FANDOM



W płomieniach indyjskiego buntu

Powieść podróżnicza w 2 tomach

(La maison à vapeur. Voyage à travers l’Inde septentrionale.)

Juliusz Verne

¤ ¤ ¤ ¤

Przekład: Anonim
Ilustracje: Léon Benett


'The Steam House' by Léon Benett 001



Tom I

Rozdział I

'The Steam House' by Léon Benett 003

CENA ZA GŁOWĘ.

Dwa tysiące funtów szterlingów nagrody otrzyma, kto dostawi żywego lub umarłego jednego z poprzednich przywódców bundu Sipajów, który znajduje się obecnie w okręgu bombajskim, mianowicie naboba Dandu-Pant, znanego pod imieniem…”

Tak brzmiało urzędowe obwieszczenie, które dnia 6. marca 1876 zostało w Aurungabad wieczorem publicznie ogłoszone.

Ostatniego słowa, osławionego nazwiska, które jedni tak bardzo przeklinali, jak je inni potajemnie podziwiali, brakowało na afiszu, przylepionym niedawno na murze zapadłego bungalowu przy brzegu rzeki Doudha.

Nazwiska tego jednak brakowało poprostu dlatego, że jakiś fakir, którego nikt przy brzegu nie zauważył, oddarł dolną część afiszu, na której tłustemi czcionkami było wydrukowane to imię. Równocześnie znikło nazwisko generalnego guwernera prezydentury Bombaju, kontrasygnatura podpisu wicekróla Indyj.

Co mogło powodować tym fakirem? Czyby się spodziewał, że z podarciem obwieszczenia powstaniec z r. 1857 ujdzie sądowej pogoni i grożącego mu zasądzenia? Czyżby mógł wierzyć, że osobistości tak sławnej razem z rozrzuconemi szczątkami papieru nie będzie już można znaleść?

Byłoby to niemądre.

Na ścianach domów, pałaców, świątyń i hoteli w Aurungabad znajdowały się takie same afisze w olbrzymiej ilości. Prócz tego publiczny wywoływacz przechodził przez ulice miasta i głośno odczytywał obwieszczenie guwernera. Mieszkańcy i najmniejszej dziupli na prowincji już wiedzieli, że przyrzeczono prawdziwy majątek za ujęcie i dostawienie Dandu-Panta. Przed upływem dwunastu godzin musiałoby jego napróżno wydarte nazwisko w całej prowincji być w ustach wszystkich. Jeśli wiadomości były prawdziwe, jeśli nabob szukał rzeczywiście w tej części Hindostanu schronienia, to musiał przecież bez wątpienia, prędzej czy później wpaść w czyjeś ręce, bo przecież leżało jego ujęcie w interesie wszystkich.

Jakiem więc uczuciem był. powodowany ów fakir, jeżeli podarł jeden egzemplarz tysiąckrotnie już rozpowszechnionego obwieszczenia?

Najprawdopodobniej uczuciem gniewu, może wewnętrznej pogardy, bo poruszył przytem łopatkami i udał się potem bez oznaki troski do najludniejszej, a przytem najbiedniejszej części miasta.

„Dekkan” nazywają większą, część wschodniego półwyspu indyjskiego pomiędzy zachodniemi a wschodniemi górami Ghats. Zazwyczaj oznacza się tą nazwą także całą południową część Indyj, po tej części Gangesu. Dekkan, którego imię w sanskrycie oznacza południe, składa się z wielu prowincyj, prezydentur Madras i Bombaj. Jedną z najważniejszych pomiędzy niemi jest Aurungabad, której stolica kiedyś uchodziła za stolicę całego Dekkanu.

W XVII. stuleciu ustanowił słynny cesarz mongolski Aurung-Zeb swój dwór według porządku tego miasta, które już w najdawniejszych dziejach Hindostanu jest znane pod nazwiskiem Kirkhi. Liczyło ono wtedy sto tysięcy mieszkańców, około pięćdziesiąt tysięcy pod władzą angielską, którzy zarządzają nią zamiast „nizama” z Hajderabadu. Jest ono jednak jedną z najbardziej zdrowotnych miejscowości półwyspu, a straszna cholera azjatycka i febra, która zdziesiątkowała ludność w Indjach, oszczędziły ją.

Aurungabad przechowało wspaniałe szczątki dawnej świetności. Pałac Wielkiego Moguła wzniesiony na prawym brzegu Doudmy, pomnik sułtanki-oblubienicy Schah-Jahan, ojca Aurung-Zeb, meczet naśladowany podług Padja-d’Agra, który wznosi swoje cztery minarety na około kopuły kształtnie zaokrąglonej, inne pomniki artystycznie zbudowane i bogato ozdobione świadczą o wielkości i potędze jednego z najznakomitszych zdobywców Hindostanu, który wzniósł to królestwo, przyłączywszy do niego Kabul i Assam, do niezrównanej potęgi i dobrobytu. Chociaż ludność od owego czasu w Aurungabad znacznie się zmniejszyła, jak mówiliśmy wyżej, to jednakowoż jeden człowiek mógł łatwo ukryć się pośród tych typów tak różnorodnych, z których się składało to miasto.

Żebrak ten prawdziwy, czy udany zmięszany z pospólstwem, nie odróżniał się od niego niczem. Podobnych jemu w Indjach jest obfitość wielka. Tworzą oni z tak zwanymi „Sayed” zakon religijnych żebraków, którzy proszą o jałmużnę przechodniów pieszo czy konno, a jeżeli nie uzyskają jej dobrowolnie, to umieją ją wymóc podstępem. Nie wzgardzą oni rolą męczenników z własnej woli i doznają wielkiego poważania u klas niższych ludu indyjskiego.

'The Steam House' by Léon Benett 004

Fakir, o którym mowa, byłto człowiek wzrostu wysokiego, a jeżeli przeszedł czterdziestkę, to nie o więcej jak o rok lub dwa. Twarz jego przypominała piękny typ maharattów, szczególnie blaskiem czarnych jego oczu zawsze ożywionych, ale pięknych rysów jego rasy trudno byłoby dopatrzyć się pod śladami ospy, która poryła mu twarz. Człowiek ten jeszcze w sile wieku, był gibki a silny. Znak szczególniejszy: brakowało mu jednego palca u lewej ręki. Włosy miał farbowane na czerwono, chodził prawie na pół nagi, bez obuwia, na głowie turban, ledwie okryty lichą kolorową koszulą wełnianą, paskiem przepasaną. Na piersiach jego widać było symbol dwóch pierwiastków mitologji indyjskiej, tworzącego i niszczącego, głowę Iwa czwartego wcielenia Wisznu, troje oczu i symboliczny trójząb srogiego Sziwy.

W Aurungabad po ulicach, a szczególnie po tych lichszych zaułkach, gdzie przemieszkują tłumy kosmopolityczne niskich warstw widoczne było wielkie wzruszenie, łatwo dające się wytłumaczyć. Tam to tłumy roiły się przed ruderami, które im służyły za mieszkania. Mężczyźni, kobiety, dzieci, starcy Europejczycy czy krajowcy, żołnierze z regimentów królewskich czy regimentów krajowców, żebracy różnego rodzaju, wieśniacy okoliczni, wszystko to spotykało się, gwarzyło, giestykulowało, dowodziło, rozmyślając nad możebnością pozyskania nagrody, obiecanej przez rząd. I przed kołem loteryjnem, które wyciąga wielkie losy na dwa tysiące funtów szterlingów, wzruszenie nie byłoby większe. Można nawet dodać, że tym razem nikogo nie było, któryby nie miał szansy wyciągnięcia dobrego numeru, którym była głowa Dandu-Panta. Szczególniejszego wprawdzie potrzeba było szczęścia i szczególnej też odwagi, by ująć naboba.

Fakir widocznie sam jeden pomiędzy wszystkimi, którego nie wabiła nadzieja pozyskania nagrody, przesuwał się pomiędzy tłumami, zatrzymywał czasem, nadsłuchując co mówiono, jak człowiek, który mógłby z tego coś skorzystać. Ale nie mięszał się wcale do gadaniny ani jednych ani drugich, a jeżeli usta jego milczały, to za to uszy i oczy wcale nie wypoczywały.

– Dwa tysiące za odkrycie naboba! – wołał jeden, wznosząc zaciśnięte pięści ku niebu.

– Nie za odkrycie, ale za pochwycenie, – odrzekł inny, – to wielka różnica.

– W istocie to człowiek, który nie łatwo da się pochwycić, a pochwycony bronić się będzie zajadle.

– A czyż nie mówiono tu kiedyś, że umarł na febrę w Nepalu?

– Nic w tem nie ma prawdy! Chytry Dandu-Pant chciał ogłosić się za umarłego, by tem bezpieczniej mógł żyć!

– Chodziły nawet pogłoski, jakoby go pogrzebano w jego obozie na granicy.

– Fałszywe grzebanie, żeby zwieść.

Fakir słuchał bez najmniejszego znaku wzruszenia opowiadania tego ostatniego zdarzenia. Jednakowoż czoło jego zmarszczyło się mimowolnie, gdy usłyszał Hindusa najbardziej ożywionego w grupie, do której się przyłączył, opowiadającego następujące szczegóły, szczegóły tak dokładne, że niepodobna, by były nieprawdziwe:

– To jest pewne, – mówił Hindus, – że bogacz w r. 1859 schronił się z bratem swoim Balao Rao i exradżą z Gondy, Debi-Bux-Singh, na polu u podnóża gór Nepalu. Tam natarci zbliska przez wojsko angielskie, wszyscy trzej postanowili przejść granicę indochińską. Otóż nim ją przeszli, nabob i dwaj jego towarzysze, ażeby lepiej uwierzytelnić pogłoskę o swej śmierci, urządzili sami obrzęd pogrzebowy, ale na pogrzebie tym pochowano jedynie palec lewej ręki każdego, które obcięli sobie podczas żałobnego obrządku.

– Skądże ty to wiesz? – zapytał jeden ze słuchaczy Hindusa, który opowiadał z taką pewnością.

– Byłem obecny przy pogrzebie, – odrzekł Hindus. – Żołnierze Dandu-Panta wzięli mnie w niewolę, z której dopiero po sześciu miesiącach ledwo zdołałem uciec.

Podczas kiedy Hindus opowiadał tak stanowczo, fakir nie spuszczał go z oka. Błyskawicą zaiskrzyły mu się oczy, schował przezornie rękę skaleczoną pod wełniane łachmany, które pokrywały mu pierś. Słuchał nie mówiąc ani słowa, ale wargi jego drżały odkrywając zaciśnięte zęby.

– A więc ty znasz naboba? – pytano byłego niewolnika Dandu-Panta.

– Tak jest, – odrzekł Hindus.

– I poznałbyś go niezawodnie, gdyby przypadek zbliżył was do siebie?

– Tak dobrze, jak poznaję sam siebie.

– Ah, to masz szansę do zarobienia dwu tysięcy funtów, – odparł jeden ze słuchaczy ze źle ukrytą zawiścią.

– Może… – odpowiedział Hindus, – jeżeli prawda, że bogacz był o tyle nierozsądnym narażać się, zbliżając się aż do prowincji Bombaj, co jednakże zdaje mi się nieprawdopodobnem.

– A cóżby on tu robił?

– Chce próbować niezawodnie wywołać nowe powstanie, – powiedział jeden z grupy, – jeżeli nie wśród Sipajów, to może między mieszkańcami wsi wnętrza kraju.

– Ponieważ jeżeli rząd zapewnia o obecności jego w prowincji, – odparł jeden z rozmawiających, należący do kategorji ludzi, którzy wierzą, że władza nigdy mylić się nie może, – to zapewne musiał być dobrze poinformowanym pod tym względem.

– Być może, – odrzekł Hindus. – Dałby Brahma, żeby Dandu-Pant wszedł mi w drogę, a szczęście moje byłoby zupełne.

Fakir cofnął się o parę kroków, lecz nie tracił z oczu dawnego więźnia bogacza. Była noc już ciemna, ale ruch na ulicach Aurungabad nie zmniejszał się wcale. Rozmowy na temat naboba krążyły jeszcze żywiej. Tu mówiono, jakoby był widziany w samem mieście, tam, że już daleko za miastem. Twierdzono również, że sztafeta z północy przyniosła wiadomość o przyaresztowaniu Dandu-Panta. O dziewiątej godzinie wieczorem dobrze poinformowani utrzymywali, że już jest zamknięty w więzieniu miejskiem w towarzystwie kilku thugów, którzy tam siedzą prawie od lat trzydziestu, i że będzie powieszony nazajutrz skoro świt, nie wyczekując żadnych formalności, tak jak postąpiono z Tantia-Topi, jego znakomitym towarzyszem rewolucji na placu Sipri. Ale o dziesiątej godzinie przyszły inne znowu przeczące wiadomości. Rozeszła się pogłoska, że więzień prawie zaraz zdołał umknąć, co rozbudzało nowe nadzieje dla tych wszystkich, których nęciła nagroda dwu tysięcy funtów!

W istocie wszystkie te pogłoski były fałszywe. Najlepiej poinformowani nie wiele więcej wiedzieli od tych, którzy nic nie wiedzieli. Głowa bogacza wartą była zawsze swoją cenę, była zawsze do wzięcia, i dlatego to ów Hindus, ponieważ znał osobiście Dandu-Panta, mógł bardziej jak ktokolwiek obiecywać sobie pozyskanie nagrody. Mało kto szczególnie w prezydencji Bombaju miał sposobność spotkać się z dzikim przywódcą wielkiego powstania. Bardziej na północ i bardziej w środku, w Sindhia, w Bundelkund, w Aude, w okolicach Agry, Delhi, Kanpuru, Lucknow, na ziemiach, które były widownią okrucieństw popełnianych z jego rozkazów, całe tłumy byłyby powstały przeciw niemu, aby go wydać władzom angielskim. Krewni jego ofiar, mężowie, bracia, dzieci, żony opłakiwali jeszcze dziś tych, których nabob kazał masakrować setkami. Dziesięć lat upłynęło, a jednak czas ten nie przygasił najsłuszniejszego uczucia zemsty i nienawiści w sercach mieszkańców. To też niepodobieństwem byłoby, żeby Dandu-Pant tak był nierozsądnym i odważał się zjawiać się w tych prowincjach, gdzie imię jego okryte było przekleństwem i nienawiścią wszystkich. Jeżeli tedy, jak mówiono, przeszedł on granicę indochińską, jeżeli jakieś powody nieznane, plan powstania lub coś podobnego, skłoniły go do opuszczenia swego bezpiecznego schronienia, którego wyśledzić nawet policja anglo-indyjska nie mogła, to tylko prowincje Dekkanu mogły mu zapewnić jakie takie bezpieczeństwo.

Widzimy jednak, że wiadomość o pojawieniu się jego w prezydenturze doszła do gubernatora i zaraz na głowę jego naznaczono tak wysoką cenę.

Nadmienić jednak wypada, że w Aurungabad wyższe klasy mieszkańców nie dowierzały otrzymanej wiadomości. Tyle już razy rozchodziły się wieści, że widziano, a nawet schwytano naboba, tyle fałszywych wieści krążyło o nim, iż utworzyła się legenda o cudownej wszędobytności bogacza, a taka była jego zręczność mylenia poszukiwań najzręczniejszych nawet agentów policyjnych, iż pospólstwo wierzyło wszystkiemu. W rzędzie mniej niedowierzających naturalnie był dawniejszy niewolnik bogacza. Biedak ten olśniony obietnicą nagrody, ożywiony zresztą pragnieniem zemsty osobistej myślał tylko o zetknięciu się i uważał zwycięstwo za prawie pewne. Plan jego bardzo był prosty. Zaraz nazajutrz miał ofiarować usługi swoje namiestnikowi, Później dowiedziawszy się dokładnie, co też wiedziano tam o Dandu-Pancie, to jest na czem polegały doniesienia ogłaszane na plakatach, postanowił zaraz udać się wprost na miejsce, które mu naznaczą jako pobyt naboba. Około jedenastej godziny, nasłuchawszy się tylu różnych zdań, które pomieszane w jego głowie potwierdzały go jednakże w jego planie, postanowił Hindus udać się na spoczynek. Za mieszkanie służyła mu łódka uwiązana u brzegu Dudhmy, tam więc zwrócił swe kroki, marząc z nawpół zmrużonemi oczyma.

Nie spodziewał się wcale, że fakir nie spuszczał go z oka, szedł za nim niespostrzeżenie jak cień cichuteńko, by nie zwrócić jego uwagi. Na końcu już tej ludnej dzielnicy ulice były mniej ożywione o tej godzinie. Główna ulica kończyła się gdzieś na wolnem miejscu, które ograniczone było brzegami Dudhmy.

Był to jakby rodzaj pustyni za miastem. Kilku spóźnionych przechodziło jeszcze tamtędy, lecz widać spieszno im było dostać się do części miasta więcej zaludnionych.

Niedługo i odgłos ostatnich kroków już ucichł, a Hindus nie spostrzegł się wcale, że sam jeden tylko szedł nad brzegiem rzeki.

Fakir śledził go ciągle, wybierając miejsca najbardziej przyciemnione, czy to pod cieniem drzew, czy to prześlizgując się po pod ciemne mury ruin tu i owdzie porozrzucanych. Ostrożność ta fakira wcale nie była zbyteczną, księżyc właśnie wychodził z poza chmur i rzucał swe blade światło w przestrzeń. Hindus mógłby był zauważyć, że go ktoś śledził, a nawet dochodził coraz bliżej, chociaż kroków fakira nie zdradzał najlżejszy nawet szelest, gdyż ten boso przesuwał się raczej niż szedł śladem Hindusa.

Tak upłynęło pięć minut, Hindus zbliżył się prawie machinalnie do nędznej łódki, w której zwykle noc przepędzał.

Szedł jak człowiek przyzwyczajony odwiedzać co wieczór to miejsce osamotnione. Zatopiony był cały w tej myśli, że nazajutrz uda się prosto do namiestnika. Nadzieja, że będzie się mógł pomścić na bogaczu, który wcale nie był dla niego uprzejmym podczas niewoli, połączona z dziką żądzą zyskania nagrody, czyniła go ślepym i głuchym na wszystko.

Najlżejszego nie miał nawet przeczucia o niebezpieczeństwie, na jakie go naraziło nieostrożne jego odezwanie się wśród tłumu, nie widział fakira zbliżającego się doń coraz bliżej a bliżej.

W tem nagle jak tygrys fakir rzucił się na niego, a promień księżyca odbił się na stali sztyletu.

Hindus uderzony gwałtownie w pierś zachwiał się i potoczył na ziemię.

Jednakowoż, choć cios wymierzony był wprawną ręką, nieszczęśliwy nie wyzionął odrazu ducha. Kilka słów nawpół niewyraźnych wymknęło się z ust jego równocześnie ze strumieniem krwi. Morderca nachylił się, podniósł głowę dogorywającej ofiary i odwrócił się tak, że promienie księżyca oświetlały mu twarz.

'The Steam House' by Léon Benett 005

– Poznajesz mię? – rzekł.

– To on, – szepnął Hindus.

I imię straszliwe fakira miało być ostatniem jego słowem, gdy tymczasem skonał. Za chwilę ciało Hindusa znikło w nurtach Dudhmy, która nigdy już nie miała go zwrócić.

Fakir poczekał, aż ucichł ostatni plusk wody, wrócił swą drogą, przeszedł puste miejsca, następnie przedmieście, które poczynało już się wyludniać i szybkim krokiem skierował się ku jednej z bram miasta.

Ale bramę tę zamykano właśnie, gdy się zbliżał do niej. Kilku żołnierzy z armji królewskiej strzegło przejścia. Fakir nie mógł już opuścić Aurungabad, jak sobie tego życzył.

– Muszę jednakowoż wyjść, a to nawet tej nocy… lub nie wyszedłbym już z niego nigdy! – mruknął sam do siebie.

Zawrócił więc znowu, szedł wzdłuż murów wewnątrz i dwieście kroków od bramy usiłował wyleść na wierzch wału.

Szczyt wału na zewnątrz miasta wznosił się o jakie pięćdziesiąt stóp ponad fosą wykopaną pomiędzy szkarpami. Był to mur prostopadły bez gzymsu, bez żadnej chropowatości, któraby mogła służyć w danym razie za punkt oparcia. Zdawało się rzeczą niepodobną, żeby człowiek mógł zesunąć się po gładkiej powłoce tego muru. Po sznurze możnaby było może próbować zleść, ale pasek, którym opasany był fakir był ledwie na kilka stóp długi, a zatem nie mógł wystarczyć aż na dół.

Fakir zatrzymał się chwilę, spojrzał naokoło siebie i rozważał co mu wypadało czynić.

Na szczycie wału okrągliło się kilka kopuł z zieleni drzew otaczających jakby wieńcem zielonym Aurungabad. Z zieleni tej wystawały długie giętkie gałęzie, które możnaby uchwycić, chcąc się dostać choć z wielkiem niebezpieczeństwem na dół fosy.

Fakir, skoro tylko przyszła mu ta myśl, nie wahał się długo. Rzucił się na drzewo i za chwilę widać go było z drugiej strony muru, wiszącego na długiej gałęzi, która uginała się coraz bardziej pod tym ciężarem. Kiedy się już gałęź dostatecznie ugięła i dozwoliła dotknąć muru, fakir spuścił się pomału, jak gdyby po linie z węzłami. Tak dostał się aż do połowy muru, ale jakie trzydzieści stóp przedzielało go jeszcze od ziemi, na której potrzeba było stanąć, ażeby sobie umożliwić ucieczkę.

I tak uwieszony na rękach wisiał w powietrzu szukając nogami bodaj jakiego szczerbu, któryby mógł służyć mu za punkt oparcia…

'The Steam House' by Léon Benett 006

Wtem jak błyskawica przeleciało coś w powietrzu. Wystrzały zahuczały, zbiega ujrzeli żołnierze na warcie, dali ognia, ale strzały chybiły, tylko jedna kula trafiła gałęź, na której wisiał i naruszyła ją dwa cale ponad głową.

W dwanaście może sekund potem gałąź ułamała się, a fakir spadł do fosy

Kto inny byłby się zabił, on powstał zdrowy i cały. Powstać, przeleźć drugie szkarpy pośród nowego gradu kul, które go również nie dosięgły, zniknąć w cieniach nocy, było już tylko igraszką dla zbiega.

O dwie mile dalej przechodził niespostrzeżony koło namiotów angielskiego wojska, obozującego poza murami Aurungabadu. O dwieście kroków dalej zatrzymawszy się obrócił się i podniósł rękę skaleczoną ku miastu, a wyciągając ją wymawiał te słowa:

– „Biada tym, którzy wpadną jeszcze kiedykolwiek w moc Dandu-Panta! Anglicy! wyście nie skończyli jeszcze z Naną Sahibem!”

Nabob raz jeszcze rzucił zdobywcom Indji, jako groźne wyzwanie, wojenne swoje przezwisko, jedno z najgroźniejszych z tych wszystkich, które podczas strasznego buntu w 1857 r. tak krwawym zasłynęły rozgłosem.



Rozdział II

PUŁKOWNIK MUNRO.

I cóż kochany Mauclerze, – rzekł do mnie inżynier Banks, – nie opowiadasz nam wcale o twojej podróży. Myślałby kto, żeś jeszcze nigdy nie wyjrzał poza Paryż! Jakże znachodzisz Indje?

– Indje! – odrzekłem, – ależ żeby o nich mówić z jaką taką dokładnością potrzeba by przynajmniej je widzieć!

– Masz tobie, czyż nie przejeżdżałeś właśnie półwyspu z Bombaju do Kalkuty, chyba żeś był ciemnym…

– Nie, nie byłem wcale ciemnym, mój kochany Banksie, ale podczas tej podróży byłem oślepiony.

– Oślepiony?

– Tak jest, oślepiony dymem, parą, pyłem i co najbardziej szybkością jazdy. Nie chcę źle mówić o kolejach żelaznych, ponieważ to twój zawód je budować, mój kochany Banksie, ale wcisnąć się gdzieś w klatkę wagonową i widzieć tylko szyby w drzwiczkach zamiast wszelkich pięknych i ciekawych widoków, pędzić dzień i noc dziesięć mil na godzinę raz po nad przepaście i skały z orłami, to znowu przez tunele w towarzystwie myszy leśnych lub szczurów, a nie zatrzymywać się nigdzie, chyba na dworcach, które wszystkie jeden jak drugi, widzieć miast zewnętrzne tylko mury albo szczyty wież i kopuł, być w ciągłym i ustawicznym wirze, nie słyszeć nic prócz gwizdu lokomotyw i zgrzytu relsów, czyż to znaczy podróżować?

– Dobrze mówi! – wykrzyknął kapitan Hod. – Odpowiedz na to, jeżeli umiesz Banksie! Jakże ty o tem sądzisz pułkowniku?

Pułkownik, do którego zwrócił się właśnie kapitan Hod, skłonił lekko głową i odpowiedział:

– Jestem ciekawy, co Banks odpowie panu Maucler, naszemu gościowi.

– Tem się wcale nie kłopoczę, – odrzekł inżynier – i wyznaję, że Maucler ma słuszność pod każdym względem.

– Toż jeżeli tak, to na cóż budujesz koleje żelazne?

– Dlatego kapitanie, abyś mógł, gdy ci pilno, w sześćdziesięciu godzinach dostać się z Kalkuty do Bombaju.

– Mnie nigdy nie pilno.

– Więc dobrze, to w takim razie kapitanie najlepiej podróżuj piechotą.

– To też właśnie myślę tak uczynić.

– Kiedy?

– Wtedy, gdy mój pułkownik zechce odbyć ze mną piękną przechadzkę przez ośm lub dziewięćset mil po półwyspie.

Pułkownik uśmiechnął się tylko i zapadł w swą zwykłą zadumę, a w takich chwilach nawet najlepsi jego przyjaciele, jak inżynier Banks i kapitan Rod, z trudnością słówko z niego mogli wydobyć.

– Zaledwie od miesiąca bawiłem w Indjach, a przyjechawszy wprost koleją z Kalkuty do Bombaju wcale prawie półwyspu nie znałem.

– Zadaniem mojem było zwiedzić najprzód część jej północną za Gangesem, zwiedzić wszystkie większe miasta, przypatrzyć się główniejszym pomnikom i poświęcić temu zwiedzaniu tyle czasu, ile tylko potrzeba, żeby dokładnie wszystko poznać. Poznałem przed kilkoma laty w Paryżu inżyniera Banksa i bardzo zaprzyjaźniliśmy się ze sobą. Obiecałem, że go odwiedzę w Kalkucie, jeżeli tylko budowa linji kolejowej Scind Punjab and Delhi, przy której byłem zajęty, zostanie ukończoną. Otóż teraz, gdy to nastąpiło, Banks miał prawo wypocząć parę miesięcy, zaproponowałem mu więc, żeby wypoczywając odbywał ze mną podróże po Indjach. Że przyjął moją propozycję z zapałem, nie ulega żadnej wątpliwości. To też mieliśmy wyjechać za parę tygodni, jak tylko przyjazna nastanie pora. Przybyłem do Kalkuty w marcu r. 1876, gdzie Banks zaznajomił mię z jednym ze swoich dobrych przyjaciół, kapitanem Hod; później przedstawił mię przyjacielowi swemu pułkownikowi Munro, u którego właśnie spędzaliśmy wieczór. Pułkownik mógł mieć około 47 lat, zamieszkiwał dom trochę odosobniony, leżący w dzielnicy europejskiej, a tem samem poza obrębem ruchu, który znamionuje to miasto handlowe i to czarne miasto, które stanowią główne części stolicy Indji. Część tę miasta nazywano też „miastem pałaców” i rzeczywiście pałaców tam nie brakowało, jeżeli w każdym razie nazwać można pałacem mieszkania dlatego, że tylko portykami, kolumnami i tarasami przypominają pałace. W Kalkucie spotyka się wszystkie style architektoniczne, które gust angielski rozpowszechnia w miastach Starego i Nowego Świata.

Mieszkanie pułkownika, był to „bungalow” pełen prostoty, dom parterowy, wzniesiony na podmurowaniu z cegieł, pokryty piramidalnym dachem. Wokoło domu ciągnęła się weranda, wsparta na lekkiej kolumnadzie. Po obu stronach domu były wozownie, kuchnie, stajnie i różne zabudowania gospodarskie, a wszystko razem wzniesione było w ogrodzie, pełnym pięknych drzew i otoczonym niewysokim murem. Całe urządzenie tego domu dowodziło wielkiej zamożności właściciela.

Służbę miał liczną jak to zwykle bywa w domach rodzin indo-angielskich na półwyspie. Sprzęty, ruchomości i urządzenie wewnętrzne, wszystko to dowodziło, że tu niegdyś rządziła ręka roztropnej gospodyni, której obecnie już nie ma.

Zarząd służby i prowadzenie domu zdał pułkownik zupełnie dawnemu towarzyszowi broni, sierżantowi Mac Neil, który odbył z nim wszystkie kampanje w Indjach; było to jedno z tych poczciwych serc, co bije w piersi dla tych, dla których się poświęca. Mac Neil był szkotem, mający lat czterdzieści pięć, silny, rosły, noszący długą brodę jak wszyscy szkoci-górale. Jego postawa, wyraz twarzy, rysy, a nawet tradycyjny ubiór zdradzały, że służył w armji królewskiej, którą opuścił wziąwszy dymisję równocześnie z pułkownikiem Munro. Obydwaj wystąpili z wojska od r. 1860. Ale zamiast wrócić do rodzinnego kraju, między odwieczne „klany” swych przodków, obaj pozostali w Indjach i żyli w Kalkucie w pewnego rodzaju odosobnieniu jakby w rezerwie, co musi być bliżej wytłómaczone.

Zanim Banks przedstawił mię pułkownikowi Munro, jedną tylko zrobił mi uwagę:

„Nie wspominaj nigdy o powstaniu Sipajów, a szczególnie nie wymów nigdy imienia Nany Sahiba!”

'The Steam House' by Léon Benett 008

Pułkownik Munro pochodził ze starodawnej rodziny szkockiej, której przodkowie odznaczyli się w dziejach Zjednoczonego Królestwa. Zaliczał do swych przodków sławnego sir Hector Munro, który dowodził armją bengalską w 1760 r. i właśnie stłumił powstanie, które o wiek prawie później Sipajowie mieli podnieść na nowo. Major Munro stłumił powstanie z nieubłaganą surowością, i bez wahania kazał przywiązać jednego dnia dwudziestu ośmiu powstańców do działa i rozstrzelać, – okrutne męczarnie, które często później się powtarzały podczas powstania 1857 r., a których wynalazcą był właśnie może pradziad pułkownika.

W czasie kiedy Sipajowie podnieśli bunt, pułkownik Munro dowodził 93 regimentem piechoty szkockiej w armji królewskiej.

Przebywał on prawie całą kampanję pod głównem dowództwem sir Jamesa Outrama, bohatera tej wojny, którego sir Karol Napier nazwał „Bajardem armji indyjskiej”. Z nim tedy był pułkownik Munro w Kanpurze, brał także udział w drugiej wyprawie Collin Campbella w Indjach, był przy oblężeniu Lucknowu i nie opuszczał tego znakomitego żołnierza, aż kiedy tenże mianowanym został członkiem rady indyjskiej w Kalkucie.

W r. 1858 pułkownik sir Edward Munro został kawalerem orderu „gwiazda Indji” „the Star of India (K.C.S.J.)” i dostał tytuł baroneta, a żona jego byłaby nosiła tytuł lady Munro,[1] gdyby dnia 27. czerwca 1857 r. ta nieszczęśliwa nie zginęła w strasznej rzezi w Kanpurze, rzezi popełnionej pod okiem i z rozkazów Nany Sahiba.

Lady Munro, – przyjaciele pułkownika nigdy jej inaczej nie nazywali, była uwielbianą przez swego męża. Miała zaledwie 27 lat kiedy zginęła z dwustu innemi ofiarami w tej strasznej rzezi. Mistress Orr i miss Jackson, prawie cudownie ocalone po wzięciu Lucknowu przeżyły, jedna swojego męża, druga swojego ojca, lady Munro zaś nie mogła już nigdy być wróconą pułkownikowi Munro.

Zwłoki jej nawet nie mogły być po chrześcijańsku pogrzebane, gdyż niepodobna było odszukać ich pośród ciał tylu nieszczęśliwych ofiar rzuconych razem w jedną ze studzien kanpurskich.

Sir Edward Munro zrozpaczony miał już tylko jedyną myśl, jedyną: znaleść Nanę Sahiba, którego rząd angielski ścigał na wszystkie strony i wtedy nasycić swoją zemstę, która jak straszne pragnienie trawiła go nieustannie. Ażeby nie być krępowanym w swoich czynnościach podał się do dymisji. Sierżant Mac Neil szedł zawsze za nim ślad w ślad. A tak ci dwaj ludzie, ożywieni jednym duchem, żyli jedną myślą, do jednego dążyli celu, rzucali się na każdy trop jego, śledzili każdy ślad, ale mimo to nie lepiej im się powiodło jak i policji anglo-indyjskiej. Nana Sahib uszedł pomimo wszelkich poszukiwań, Po trzech latach daremnych wysiłków, pułkownik i sierżant musieli chwilowo zaprzestać dalszych poszukiwań. Zresztą w tym czasie pogłoska o śmierci Nany Sahiba krążyła po Indjach z taką cechą prawdziwości, że niepodobna było powątpiewać.

Sir Edward Munro i Mac Neil powrócili tedy do Kalkuty, gdzie osiedli w samotnym domu. Tu nie czytując ani książek, ani dzienników, któreby mogły były przypomnieć mu okrutne chwile powstania, nie wychodząc nigdy z domu, pułkownik żył jak człowiek, którego życie było bez celu. Jednakowoż myśl o żonie nie opuszczała go nigdy. Zdawało się, że czas nie wpłynął na niego, by ukoić jego żal.

Dodać należy, że wiadomość o pojawieniu się Nany w prezydenturze Bombaju, która krążyła od kilku dni, nie doszła do wiadomości pułkownika. I to było bardzo szczęśliwie, bo byłby był tej chwili opuścił swe bungalow.

Oto co dowiedziałem się od Banksa, nim mię wprowadził w ten dom, z którego wszelka radość wygnaną była na zawsze. I oto dlaczego trzeba było strzedz się nawet jakiejkolwiek wzmianki tak o buncie Sipajów, jako też o najokrutniejszym z jego przywódców Nana Sahibie.

Dwóch tylko przyjaciół, przyjaciół na życie i śmierć, uczęszczało w dom pułkownika, byli nimi inżynier Banks i kapitan Hod.

Banks, jak mówiłem, właśnie ukończył roboty, których był się podjął przy budowie kolei żelaznych Great Indian Peninsularline. Był to człowiek lat czterdzieści pięć liczący, w pełnej sile wieku. Miał wprawdzie wziąć czynny udział przy budowie kolei Madras railway mającej połączyć zatokę Arabską z zatoką Bengalską, roboty te jednak mogły zacząć się dopiero za rok. Wypoczywał tedy w Kalkucie, zajmując się ciągle różnemi planami mechanicznymi, bo był to umysł czynny, nieustannie goniący za nowemi odkryciami. Cały swój czas poza zajęciami poświęcał pułkownikowi, z którym łączyła go dwudziestoletnia przyjaźń. Toteż wszystkie prawie wieczory spędzał pod werandą w towarzystwie sir Edwarda Munro i kapitana Hod, który także właśnie uwolnił się był od służby na dziesięć miesięcy. Hod należał do pierwszego szwadronu karabinierów królewskich i odbył w r. 1857 całą kampanję najprzód z sir Colin Cambellem w Aude i Rohilkhande, później z sir H. Rosem w Indjach środkowych. Kampanja ta skończyła się wzięciem Gwalioru.

Kapitan Hod wychowany w twardej szkole indyjskiej, miał ledwie trzydzieści lat, brodę i włosy koloru czerwono blond i był znakomitym członkiem klubu w Madras. Chociaż był w armji królewskiej, można go było jednakowoż wziąć za oficera armji krajowców, tak się już był „zindyzował” podczas pobytu swego na półwyspie. Uważał on Indje za kraj wyjątkowy, za ziemię obiecaną, za krainę szczęśliwą w całem znaczeniu tego wyrazu i jedyną, gdzie człowiek może i powinien żyć. Tutaj w istocie znachodził wszystko, co tylko mogło zadowolić jego skłonności. Żołnierz z usposobienia miał też sposobność staczania ciągłych bojów. Znakomity myśliwy, czyż nie był w kraju, gdzie przyroda jakby nagromadziła wszystkie jelenie, rogacze i t. d. i wszystką zwierzynę skrzydlatą i czworonożną dwóch światów? Odważny turysta, czyż nie miał tuż koło siebie tego imponującego łańcucha gór tybetańskich, w którym znachodzą się najwyższe szczyty na kuli ziemskiej? Niczem nie zrażony podróżnik, czyż nie mógł kierować krokami swoimi w strony niedostępnych okolic granicy himalajskiej, gdzie jeszcze nie postała noga ludzka? Zapalony turfista, czyż brakowało mu areny na wyścigi, które w oczach jego zastępowały wyścigi w Marche albo w Epsom? Na tym punkcie właśnie Banks i on zupełnie się nie zgadzali. Inżyniera jako „mechanika” czystej krwi, mało zajmowały bohaterstwa rumaków wyścigowych. Jednego nawet dnia, gdy kapitan Hod wyciągał go na słowo w tej kwestji, Banks odpowiedział mu, że jego zdaniem wyścigi w „jednym tylko razie byłyby interesujące.

– I kiedyż to? – pytał Hod.

– Gdyby się zgodzono, że dżokiej, który ostatni zdąży do mety, zostanie rozstrzelanym na miejscu.

– I to myśl! – odrzekł spokojnie kapitan Hod.

On istotnie byłby zdolny w własnej osobie podjąć się podobnego zakładu.

Tacy to byli towarzysze sir Edwarda Munro. Pułkownik lubiał słuchać ich różnych sporów, a wieczne ich ścieranie się sprowadzały niekiedy rodzaj uśmiechu na jego ustach.

Wspólnem pragnieniem obydwu tych poczciwych towarzyszy było namówić pułkowniku do jakiejś podróży, która by go rozerwała. Kilka razy proponowali mu, żeby jechał na północ półwyspu, namawiali, żeby przepędził kilka miesięcy w okolicach lak zwanego „Sanatorjum”, gdzie bogaci anglo-hindusi chronili się chętnie podczas wielkich upałów. Pułkownik zawsze opierał się temu.

Co do podróży, którą Banks i ja zamierzaliśmy odbyć, to już przeczuwaliśmy, jak zostanie przyjętą. Tego właśnie wieczora kwestja ta znowu była na porządku dziennym. Wiedzieliśmy, że kapitan Hod na serjo myśli odbyć pieszo wielką wycieczkę do północnych Indji. Jeżeli Banks nie lubiał koni, to Hod znowu nie lubiał kolei żelaznych. Byli więc obaj w sprzeczności z sobą. Sposób ostateczny byłby podróżować, czy to w powozie czy w lektyce, lecz wedle swej woli, o godzinach, w których się podoba, co zresztą na dobrych gościńcach porządnie utrzymywanych w Hindostanie, było wcale możliwem.

'The Steam House' by Léon Benett 007

– Nie mówże mi o waszych wozach z wołami, ani o waszych wołach z garbami! – wykrzyknął Banks. – Gdyby nie my, bylibyście się jeszcze posługiwali tymi wehikułami, które w Europie już zarzucono od pięciuset lat!

– Ech, Banks! – odparł kapitan Hod, – więcej one warte, jak wasze wagony i wasze furgony! Ogromne woły białe, które doskonale pędzą galopem, a które można zmienić co dwie mile na każdej stacji pocztowej…

– I które wloką za sobą coś jakby statek na czterech kołach, który bardziej trzęsie i rzuca jak barka rybacka na pełnem morzu!

– No, pomijam wóz ciągniony przez wołów, – odrzekł kapitan Hod. – Ale czyż nie mamy powozów na dwa, trzy, albo i cztery konie, które mogą iść w zawody z waszemi wagonami. Lecz najlepiej wolałbym po prostu lektykę…

– Ach, wasze lektyki kapitanie, to prawdziwe nosze, długie sześć stóp, a szerokie cztery, gdzie człowieka kładą jakby nieboszczyka.

– Ale przynajmniej człowiek nie jest tłuczony, podrzucany, można w nich czytać, można pisać i spać wygodnie bez przebudzenia na każdej stacji. Lektyką niesioną przez czterech albo i sześciu ludzi zrobi się zawsze cztery mile i pół na godzinę[2]przynajmniej nie ma obawy jak w waszych niemiłosiernych szybkowozach, że się przybędzie prędzej nim się jeszcze wyjechało.

– Najlepiej byłoby – powiedziałem wtedy, gdyby można podróżować w swoim domu.

– Jak ślimak! – wykrzyknął Banks.

– Mój przyjacielu, – odrzekłem, – ślimak, który mógłby opuszczać swoją skorupę i znowu do niej wchodzić wedle upodobania, nie byłby tak bardzo do pożałowania! Podróżować w swoim domu, w domu toczącym się jak na kołach, byłoby to zdaje się ostatnie słowo w postępie pod względem podróżowania.

– Może, – rzekł na to pułkownik Munro, przenosić się z miejsca na miejsce, pozostając zawsze w swojem otoczeniu, unosić ze sobą swój kącik i wszystkie pamiątki, które go zapełniają, zmieniać horyzont, odmieniać widoki, atmosfery, klimat, nie zmieniając nic jednak w swojem życiu… o tak… może!

– Nie byłoby już tych bungalow przeznaczonych dla podróżnych, – odrzekł kapitan Hod, – w których co do wygody dużo pozostaje do życzenia, a w których nie wolno przemieszkiwać bez pozwolenia miejscowej administracji!

– Nie byłoby już oberży obrzydłych, w których moralnie i fizycznie nas odzierają na różne sposoby, – zauważyłem nie bez słuszności. – Byłoby to coś na kształt budy wędrownych kuglarzy, – wykrzyknął kapitan Hod, – ale udoskonalone i upiększone, co za marzenie! Zatrzymywać się kiedy się podoba, jechać kiedy się chce, jechać sobie wolno gdy się lubi lub pędzić galopem, mieć ze sobą nietylko pokój sypialny ale i salonik, jadalnię, pokój do palenia, a przedewszystkiem swoją kuchnię i swego kucharza, oto postęp, przyjacielu Banksie. To tysiąc razy doskonalsze jak koleje żelazne; może mi zaprzeczysz inżynierze, spróbuj!

– Eh, eh, przyjacielu Hod, – odrzekł Banks byłbym zupełnie twego zdania, gdyby…

– Gdyby? – zapytał kapitan, ruszając głową.

– Gdyby w zapale waszym ku postępowi nie byliście się zatrzymali w drodze.

– Czyż pozostaje jeszcze coś lepszego do zrobienia?

– Osądź sam. Uznajesz, że ruchomy dom jest o wiele doskonalszy jak wagony, nawet wagony salonowe, nawet jak wozy sypialne, I masz słuszność kapitanie wtedy, jeśli się ma czas do stracenia, jeżeli się jedzie dla swoich przyjemności, a nie dla interesów. Zdaje mi się, że wszyscy się zgadzamy na tym punkcie.

– Wszyscy! – odparłem.

A pułkownik Munro skłonił potwierdzająco głową.

– Więc zgoda, – zawołał Banks, – dobrze. Lecz idźmy dalej. Udajesz się do fabrykanta powozów, który zarazem jest i architektą, a on zbuduje ci ruchomy dom. Otóż i jest, dobrze zbudowany, dobrze obmyślany, odpowiadający wymaganiom człowieka lubiącego komfort. Nie jest on ani za wąski, to też nie przewróci się łatwo, ani za szeroki, więc może przejeżdżać wszystkiemi ulicami, dobrze umieszczony na resorach, żeby lekko nosił. Słowem doskonały! Przypuśćmy, że zbudowano go dla naszego przyjaciela pułkownika, i ten ofiarował nam w nim miejsca. Jedziemy zwiedzać naprzykład okolice północne Indji, jak ślimaki, ale ślimaki takie, które nie są niewolniczo przykute do swej skorupy. Wszystko już gotowe. O niczem nie zapomniano, ani nawet o kuchni i kucharzu, co tak drogie jest sercu kapitana. Nadszedł dzień odjazdu, już wsiadają! All right! ale któż ciągnąć będzie ten ruchomy dom, mój przyjacielu?

– Kto? – zawołał kapitan Hod, – toż muły, osły, konie, woły!

– Chyba tuzinami zaprzęgaćby potrzeba, rzekł Banks.

– No to słonie, – odparł kapitan Hod, – słonie. Otóż to będzie wspaniałe i pyszne. Dom ciągniony zaprzęgiem słoni, dobrze wyćwiczonych, wspaniałej postawy, galopujących jak najpiękniejsze rumaki w świecie!

– Byłoby to przepyszne kapitanie!

– Uprząż jak dla królów indyjskich, mój inżynierze.

– Tak, ale,.

– Ale… Cóż, czy jeszcze jest jakie ale! – zawołał kapitan Hod.

– Nawet wielkie ale!

– Ah, ci inżynierowie! oni tylko są dobrzy na to, żeby wszędzie znachodzić trudności.

– I ażeby je pokonywać, jeśli są do pokonania, – odparł Banks.

– A więc pokonajże je.

– Właśnie pokonywam je i oto w jaki sposób. Mój kochany Munro, wszystkie te motory, o których mówił kapitan, ruszają się, ciągną, wloką, ale się i męczą. Bywa to uporne, narowi się, a szczególnie potrzebuje pożywienia. Otóż niechno zabraknie paszy, bo nie można wlec za sobą pięćset akrów łąk, a zaprzęg ustaje, wysila się, upada, ginie z głodu, a ruchomy dom przestaje się ruszać i stoi tak nieruchomo jak to bungalow, w którem właśnie rozprawiamy. Wynika więc z tego, że dom taki wtedy dopiero byłby praktycznym, gdyby był domem parowym.

– Któryby posuwał się po szynach, – wykrzyknął kapitan, ruszając ramionami, – kłaniam się uniżenie.

– Nie po szynach, ale po gościńcach, – odpowiedział inżynier – a to za pomocą udoskonalonej drożnej lokomotywy…

– Brawo! – wykrzyknął kapitan, – brawo! Skoro tylko ten twój dom parowy nie będzie toczyć się po szynach i będzie mógł kierować się wedle własnej fantazji, nie trzymając się niewolniczo szyn, przyklasnę mu z całej duszy,

– Ale, – zauważyłem, – jeżeli muły, osły, konie, woły, słonie jedzą, toż i maszyna je także, i jeżeliby jej zabrakło paliwa, to i ona stanie w drodze.

– Koń parowy, – odparł Banks rozporządza siłą trzech do czterech koni naturalnych, a siła ta może być jeszcze powiększoną. Koń parowy nie ulega ani zmęczeniu, ani chorobie. W każdej porze, w różnych strefach, czy to słońce, czy deszcz, czy śniegi, on zawsze biegnie niezmordowanie, nie nużąc się nigdy. Nie boi się nawet napadu dzikich zwierząt, ani ukąszenia gadu, ani ukłucia bąków lub innych jadowitych owadów. Nie potrzebuje on ani dodania ostrogi, ani bicza woźnicy i snu mu nie potrzeba. Koń parowy zrobiony ręką człowieka, doskonalszy jest od od wszelkich stworzeń, które Opatrzność dała na usługi człowiekowi; trochę oliwy lub tłuszczu, nieco węgli lub drzewa, oto czem się żywi. Zresztą wiecie sami przyjaciele, że na półwyspie indyjskim nie brakuje drzew, a drzewo należy do każdego, kto je sobie bierze.

– Dobrze mówi! – wykrzyknął kapitan Hod, – hurra, koń parowy! Już widzę oczyma wyobraźni dom toczący się inżyniera Banksa, przebiegający główne drogi Indji, zagłębiający się w lasy, wnikający prawie aż do legowisk lwów, tygrysów, niedźwiedzi, panter, a my w ukryciu murów wyprawimy sobie łowy i polowania na dzikie zwierzęta, o jakich najsłynniejsi Nemrodowie pojęcia nawet nie mają! Ah, Banksie ślinka mi płynie do ust i żałuję, żem się nie urodził o jakie pięćdziesiąt lat później.

– A to dlaczego mój kapitanie?

– Ponieważ za pięćdziesiąt lat marzenia twoje zostaną urzeczywistnione, dom parowy zostanie zbudowany.

– Już jest zbudowany, – odrzekł spokojnie inżynier.

– Jest gotów, a może i ty go wykonałeś?

– Tak, i jednej tylko może obawiałbym się rzeczy, to jest, czy nie przewyższa on twoich marzeń.

– W drogę, w drogę Banksie! – wykrzyknął kapitan Hod, – który zerwał się jak gdyby pod działaniem prądu elektrycznego. Był już gotowy tej chwili do odjazdu. Inżynier uspokoił go skinieniem ręki, później głosem poważniejszym zwrócił się do Edwarda Munro:

– Kochany Edwardzie, – rzekł, – jeżeli oddaję ruchomy dom na twoje usługi, jeżeli od dziś za miesiąc, gdy nadejdzie stosowna pora, przyjdę powiedzieć ci: Oto twój pokój, który z tobą może jechać gdzie zechcesz, oto twoi przyjaciele, Maucler, kapitan Hod i ja, którzy pragniemy tobie towarzyszyć w wycieczce na północ Indji, czy odpowiesz mi: Jedźmy Banksie, jedźmy i niech nas ma w opiece Bóg, czuwający nad podróżnikami?

– Tak jest, moi przyjaciele, – rzekł pułkownik Munro po chwilowym namyśle. – Banksie, oddaję do twojej dyspozycji potrzebną kwotę. Dotrzymaj przyrzeczenia, sprowadź nam ten idealny dom parowy, prześcignie jeszcze marzenia Hoda, a zwiedzimy całe Indje.

– Hurra, hurra, hurra! – wykrzyknął kapitan Hod, – biada dziczyźnie na granicach Nepalu!

W tej chwili sierżant Mac Neil zwabiony okrzykami kapitana, stanął we drzwiach pomieszkania.

– Mac Neil, – rzekł do niego pułkownik Munro, – jedziemy za miesiąc do północnych Indji, czy jedziesz z nami?

– Nie mogłoby być inaczej, mój pułkowniku, skoro Pan jedzie, – odpowiedział sierżant Mac Neil.



Rozdział III

BUNT SIPAJÓW.

Kilka słów w krótkości dadzą stan Indji w czasie, w którym to rozgrywa, a w szczególności, jakim bunt Sipajów z r. 1857.

Było to w r. 1600, za panowania królowej Elżbiety w świętej ziemi Arjawarta, pośród ludności dwu sto miljonowej, z której sto dwanaście miljonów było religji Indów, kiedy się zawiązała kompanja indyjska, znana pod przezwiskiem czysto angielskiem „Old John Company”.

Była to z początku zwykła spółka kupców handlujących z Indjami wschodniemi, na czele których stanął książę Cumberlandu. W tym czasie już władza Portugalczyków, niegdyś potężna w Indjach, zaczynała upadać, to też Anglicy wyzyskując tę okoliczność, usiłowali zaprowadzić pierwsze próby administracji politycznej i wojskowej w prezydenturze Bengalu, której stolica Kalkuta miała stać się ogniskiem nowego rządu. Najprzód tedy 39. pułk armji królewskiej wysłany z Anglji zajął prowincję. Stąd pochodzi napis, który jeszcze dziś nosi na swoich standarach: „Primus in Indiis”.

Jednakowoż prawie w tym samym czasie utworzyło się francuskie towarzystwo pod patronatem Colberta. Miało ono ten sam cel na widoku co i spółka londyńskich kupców. Z tego współzawodnictwa powstały naturalnie różnorodne tarcia i długotrwałe walki z zmiennym wynikiem, w których odznaczyli się Dupleix, Labourdonnais i Lally Tollendal. Przed przemagającym naporem Anglików musieli Francuzi wreszcie opróżnić Karnatik, t. j. część półwyspu obejmującą część wybrzeża wschodniego.

Uwolniwszy się od dotychczasowych współzawodników i nie obawiając się niczego od Francji ani od Portugalji, starał się lord Clive zdobyć także i Bengal, którego jeneralnym gubernatorem zamianował lorda Harstingsa. W celu utworzenia sprężystej i trwałej administracji, przeprowadzono również doniosłe reformy. Gdy jednak ta potężna i ekspanzywna Kompanja indyjska stanęła u szczytu swej potęgi, ugodził ją cios, który naruszył jej najważniejsze podstawy bytu. Kilka lat później, w r. 1784 wystąpił Pitt z wnioskiem dalszych zmian pierwotnej organizacji Kompanji. Według tego wniosku miała główna władza przejść w ręce radców koronnych, W następstwie tego nowego porządku rzeczy utraciła Kompanja w r. 1813 monopol handlu w Indjach, a w r 1893 monopol handlu chińskiego.

Wprawdzie Anglja nie potrzebowała już staczać walk z obcemi mocarstwami na półwyspie, musiała jednak prowadzić wiele długotrwałych wojen z poprzednimi właścicielami kraju, bądź też z jego ostatnimi zdobywcami.

Tu należy wojna w r. 1784, którą lord Cornwallis prowadził z Tippu Sahibem, który dnia 4. maja 1799 padł przy ostatnim ataku generała Harrisa na Seringapatam. Dalej wojna z Maharattami, szczepem w 18. wieku jeszcze bardzo potężnym, jak i wojna z Pindarrisami, którzy stawiali tak zacięty opór. Także z Gurkami z Nepalu, tymi dzielnymi góralami, którzy w r. 1857 okazali się wiernymi sojusznikami Anglji, prowadzili oni przedtem długie wojny. Na lata 1823/1824 przypada wreszcie wojna z Birmanami.

W r. 1828 byli Anglicy bezpośrednio lub pośrednio panami półwyspu, a lord William Bentinck zapoczątkował nową erę w administracji indyjskiej.

Od chwili reorganizacji siły zbrojnej Indji składała się armja indyjska z dwu zupełnie różnych kontyngentów, z wojsk europejskich i z krajowców (natifs). Wojska europejskie tworzyły armię królewską, złożoną z pułków konnicy, piechoty i artylerji będącej na służbie Kompanji indyjskiej, wojska krajowe składały się z tubylczej piechoty i kawalerji pod dowództwem angielskich oficerów. Artylerja składała się prawie wyłącznie z Europejczyków.

Stan efektywny pułków armji królewskiej wynosił w armji bengalskiej po 1100 ludzi, w pułkach stojących w prezydenturze Bombaju lub Madrasu po 800-900; pułk konnicy liczył po 600 szabel. Około roku 1857. wynosiła ogólna siła wojsk krajowych około 200.000, angielskich zaś około 45.000 we wszystkich trzech prezydenturach razem.

Sipajowie, regularne wojsko pod dowództwem angielskich oficerów byli zawsze skłonni do zrzucenia jarzma europejskiej dyscypliny, narzuconej im przez zwycięzców. Już w r. 1806 zbuntował się, zdaje się, za namową syna Tippu Sahiba, garnizon Madrasu, stojący chwilowo w Vallore, wymordował straż polną 69. pułku armji królewskiej, podpalił kasarnie, powycinał w pień oficerów i ich rodziny, a nawet i chorych żołnierzy w lazaretach. Co jednak było przyczyną tego buntu, przynajmniej zewnętrzną? Rzekomo sprawa dotycząca noszenia bród, sposobu czesania i kolczyków, w rzeczywistości jednak nienawiść ku zdobywcom.

To pierwsze powstanie rychło zostało stłumione siłami królewskiej armji obozującej w Ascol.

Powstanie 1857 roku również tak błahym powodem pozornie wywołane, przybrało daleko straszniejsze rozmiary i byłoby może obaliło potęgę Anglji w Indjach, gdyby wojska krajowe z prezydentury Madrasu i Bombaju były wzięły w niem udział.

Przedewszystkiem jednakże potrzeba zaznaczyć, że powstanie to nie miało charakteru narodowego, gdyż Hindusi wsi i miast nie brali w niem żadnego udziału. Zresztą powstanie to ograniczało się tylko na kraje na wpół niepodległe Indji środkowych, prowincje północno-wschodnie i królestwo Audh. Pendżab pozostał wierny Anglikom. Zostali wierni także Sikhsowie, ci robotnicy kast niższych, którzy szczególnie odznaczyli się przy oblężeniu Delhi, Gurkowie i nakoniec Maharadżowie Gwalioru i Pattiali.

'The Steam House' by Léon Benett 009

Na początku powstania stał lord Canning na czele administracji w charakterze jeneralnego gubernatora i może mąż ten stanu nie pojmował doniosłości tych rozruchów. Od kilku lat już gwiazda Anglji widocznie bladła na firmamencie indyjskim. W roku 1848 klęska i ustąpienie z Kabulu osłabiła jeszcze bardziej urok europejskich zdobywców. Usunięcie się armji angielskiej podczas wojny krymskiej nie było także korzystne dla jej opinji wojskowej. To też nadszedł moment, w którym Sipajowie wiedzący doskonale o wszystkiem, co się działo nad brzegami morza Czarnego, pomyśleli, że powstanie wojsk narodowych ma widoki udania się. Potrzeba było tylko jednej iskierki, ażeby zapalić umysły już i tak dobrze przygotowane, podniecane pieśniami i przypowieściami, poetów i bardów, brahmanów i „mulwisów”. Chwila ta nadeszła w roku 1857, kiedy to kontygent armji królewskiej zmniejszono znacznie z powodu zewnętrznych zawikłań.

Na początku tegoż roku, Nana Sahib, czyli nabob Dandu-Pant, mieszkający blisko Kanpuru udał się do Delhi, później do Lucknow, w celu zapewne wywołania od dawna już przysposobionego powstania. Istotnie wkrótce pod odjeździe Nany rozpoczęły się otwarte ruchy powstańcze.

Rząd angielski zaprowadził właśnie w pułkach krajowców karabiny systemu Enfielda, wymagające ładunków napuszczanych tłuszczem. Dnia jednego rozeszła się pogłoska, że tłuszcz ten pochodzi z krów lub z świń, stosownie do tego, czy naboje przezna­czone były dla żołnierzy indyjskich czy dla muzułma­nów, służących w armji krajowej.

W kraju, gdzie lud nawet nie używa mydła, dla­tego, że wchodzić musi w jego skład tłuszcz czy to poświęconych, czy też nieczystych zwierząt, używanie naboi napuszczanych tłuszczem, naboi, które trzeba było rozgryzać zębami, z trudnością mogło być wpro wadzone. Rząd uległ w części naleganiom, które mu czyniono, ale chociaż zmieniał i przekształcał kara­biny i zapewniał, że żadnego zakazanego tłuszczu nie używa do fabrykacji naboi, nie przekonał ani uspo­koił nikogo w armji Sipajów.

24. lutego w Berampore, pułk 34. odmówił sta­nowczo używania tychże ładunków, w połowie marca jeden adjutant został zamordowany, a pułk rozpu­szczony po rozstrzelaniu morderców rozniósł zarze­wie buntu po sąsiednich prowincjach.

10. maja w Mirat, trochę dalej na północ od Delhi, 3., 11. i 20. pułk zbuntowały się, buntownicy zabili pułkownika i kilku oficerów ze sztabu, splądro­wali miasto i w końcu cofnęli się do Delhi. Tam ra­dża, (król Indji wschodnich), potomek Timura połą­czył się z nimi. Opanowali arsenał i wymordowali oficerów 54. pułku.

W Delhi, 11. maja, gubernator Praser i jego oficerowie zostali nielitościwie wymordowani przez powstańców z Mirat, nawet w pałacu komendanta europejczyka, a 17. maja czterdziestu dziewięciu jeńców, mężczyzn, kobiet i dzieci padło pod morderczym toporem. 20. maja, 26. pułk, stojący koło Lahore zabija komendanta portu i sierżanta (europejczyków). To już dało impuls do strasznych rzezi.

W Nourabad 28. maja, znowu nowe ofiary pośród anglo-indyjskich oficerów.

30. maja w okolicach Lucknowa zamordowano komendanta brygady, jego adjutanta i kilku innych oficerów.

31. maja w Bareili w krainie Rohilkhande po­mordowano kilku oficerów, którzy nie mogli nawet się bronić.

Tegoż dnia w Schajahanpore Sipajowie 38. pułku wymordowali kilku oficerów, a nazajutrz oficerów: kobiety i dzieci, dognane w ucieczce do Aurun­gabad.

W pierwszych dniach czerwca w Bhopalu rzeź mieszkających tam europejczyków, a w Jansi, z na­mowy okrutnej zdetronizowanej Rani zabójstwa z bezprzykładnem okrucieństwem.

Dnia 6. czerwca mordują zbuntowani Sipajowie 6 młodych chorążych w Allahabad. Dnia 14. czerwca buntują się w Gwaliorze dwa pułki krajowców i mor­dują swych oficerów. 27. czerwca pada w Kanpurze pierwsza hekatomba ofiar obojga płci bez różnicy wieku, które zastrzelono lub potopiono, co było pro­logiem do strasznej tragedji mającej szerzyć w na­stępnych tygodniach strach i grozę. 1. lipca w Holka­rze i Ugow zamordowanie 34 Europejczyków, ofice­rów i dzieci, pożar i rabunek.

15. lipca druga masowa rzeź w Kunpurze. Tego to dnia padły ofiarą setki dzieci i kobiet, a między niemi właśnie lady Munro, z rozkazu Nany Sahiba, który wezwał do pomocy muzułmańskich rzeźników. Po tej strasznej rzezi ciała pomordowanych powrzucano do studni, która odtąd stała się legendową.

26. września na placu miasta Lucknowa zwanym teraz „placem trupów”, mnóstwo rannych pociętych pałaszami i żyjących jeszcze powrzucano w płomienie. Nakoniec dużo innych mordów po różnych miastach i wsiach popełnianych nadało temu powstaniu cechę niewidzianej dzikości.

Ale i Anglicy odpłacili się równą monetą z tej niby wychodząc zasady, że muszą przejąć buntowników trwogą i przerażeniem, by im dać odczuć potęgę angielską.

Na początku powstania w Lahore sędzia audytor Montgomery i brygadjer Corbett potrafili rozbroić bez rozlewu krwi przed paszczą ziejącą dział 8., 16., 25. i 40. pułk armji krajowej. W Moultan 62. i 29. pułk krajowców zmuszony był również złożyć broń bez oporu; to samo powtórzyło się z 24., 27. i 51. pułkiem w Peszawar.

Był to początek represaljów.

'The Steam House' by Léon Benett 010

Oddział wojska pod przewództwem pułkownika Nicholsona, puścił się za pułkiem krajowców, który dążył ku Delhi; buntownicy zostali dopędzeni, pobici, rozprószeni a stu dwudziestu jeńców wróciło do Peszawar. Wszyscy zostali skazani na śmierć, ale tylko co trzeci miał być rozstrzelany. Dziesięć dział zostało wytoczonych na plac ćwiczeń, do każdego uwiązano jednego jeńca i cztery razy dały działa ognia, pokrywając pole bezkształtnymi kawałkami ciał ludzkich, pośród atmosfery zarażonej wyziewem palących się tych szczątków ciał ludzkich.

Ci męczennicy, według p. de Velbezen, ginęli z tą heroiczną obojętnością, jaką Hindusi umieją zachować zwykle wobec śmierci.

– Panie kapitanie, – rzekł do jednego z oficerów, który przewodniczył wykonaniu wyroku, młody Sipaj, mający około dwadzieścia lat, głaszcząc ręką narzędzie śmierci, – panie kapitanie, nie potrzeba mię przywiązywać, nie mam wszak ochoty uciekać!

Była to straszna egzekucja, po której miało nastąpić tyle innych jej podobnych.

Rozkaz dzienny, który dnia tego brygadjer Chamberlain ogłosił wojsku krajowców po straceniu dwóch Sipajów z 55. pułku brzmiał następująco:

„Widzieliście właśnie żywcem uwiązanych do wylotu działa i rozszarpanych w kawałki dwóch waszych kolegów; kara taka wymierzoną zostanie każdemu zdrajcy, a sumienie wasze powie wam, jakie męki czekają go na drugim świecie. Ci dwaj żołnierze skazani zostali na śmierć przez rozstrzelania, a nie przez powieszenie, bo pragnąłem, by uniknęli zanieczyszczenia przez dotknięcie kata, a tem samem chciałem okazać, że rząd, nawet w takich chwilach nie chce popełniać niczego, coby czyniło najlżejszy nawet zamach na wasze poglądy religijne i kastowe”.

30. lipca padło 1237 jeńców również na placu egzekucyjnym, a pięćdziesięciu innych uszło śmierci od kuli tylko w ten sposób, że zamorzyli się głodem lub udusili w więzieniach, w których ich trzymano. 29. sierpnia na ośmset siedemdziesiąt Sipajów, którzy uciekli z Lahore, sześciuset pięćdziesięciu dziewięciu zostało nielitościwie wymordowanych przez żołnierzy armji królewskiej.

'The Steam House' by Léon Benett 011

23. września, po wzięciu Delhi, trzej książęta z rodu królewskiego, przyszły następca i dwaj jego krewni udali się do jenerała Hudsona, który zaprowadził ich pod eskortą tylko pięciu ludzi pośród pięciotysięcznego groźnego tłumu – więc jeden na tysiąc. A jednak w połowie drogi Hudson kazał zatrzymać wóz, na którym wieziono trzech jeńców, wsiadł koło nich, rozkazał im obnażyć sobie piersi i zastrzelił wszystkich trzech wystrzałami z rewolweru. „ Ta krwawa egzekucja z ręki oficera angielskiego, powiada pan de Velbezen, miało wywołać w Pendżabie największy podziw”.

Po wzięciu Delhi trzysta jeńców zginęło na szubienicy, czy też rozstrzelanych działami, a z nimi dwudziestu dziewięciu członków rodziny królewskiej. choć wprawdzie oblężenie Delhi oblęgających również kosztowało dwa tysiące sto pięćdziesiąt europejczyków i tysiąc sześćset osiemdziesiąt sześć krajowców.

W Allahabad straszne wyprawiano mordy, nie tak pośród Sipajów, ale między ubogą ludnością, którą fanatycy pociągnęli prawie bezwiednie za sobą do rabunków.

W Lucknow 16. listopada, dwa tysiące Sipajów pokryło ciałami swemi przestrzeń stu pięćdziesięciu metrów kwadratowych.

W Kanpurze po rzezi, pułkownik Neil zmuszał skazanych, zanim ich wydał szubienicy, do wylizania i oczyszczania językiem, stosownie do ich rangi kastowej, każdej plamy krwi, pozostałej w domach, gdzie mordowali przedtem swe ofiary. Znaczyło to w oczach Hindusów karę śmierci poprzedzić największą hańbą.

Podczas wyprawy do Indji środkowych, tracenie jeńców odbywało się nieustannie a pod kulami karabinowemi całe mury ciał ludzkich waliły się na ziemię”.

9. marca 1858, przy napadzie na „Żółty Dom”, podczas drugiego oblężenia Lucknowu, po strasznem zdziesiątkowaniu Sipajów, jeden z nich został żywcem upieczony przez Sikhs’ów, na co oficerowie angielscy własnemi patrzyli oczyma.

11-go pięćdziesiąt ciał Sipajów zapełniało rowy pałacu Begumy w Lucknowie.

Ogółem w dwunastu dniach walki, trzy tysiące krajowców skonało czy to pod stryczkiem czy od kul, a między niemi trzysta ośmdziesiąt zbiegów, chcących się schronić na wyspie Hidaspe.

W ogóle nie licząc Sipajów, którzy zginęli z bronią w ręku podczas tego strasznego odwetu, w jednej tylko kampanji w Pendżabie, nie mniej jak sześćset dwudziestu ośmiu krajowców rozstrzelano z rozkazu władz wojskowych, tysiąc trzysta ośmdziesiąt sześć z rozkazu władzy cywilnej, a trzysta siedmdziesiąt powieszono z rozkazu obu władz.

W początku roku 1859 liczono nie mniej jak sto dwadzieścia tysięcy żołnierzy i oficerów krajowców, którzy zginęli, a więcej jak dwieście tysięcy krajowców, którzy życiem przypłacili to, że brali lub przynajmniej byli podejrzewani o udział w powstaniu. Straszny odwet, przeciw któremu protestował tak energicznie i nie bez słuszności p. Gladstone w parlamencie angielskim.

Dla wyjaśnienia naszego opowiadania, trzeba było rozłożyć bilans nekrologji jednej strony i drugiej, by dać zrozumieć czytelnikom, jak straszna żądza zemsty pozostała w sercach zwyciężonych jak i w sercach zwycięzców, którzy w dziesięć lat jeszcze później nosili żałobę po ofiarach mordu w Kanpurze (Cawnpore) i w Lucknow.

Czysto wojskowe wydarzenia całej tej kampanji przeciw buntownikom składają się z następujących wypraw, które tu w krótkości przedstawimy:

Pierwszą była kampanja w Pendżabie, którą przypłacono życiem sir Johna Laurence.

Później następuje oblężenie Delhi, tego ośrodka powstania, wzmocnionego tysiącami zbiegów, w którem Mohammed Schah Bahadour, obwołany został cesarzem Hindostanu. „Skończyć już raz z Delhi!” kategorycznie rozkazał gubernator generalny w ostatniej depeszy do głównego komendanta, a oblężenie rozpoczęte w nocy 13. czerwca, ukończyło się 19. listopada, przyczem jenerałowie sir Harry Barnard i John Nicholson stracili życie.

Równocześnie, kiedy Nana Sahib kazał się ogłosić „Peïschwah’em” i koronował w cytadeli w Bilhour, jenerał Hawelock posuwał się ku Cawnpore. Wszedł tam siłą 17. lipca, ale za późno już, żeby przeszkodzić ostatniej rzezi i pochwycić Nanę, który zdołał tymczasem umknąć z pięcioma tysiącami ludzi i czterdziestu działami.

Następnie gen. Havelok podjął pierwszą wyprawę w królestwo Audh i 28. lipca przeszedł Ganges z tysiąc siedemset ludźmi i dziesięciu działami tylko, zwracając się ku Lucknow.

Sir Colin Campbell i generał-major sir James Outram wystąpił wtedy na widownię. Oblężenie Lucknowu trwało ośmdziesiąt siedm dni i kosztowało życie sir Henryka Lawrence i jenerała Haveloka. Dalej Colin Campbell, będąc zmuszonym cofnąć się do Kawnpuru, który też na stałe opanował, przygotowywał się do drugiej wyprawy.

Podczas tego inne wojska oswobodziły Mohir, miasto w Indjach środkowych i zrobiły wyprawę przez Malwę, która to wyprawa przywróciła znowu powagę Anglji w tem królestwie.

Na początku r. 1858, Campbell i Outram rozpoczęli drugą wyprawę w Audh z czterema dywizjami piechoty, któremi dowodzili jenerał-majorowie: sir James Outram, sir Edward Lugar i brygadjerzy Walpole i Franks. Konnica była pod dowództwem sir Hope Granta inne oddziały pod Wilson’em i Robertem Napier, razem blisko dwadzieścia pięć tysięcy żołnierza, do których jeszcze przyłączył się maharadża z Nepalu z dwunastu tysiącami Gurków. Ale armja powstańców Begumy liczyła nie mniej jak sto dwadzieścia tysięcy żołnierzy a miasto Lucknow siedm do ośmiuset tysięcy mieszkańców. Pierwsza utarczka była 6. marca. 16-go po kilku potyczkach, w których padli kapitan sir William Peel i major Hudson, Anglicy zostali panami części miasta położonej nad Goumli. Pomimo tych korzyści, Begum i jej synowie opierali się jeszcze w pałacu Mousa-Bagh w północno-zachodniej stronie miasta a Moulvi, przywódca mahometańskich powstańców, schroniony w środku miasta. odmówił poddania się. 19-go atak Outrama i szczęśliwa walka 21-go oddała w końcu Anglikom w zupełne posiadanie to silne przedmurze powstania Sipajów.

'The Steam House' by Léon Benett 012

W kwietniu powstanie chyliło się ku upadkowi. Podjęto jeszcze wyprawę do krainy Rohilkhande, gdzie w wielkiej liczbie skryli się zbiegli powstańcy. Bareilli, stolica królestwa była pierwszym celem wodzów armji królewskiej. Pierwsze kroki nie były bardzo szczęśliwe. Anglicy ponieśli nawet klęskę przy Judgespore. Brygadjer Adrien Hop został zabity. Ale w końcu miesiąca nadszedł Campbell, zajął znowu Schap-Jahanpore i 5. maja napadłszy Bareilli, zniszczył miasto ogniem i opanował je, nie zdoławszy jednak zamknąć w niem powstańców, którzy wszyscy uszli.

W tym czasie w Indjach środkowych rozpoczął kampanję sir Hugh Rose. Jenerał ten w pierwszych dniach stycznia 1858 r. ciągnął ku Saungor przez królestwo Bhopal, uwolnił jego załogę, zdobył warownię w Gurakota, wymusił siłą przejście prze pasmo gór Vindhya w przesmyku Mandanpore, przeszedł przez Betwa, doszedł do Jansi, bronionego przez jedenaście tysięcy powstańców pod rozkazami okrutnej Rani, osaczył je 22. marca pośród skwarnych upałów, wysłał 2000 ludzi z armji oblężniczej, by zamknąć drogę dwudziestotysięcznej armji powstańców pod wodzą Tantia-Topi, pobił go na głowę, uderzył 2. kwietnia na miasto, wdarł się przez mury, wziął cytadelę, z której jednak Rani zdołała ujść, i przedsięwziął zdobywanie warowni Calpi, gdzie Rani i Tantia-Topi postanowili byli zginąć; zdobył ją po bohaterskiem natarciu, dalej prowadził wojnę, ścigając Rani i jej towarzysza, którzy rzucili się do Gwalioru, zebrał swoje dwie brygady, do których przyłączył się jeszcze brygadjer Napier, zgniótł powstańców w Morar i powrócił do Bombaju po zwycięskiej walce.

Podczas potyczki fortpoczt pod Gwalior poległa Rani. Okrutna ta królowa oddana zupełnie nabobowi, jego najwierniejsza towarzyszka podczas powstania, padła właśnie z ręki sir Edwarda Munro. Nana Sahib morduje lady Munro w Kanpurze, a królowa ginie z ręki pułkownika w Gwalior, oto dwaj ludzie, w których zbiegały się i bunt cały i uciski wszelkie, dwaj ludzie, których zemsta miałaby straszne skutki, gdyby kiedy zeszli się ze sobą oko w oko.

Od tej chwili uważać można było powstanie za stłumione, wyjąwszy może jakieś części królestwa Audh, gdzie jeszcze się tliło. Campbell tedy znowu wyprawia się, opanowuje ostatnie już pozycje powstańców i zmusza kilku przywódców znaczniejszych do poddania się. Jednakowoż jeden z nich, Beni Madho, nie został ujęty. Dochodziły wieści, jakoby ukrył się w Nepalu. Twierdzono też, że Nana Sahib, Balao Rao, jego brat i Begum z Audh są z nim. Później rozeszła się pogłoska, jakoby szukali oni schronienia na Rapti, na granicy królestw Nepal i Audh. Campbell parł bezustannie za nimi, ale oni przeszli granicę dopiero w pierwszych dniach lutego 1859, brygada angielska, z której jeden pułk stał pod dowództwem pułkownika Munro, ścigał ich aż w Nepalu, Beni Madho został przy tem zabity, Begum z Audh i jej syn wzięci zostali w niewolę i uzyskali później pozwolenie przemieszkiwania w stolicy Nepalu. Co do Nany Sahiba i Balao Rao, myślano długo, że nie żyją. Jednakże tak nie było.

Bądź co bądź straszliwe to powstanie zostało nareszcie stłumione. Tantia-Topi wydany przez swego porucznika Man-Singh i skazany na śmierć, stracony został dnia 15. kwietnia w Sipel. Powstaniec ten, była to postać prawdziwie znakomita w wielkim dramacie powstania indyjskiego, jak mówi p. Velbezen, był to istotnie genjusz polityczny i zginął mężnie na rusztowaniu.

Jednakże koniec tego powstania Sipajów, które możeby było i pozbawiło Indji Anglików, gdyby się było rozszerzyło na całym półwyspie, miało spowodować upadek Kompanji indyjskiej.

Już w końcu r. 1857 lord Palmerston zagroził rozwiązaniem najwyższego komitetu dyrektorów, a 1. listopada 1858 r. proklamacja ogłoszona w 20 językach zwiastowała, że Wiktorja Beatryxa, królowa Wielkiej Brytanji objęła berło Indyj, których w kilka lat później miała zostać koronowaną cesarzową.

Odtąd tytuł gubernatora jeneralnego zamieniono na wice-króla. Siła wojenna armji królewskiej liczy 37 pułków piechoty i 40 pułków jazdy; artylerja składa się prawie wyłącznie z samych Europejczyków.

Taki jest stan rzeczywisty półwyspu pod względem militarnym i administracyjnym i taka liczba wojsk, która strzeże przestrzeni 400.000 mil kwadratowych rozległości.

„Anglicy, powiada słusznie p. Grandidier, szczęśliwi są, że natrafili w tym wielkim i wspaniałym kraju na naród łagodny, pracowity, cywilizowany i z dawien dawna przyzwyczajony do jarzma. Ale niech uważają, i łagodność ma swoje granice, a jarzmo niech nie przygniata karków, bo głowy podniosą się kiedyś i zgruchocą to jarzmo”.



Rozdział IV

W GŁĘBI JASKIŃ ELLORY.

Nie ulegało wątpliwości, że Nana Sahib, jedyny może w owej epoce żyjący z przywódców buntu Sipajów, zdołał wymknąć się z niedostępnej swej kryjówki w Nepalu. Śmiały, odważny, oswojony z największemi niebezpieczeństwami, umiejący uniknąć pogoni i zatrzeć wszelkie ślady, chytry i podstępny, odważył się dotrzeć aż do prowincji Dekkanu, wiedziony nieprzepartą żądzą zemsty, spotęgowanej jeszcze tak srogiem uśmierzeniem powstania z r. 1857.

Tak, Nana Sahib poprzysiągł śmiertelną zemstę zdobywcom Indji. Był spadkobiercą Baji Rao, a gdy Peiszwah ten umarł w roku 1851, Kompanja indyjska odmówiła mu płacenia pensji ośmiu laków rupji (dwa miljony złotych) do jakiej miał prawo. Oto co było początkiem owej nienawiści, mającej tak okrutne sprowadzić następstwa.

Jakież były teraz widoki i nadzieje Nany Sahiba? Bunt Sipajów już od lat ośmiu był zupełnie stłumiony, miejsce Kompanji indyjskiej zajął rząd angielski, który silniejszą dłonią dzierżył władzę w kraju niż stowarzyszenie kupców. Pułki utworzone z krajowców zostały zreorganizowane wedle nowych zasad i nawet ślad ducha buntu w nich się nie przechował. Czyżby zamierzał próbować wywołać powstanie narodowe najniższych klas ludności Hindostanu?…

Poznamy wkrótce jego zamiary. To pewne jednak, że dowiedział się, że doniesiono o obecności jego w prowincji Aurungabad, że gubernator jeneralny zawiadomił o tem wicekróla w Kalkucie, i że nałożono cenę za jego głowę. Musiał więc uciekać jak najprędzej i ukryć się znowu w tak bezpiecznem schronieniu, aby go nie zdołały dosięgnąć poszukiwania policji angielsko-indyjskiej.

W owej nocy z 6. na 7. marca, Nana nie stracił ani godziny czasu. Znał on doskonale kraj j najniedostępniejsze jego kryjówki; postanowił więc udać się do pieczar Ellory, odległych o 25 mil od Aurungabad, aby tam spotkać się z jednym ze swoich towarzyszy.

Noc była ciemna. Upewniwszy się. że nie jest ścigany, fałszywy fakir zwrócił się ku mauzoleum wzniesionem w pewnej odległości od miasta na cześć mahometanina Sha-Sufi, świętego muzułmańskiego, którego szczątkom przypisują moc dokonywania cudownych uzdrowień, Kapłani, pielgrzymi i wszystko dokoła było pogrążone w głębokim śnie, mógł więc przejść niespostrzeżony i niezapytywany przez nikogo.

Noc jednak nie była znów tak czarna, aby nie dostrzedz sterczącej zdala na skale granitowej 240 stóp wysokiej, niezdobytej fortecy Daulutabad. Patrząc na nią nabob przypomniał sobie, że jeden z jego przodków, cesarz Dekkanu, chciał kiedyś uczynić stolicą swoją rozległe miasto, wznoszące się niegdyś u stóp tej fortecy. A byłoby to stanowisko niezdobyte, mogące stać się środkowym punktem ruchu powstańczego w tej części Indji. Lecz Nana Sahib spojrzał teraz z groźną nienawiścią na tę fortecę: była bowiem w posiadaniu Anglików.

Minąwszy płaszczyznę, wszedł na grunt pagórkowaty, który zaczynał się stawać coraz górzystszym. Nana Sahib będący jeszcze w sile wieku, nie zwolnił wcale kroku, wchodząc na strome pochyłości. chciał koniecznie przebyć w tej nocy 25 mil angielskich, oddzielających Ellore od Aurungabadu, bo tam dopiero mógł odpocząć bezpiecznie. I dla tego nie zatrzymywał się ani w otwartych po drodze karawanserajach, ani w napół rozwalonych ruinach, gdzie mógłby przespać parę godzin.

Z wschodzącem słońcem obszedł wieś Raupah, w której wznosi się bardzo skromny grobowiec Aurung Zeba, największego i najznakomitszego z cesarzy mongolskich I w parę godzin doszedł nareszcie do sławnych pieczar, noszących nazwę Ellora, od małej pobliskiej wioski tegoż nazwiska.

Wzgórze, w którem wydrążono te groty, w liczbie trzydziestu, przedstawia się w kształcie półksiężyca. W pieczarach mieszczą się 4 wielkie świątynie, dwadzieścia cztery klasztorów buddyjskich i kilka grot mniejszych rozmiarów. Złomy bazaltu dobywane były ręką człowieka. Lecz nie dla budowania arcydzieł rozprószonych tu i ówdzie po półwyspie, architekci indyjscy w pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej wydobywali stąd kamień. Chodziło im tylko o wytworzenie próżni, aby wydrążenia te zamienić następnie w kryjówki odpowiednio do ich przeznaczenia.

Najosobliwszą z czterech świątyń. jest świątynia Kaïlasa. Wyobraźcie sobie złom skały wysoki na sio dwadzieścia stóp i mające sześćset stóp obwodu, Złom ten oddzielono od góry z niesłychaną śmiałością, odosobniono na 360 stóp długiej a 126 szerokiej przestrzeni, która powstała przez wydobywanie złomów bazaltowych do kola ze skały.

Złom ten odosobniony w ten sposób, architekci wyżłabiali jak snycerz marmur lub kość słoniową. Nazewnątrz powyrzynali kolumny, piramidy, kopuły i płaskorzeźby, w których słonie większe od naturalnych zdawały się dźwigać gmach cały. We wnętrzu wykuli wielką salę, otoczoną kaplicami, której sklepienie wspiera się na oddzielonych od całości kolumnach. Słowem, z jednej bryły skały, utworzyli świątynię w swoim rodzaju jedyną w całym świecie, nie wybudowaną ale wykutą, godną współzawodniczyć z najcudowniejszymi pomnikami Indji, którą śmiało można porównać z podziemnemi gmachami Egiptu.

Tę zupełnie prawie opuszczoną teraz świątynię uszkodził czas w niektórych częściach. Płaskorzeźby zaczynają się zacierać, ściany ulegać zniszczeniu. Istnieje dopiero lat tysiąc; byłoby to niczem, gdyby była dziełem przyrody, lecz co jest dopiero pierwszym wiekiem dla tworów natury, to dla dzieł ludzkiej ręki jest już zgrzybiałością.

Około bocznej lewej ściany wytworzyły się głębokie rozpadliny; jedną z nich na wpół zakrytą grzbietem jednego z rzeźbionych słoni, podpierających świątynię, wsunął się Nana Sahib i nikt nie mógł się domyśleć obecności jego w Ellorze.

Rozpadlina, w którą się wsunął, tworzyła rodzaj ciemnego korytarza około podstaw świątyni, prowadzącego do krypty czyli cysterny służącej za zbiornik wód deszczowych, ale wtedy zupełnie suchej. Dostawszy się do rozpadliny, Nana Sahib gwizdnął w umówiony widać sposób, gdyż niezwłocznie odpowiedziano mu takiem samem gwizdnięciem. A nie było to odbijające się echo, gdyż niebawem zabłysło światło w ciemności i ukazał się Hindus z latarką w ręku.

'The Steam House' by Léon Benett 013

– Zgaś światło! – rzekł Nana.

– Czy to ty, Dandu-Pancie – zapytał w odpowiedzi Hindus i zdmuchnął latarkę.

– Ja, bracie.

– Czyżby?…

– Najpierw jeść, rozmowa polem – odrzekł Nana. Ani do jedzenia, ani do rozmowy światło nie potrzebne, weź mnie za rękę i prowadź.

Hindus ujął jego rękę, wprowadził go do małej krypty i pomógł położyć się na posłaniu z suchej trawy, które sam opuścił przed chwilą, zbudzony gwizdnięciem fakira.

Hindus ten, dobrze widać obeznany z ciemnem schronieniem i umiejący się w niem kierować, znalazł prędko swój mały zapas żywności, to jest chleb i kawałek pasztetu a raczej rodzaj siekaniny z kurcząt, zwanej „murgis”, bardzo rozpowszechnionej w Indjach i flaszkę obejmującą pół kwarty ognistego płynu zwanego „arak”, który otrzymuje się przez destylację soku kokosowego.

Nana Sahib jadł i pił nie mówiąc ani słowa umierał ze znużenia i głodu. Całe życie jego ześrodkowało się w oczach, błyszczących w ciemności jak źrenice tygrysa.

Hindus siedział nieruchomy, czekając aż nabobowi podoba się przemówić. Był to Balao Rao, rodzony brat Sahiba.

Balao Rao, o rok starszy od Dandu-Panta, był tak nadzwyczaj do niego podobny, iż można było wziąć jednego za drugiego. Pod względem moralnym niczem także nie różnili się od siebie. Obaj pałali jednakową nienawiścią do Anglików, odznaczali się jednakową, do zuchwalstwa posuniętą odwagą, chytrością i podstępnością, jednaką dzikością i okrucieństwem: była to jakby jedna dusza w dwóch ciałach.

Przez cały czas powstania nie rozłączali się z sobą; po jego uśmierzeniu obaj szukali schronienia na krańcach Nepalu i teraz żyli jedną wspólną myślą wywołania nowego powstania, nowej walki z nienawistnymi zaborcami.

Pokrzepiwszy się posiłkiem, Nana wsparł głowę na ręku i zatonął w myślach, Balao Rao nie przerywał milczenia, mniemając, że nabob chce zdrzemnąć się trochę. Lecz Dandu-Pant nagle podniósł głowę i chwytając rękę brata, rzekł głuchym głosem:

– Zauważyli obecność moją w prezydenturze Bombaju, a gubernator nałożył cenę na moją głowę. Przyrzeczono zapłacić dwa tysiące funtów szterlingów temu, kto wyda im Nanę Sahiba żywym czy umarłym.

– Dandu-Pancie, – odrzekł Balao Rao, głowa twoja stokroć więcej warta! Dwa tysiące funtów to zaledwie wartość mojej głowy, a zanim trzy miesiące upłyną, najchętniej 20.000 funtów zapłaciliby za obie.

Tak, – odpowiedział Nana, – za trzy miesiące, dnia 23. czerwca, to rocznica bitwy pod Plassey, której setna rocznica przypadająca w roku 1857, miała stanowić kres panowania angielskiego i epokę wyswobodzenia dzieci słońca! Tak przepowiedzieli nasi prorocy, tak opiewali nasi bardowie. Za trzy miesiące sto dziewięć lat upłynie, a jednak, bracie mój, jeszcze najeźdzca depcze naszą hinduską ziemię!…

– Dandu-Pancie, – odrzekł Balao Rao, – co nie powiodło się w r. 1857, może udać się w dziesięć lat później. W latach 1827., w 1837. i 1847. były zaburzenia w Indjach; gorączka buntu co lat dziesięć ogarnia Hindusów, uleczą się z niej w tym roku kąpielą w rzekach krwi Europejczyków.

– Niech Brahma nam pomaga i kieruje! – szepnął Nana, a gdy chwila ta nadejdzie, za męki nasze sroższe mi jeszcze odpłacimy męczarniami. Biada! biada dowódzcom wojsk królewskich, którzy nie zginęli pod ciosami Sipajów! Lawrence zginął, Barnard zginął, Hope zginął, Napier zginął, Hawelock zginął, ale kilku jeszcze żyje! Campbell, Rose żyją jeszcze, a szczególniej ten, którego najbardziej nienawidzę pułkownik Munro, potomek tego krwawego mordercy, który pierwszy kazał przywiązywać Hindusów do wylotów dział i tak mordować, człowiek z którego ręki poległa wierna i nieodstępna towarzyszka moja, Rani z Jansi! Niech tylko wpadnie w moje ręce, a przekona się, czy zapomniałem mordów i okrucieństwa pułkownika Neil, rzezi Sekander Bogha, wyrznięcia pałacu Begum, Bareilli, Jansi, i Morar, wyspy Hidaspe i Delhi! zobaczy czy zapomniałem o tem, że on zaprzysiągł wydrzeć mi życie, zarówno jak ja poprzysiągłem zgładzić go ze świata.

– Wszak opuścił służbę wojskową? – zapytał Balao Rao.

– Tak, ale na pierwszy odgłos powstania, wróci do szeregów… Jeśli powstanie się nie powiedzie, pójdę zamordować go własną ręką w jego bungalowie w Kalkucie.

– Dobrze, a teraz?…

– Teraz, trzeba prowadzić dalej rozpoczęte dzieło. Tym razem będzie to powstanie narodowe. Niech tylko powstaną Hindusi po wsiach i miastach, a Sipaje nie omieszkają przyłączyć się do nich. Przebiegłem środek i północną część Dekkanu i wszędzie znalazłem gotowość do zrzucenia obcego jarzma. Nie ma miasta ani wioski, gdziebyśmy nie mieli sprzymierzeńców gotowych do czynu. Bramani potrafią podniecić i sfanatyzować lud; poczucie religijne popchnie tym razem do połączenia się z nami sekciarzy Sziwy i Wisznu; na umówiony znak, w oznaczonym czasie, miljony Hindusów powstaną jak jeden człowiek i zgniotą, wytępią wojsko angielskie.

– A wtedy Dandu-Pancie!… – zawołał Balao Rao, chwytając rękę brata.

– Wtedy Dandu-Pant, odrzekł Nana, nie będzie tylko Peïschwah’em koronowanym w fortecy Bilhur, ale monarchą całej uświęconej ziemi indyjskiej.

Powiedziawszy to, skrzyżował ręce na piersiach i zamilkł, a spojrzenie jego zdradzało, że nie myśli o przeszłości, ani o teraźniejszości, ale o przyszłości.

Balao Rao nie przerywał jego zadumy; kontent był, że dzika ta dusza rozpłomienia się własnym gorejącym w niej płomieniem, a w razie potrzeby gotów był podniecić ten wewnętrzny ogień wszelkiemi możliwemi sposobami. Nana Sahib nie miał ściślej połączonego z sobą towarzysza, gorętszego doradcy, namiętniej i gwałtowniej popychającego go do zamierzonego celu. Jak powiedzieliśmy wyżej, Balao Rao był drugiem jego uosobieniem, drugim Naną Sahibem.

Po krótkiem milczeniu Nana podniósł głowę i wracając do obecnego położenia, zapytał:

– Gdzie nasi towarzysze?

– W jaskini Adjuntah, jak było umówione, że czekać na nas będą.

– A konie?

– Zostawiłem je niedaleko, na drodze prowadzącej z Ellory do Boregami.

– Czy Kalagani ich strzeże?

– Tak bracie – czuwa on bacznie, a konie dobrze utrzymane i dostatecznie wypoczęte czekają tylko na nas.

– A więc chodźmy, rzekł Nana, powinniśmy stanąć w Adjuntah przed wschodem słońca.

– Gdzież udamy się stamtąd? – zapytał Balao Rao. Czy ta nagła ucieczka nie pokrzyżowała twoich planów?

– Nie, odrzekł Nana Sahib. Dotrzemy do gór Sautpurra, których najmniejsze zakręty i wąwozy są mi doskonale znane, tam możemy drwić sobie z wszelkich poszukiwań angielskiej policji. A zresztą to ziemia Bilhów i Gundów, wiernych naszych sprzymierzeńców, tam będę mógł oczekiwać przyjaznej chwili wśród górskiej ludności, zawsze gotowej do powstania.

– A więc ruszajmy! – zawołał Balao Rao. A! przyobiecali 2.000 funtów szterlingów temu, coby cię oddał w ich ręce! myślą, że dość wyznaczyć cenę na głowę, aby ją schwytać!…

– O! nie dostaną jej – odrzekł Nana, nie traćmy chwili czasu, w drogę bracie mój!

'The Steam House' by Léon Benett 015

Balao Rao szedł pewnym krokiem przez ciasny kurytarz wydrążony pod podłogą świątyni; doszedłszy do otworu kryjącego się poza ogromnym grzbietem kamiennego słonia, wysunął ostrożnie głowę, rozejrzał się wokoło i dopiero przekonawszy się, że nigdzie nie ma nikogo, wyszedł powoli z kryjówki. Potem przeszedł ze dwadzieścia kroków, znowu obejrzał się na wszystkie strony, a nie dostrzegłszy nic podejrzanego, gwizdnął dając znak bratu że, może wyjść.

Niezadługo dwaj bracia opuścili tę sztuczną pół mili długą dolinę, pełną galerji, sklepień, wydrążeń, w niektórych miejscach piętrzących się bardzo wysoko. Unikali starannie tych bungalów, pełnych zawsze pielgrzymów i podróżnych wszelkich narodowości, przybywających dla ujrzenia cudów Ellory i minąwszy wieś Rauzah, dostali się na drogę łączącą Adjuntah z Boregami.

Odległość z Ellory do Adjuntah wynosiła 50 mil (około 80 kilometrów), ale Nana Sahib nie był już teraz owym zbiegiem uciekającym piechotą z Aurungabad. Jak to powiedział Balao Rao, na drodze czekały na nich trzy konie, strzeżone przez Kalagani’ego, wiernego sługę Dandu-Pant’a. Konie ukryte były w lesie, o milę od wioski. Jeden przeznaczony był dla Nany, drugi dla Balao Rao, trzeci dla Kalagan’iego i wkrótce też pognali na nich w kierunku Adjuntah. W razie jakiegoś spotkania nikt by się nie dziwił, widząc fakira jadącego konno, bo większa część tych bezczelnych żebraków w ten sposób żebrze o jałmużnę.

Zresztą w tej porze roku, droga ta mało była uczęszczaną; jechali więc prędko, nie obawiając się niebezpiecznych spotkań. Zatrzymywali się tylko, aby dać wytchnąć koniom i pożywić się zapasami żywności, które Kalagani miał w worku przymocowanym do siodła.

Grunt był równy i płaski. Na wszystkie strony roztaczały się pola zarosłe krzakami i dopiero w pobliżu Adjuntah droga stawała się bardziej górzystą.

'The Steam House' by Léon Benett 016

Przepyszne groty Adjuntah, współzawodniczące cudownością z pieczarami Ellory, a może pod względem całości piękniejsze jeszcze od nich, zajmują niższą część doliny, o jakie pół mili odległej od miasta. Tak więc Nana Sahib nie potrzebował przebywać Adjuntah, gdzie musiało już być rozlepione ogłoszenie gubernatora i gdzie mógłby być poznanym, W piętnaście godzin po opuszczeniu Ellory, Nana i towarzysze jego zapuścili się w ciasny wąwóz, prowadzący do sławnej doliny, której dwadzieścia siedm świątyń wykutych w skale wznoszą się nad niezgłębionemi otchłaniami.

Noc była prześliczna, tysiące gwiazd iskrzyły się na niebie, ale księżyc nie świecił. Wierzchołki olbrzymich banianów odbijały się czarno od zasianego gwiazdami firmamentu, najlżejszy wietrzyk nie unosił się w powietrzu: żaden listek się nie poruszał, żaden szelest nie dawał się słyszeć, tylko strumień płynący w głębi parowu szemrał tajemniczo.

Cichy ten szmer uwydatniał się coraz więcej i nareszcie zamienił się w istny huk, gdy dojechali do wodospadu Sakkhond, spadającego z wysokości 50 sążni, szarpanego wystającemi kantami skał kwarcowych i bazaltowych. Wilgotny pył wodny unosił się w wąwozie, i gdyby księżyc świecił, pył ten błyszczałby siedmioma kolorami tęczy, wśród tej pięknej wiosennej nocy.

'The Steam House' by Léon Benett 014

Nana Sahib, Balao Rao i Kalagani przybyli do oznaczonego miejsca. Na zakręcie wąwozu ukazała się dolina bogata w arcydzieła budhyjskiej architektury. Tam na murach tych świątyń, bogato zdobnych w kolumny, rozety, arabeski, werandy, zaludnionych olbrzymiemi postaciami zwierząt o fantastycznych kształtach, wśród których powydrążano ciemne celki, będące niegdyś mieszkaniem kapłanów, stróżów tych miejsc świętych, artyści mogą po dziś dzień podziwiać niektóre freski, wyglądające jakby wymalowane były wczoraj. Przedstawiają one uroczystości królewskie, procesje religijne, bitwy, w których przedstawiona jest broń ówczesna, znana w Indjach w początkach ery chrześcijańskiej.

Nana Sahib znał wszelkie kryjówki tych tajemniczych pieczar i niejednokrotnie w niebezpiecznych dniach powstania, on i jego towarzysze, ścigani przez wojska królewskie szukali w nich schronienia. Galerje podziemne łączące je z sobą, najciaśniejsze tunele przebite w skale, kręte przejścia krzyżujące się na wszystkich rogach i tysiączne rozgałęzienia tego labiryntu znał tak doskonale, że nawet bez światła mógł kierować się w nich i nie zbłądzić.

To też pomimo ciemności, jak człowiek pewny siebie, Nana zdążał wprost do jednego z mniejszych wydrążeń, którego otwór ukryty wśród krzewów, zasłaniała kupa dużych kamieni, jak się zdawało oderwanych od skały skutkiem jej załamania. Skrobnął paznokciem po skale, był to znak jego obecności w tem miejscu.

'The Steam House' by Léon Benett 017

I w tejże chwili parę głów Hindusów ukazało się z pomiędzy zarośli, powoli zaczęły pojawiać się inne, a za nimi całe postacie, które jak węże wysuwały się z pośród skał i utworzyły oddział złożony z czterdziestu dobrze uzbrojonych ludzi.

„W drogę! – zawołał Nana Sahib.

I wierni ci towarzysze poszli za nim, nie żądając tłumaczenia, nie pytając dokąd ich prowadzi, gotowi oddać życie na jedno jego skinienie. Nie mieli koni, ale nogi ich mogły iść w zawody z wierzchowcami.

Mały hufiec zagłębił się w wąwóz ciągnący się nad przepaścią i okrążył grzbiet góry zwracając się ku północy. W godzinę potem, dotarli do drogi wiodącej do Kandeisz, ginącej w przesmykach góry Sautpurra.

Z nadejściem dnia minęli odnogę kolei żelaznej z Bombaju do Nagpore i główną linję prowadzącą do Allahabad. W tej chwili przebiegł pospieszny pociąg z Kalkutty, rzucając na przydrożne baniany całe kłęby pary, a świst lokomotywy przestraszał dzikie zwierzęta, kryjące się w gęstwinie,

Nabob zatrzymał konia i zawołał grzmiącym głosem, wyciągając rękę ku uciekającym wagonom:

– Pędź, pędź potworze! – spiesz oznajmić wice-królowi Indji, że Nana Sahib żyje jeszcze i że tę kolej, szatański wytwór ich rąk przeklętych, zatopi w strumieniach krwi najeźdzców!”



Rozdział V

OLBRZYM STALOWY.

Niepodobna wyobrazić sobie większego osłupienia nad to, które ogarnęło mężczyzn, kobiety i dzieci. tak Hindusów jak i Anglików, na wielkiej drodze z Kalkutty do Chandernagor. Dnia 6, maja równo ze wschodem słońca, z jednego z głównych przedmieść stolicy Indji, wśród dwóch szeregów ciekawych, cisnących się z obu stron drogi, posuwał się szczególniejszy wehikuł; jeśli można tak nazwać dziwny przyrząd, przesuwający się po wybrzeżu Hougly.

Na czele, jako jedyny motor, posuwał się spokojnie i tajemniczo olbrzymi słoń, mający 20 stóp wysokości, 30 długości i odpowiednią szerokość. Trąba jego była nieco odwinięta niby wielki róg obfitości; wielkie złocone kły wysuwały się z ogromnej paszczy na kształt dwóch groźnych kos. Na ciemno-zielonym dziwacznie upstrzonym korpusie, roztaczała się bogata jaskrawa draperja, przetykana srebrem i złotem, zakończona przepyszną frendzlą z torsadą i kwastami. Na grzbiecie tego słonia wznosił się rodzaj wieżyczki, zakończonej na sposób indyjski okrągławą kopułą, której ściany zaopatrzone były w grube szklanne soczewki, podobne do okienek w ścianach kajut okrętowych.

Słoń ten ciągnął pociąg złożony z dwóch wagonów a raczej z dwóch domów, przenośnych bungalów, z których każdy osadzony był na czterech bogato rzeźbionych kołach. Koła te, których tylko niższa część była widoczna, poruszały się w bębenkach zasłaniających do połowy podstawy ogromnych przyrządów ruchu. Te dwa wozy łączył ze sobą mostek zwodzony.

Jak to być mogło, aby jeden słoń, choćby nadzwyczaj silny, mógł uciągnąć dwa tak wielkie i ciężkie wagony, i to jak się zdawało bez najmniejszego wysilenia! A przecież tak było. Szerokie łapy, zadziwiającego zwierzęcia podnosiły się i opadały bezzwiednie z mechaniczną regularnością i w jednej chwili zwalniał lub przyspieszał biegu, choć nie widać było „mahuta” (przewodnika) kierującego nim ręką lub głosem.

Oto co najpierw zdumiewało ciekawych, jak patrzyli z oddali, ale gdy zbliżyli się do olbrzyma, podziw ich nie miał granic.

Najpierw tedy dawał im się słyszeć rodzaj miarowego mruczenia, podobnego wydawanemu przez tych olbrzymów fauny indyjskiej; nadto w pewnych małych przystankach, z podniesionej w górę trąby buchały kłęby pary. A przecież był to wyraźnie słoń. Jego chropowata czarno-zielona skóra pokrywała widocznie ogromne kości, jakiemi natura obdarzyła tego króla gruboskórców. Oczy jego jaśniały blaskiem życia, członki mogły się poruszać.

Gdyby jednak ktoś z tych ciekawych dotknął ręką ogromnego zwierza, przekonałby się wnet, że jest to naśladownictwo, przedstawiające nawet z bliska wszelkie pozory życia.

Jakoż rzeczywiście słoń ten wyrobiony był z blachy stalowej, a we wnętrzu jego kryła się lokomotywa. Co zaś do pociągu, był to dom przenośny, jak to przyrzekł inżynier.

Pierwszy wagon, czyli dom, służył za pomieszkanie dla pułkownika Munro, dla kapitana Hod, dla Banksa i dla mnie. W drugim mieściła się służba i sierżant Mac Neil.

Banks i pułkownik Munro dotrzymali swoich przyrzeczeń, tak więc dnia 6. maja mogliśmy puścić się w drogę tym zadziwiającym wekihułem, aby zwiedzić północne okolice półwyspu indyjskiego.

Ale do czegoż ten dziwny słoń? Co znaczy ta dziwna fantazja tak niezgodna z praktycznością Anglików? Nikomu dotąd ani w umyśle nie powstało, aby lokomotywie, czy to mającej jechać po szynach kolei żelaznej, czy po wielkich traktach, nadawać kształt jakiegoś czworonożnego zwierza. Przyznaję, że gdyśmy po raz pierwszy zobaczyli tę zadziwiającą maszynę, osłupieliśmy z podziwu. Zarzuciliśmy przyjaciela Banksa niezliczonemi pytaniami, gdyż lokomotywa ta była zbudowana podług jego planu i pod jego kierunkiem. Skąd mógł mu przyjść tak niepojęty pomysł, aby ukryć lokomotywę między stalowemi ścianami mechanicznego słonia.

– Kochani przyjaciele, – odpowiedział poważnie Banks, czy znacie radżę z Buthanu?

– Otóż zanim umarł radża z Buthanu, żył inaczej jak inni. Przepadał za wszelkiego rodzaju przepychem, nie odmawiał sobie niczego, co mu tylko mogło przyjść na myśl. Łamał sobie głowę, aby wymyśleć jakieś niepodobieństwo i gdyby umysł jego był płodniejszy w pomysły, skarb jego opróżniłby się bardzo prędko. Był nadzwyczaj bogaty, jak to niegdyś bywali indyjscy nabobowie; posiadał wielkie skrzynie pełne laków rupji. Nie znał żadnych trosk i chyba się o to kłopotał, aby wydawać pieniądze nie w tak pospolity sposób jak jego koledzy miljonerzy.

Otóż raz przyszła mu myśl, która go wielce niepokoiła, a z której i sam Salomon mógłby być dumny, aby odbyć podróż w sposób zupełnie dotąd nieznany, ekwipażem o jakim nikt nie marzył nawet. Gdyby znał działanie pary, byłby ją użył do swego pomysłu: nie znając, zwrócił się do mnie, gdyż znaliśmy się z sobą. Sam mi narysował plan swego oryginalnego ekwipażu i nie myślcie, że parsknąłem śmiechem, słuchając radżę. Zrozumiałem, że myśl tak wielka mogła się tylko zrodzić w umyśle indyjskiego monarchy i zapragnąłem gorąco urzeczywistnić ją jak najprędzej, z własnem i poetycznego mego kljenta zadowoleniem, Poważny inżynier nie zawsze ma sposobność spotykania się z fantastycznością, a fantazja radży nie była niemożliwą do urzeczywistnienia; wiecie co już dokonała technika, ale nie wiecie czego w przyszłości dokonać jeszcze może. Zabrałem się więc do pracy i udało mi się w osłonie z blachy stalowej w postaci słonia ukryć kocioł, mechanizm i tender lokomotywy drożnej, ze wszystkiemi przynależytościami. Trąba tak urządzona, że może się podnosić i opuszczać, posłużyła za komin, za pomocą odpowiedniego przyrządu zaprzągłem nogi mego słonia do kół maszyny, oczy urządziłem jak soczewki w morskiej latarni, aby tryskały przez nie dwa strumienie elektrycznego światła i w ten sposób stworzyłem mego sztucznego słonia. Jednakże nie dokonałem tego odrazu; nastręczało się wiele nie łatwych do pokonania trudności. Ten motor, ta olbrzymia zabawka kosztowała mnie wiele trudów i bezsennych nocy, tak, że nareszcie radża trawiony gorączkową niecierpliwością, większą część życia przepędzając w moich warsztatach, umarł zanim zdołałem wypróbować ostatnie ulepszenia i zanim słoń jego mógł się puścić w podróż. Biedak nie miał nawet tej pociechy, aby choć raz przejechać się w swoim przenośnym domu. Spadkobiercy jego nie tak bujną obdarzeni wyobraźnią, spoglądali na moje dzieło z zabobonną trwogą, uważając je za wymysł szaleńca, chętnie więc pozbyli go się za marne pieniądze. Teraz wiecie już kochani przyjaciele, jakim sposobem my jedni na całym świecie, za to ręczyć mogę, mamy do rozporządzenia słonia parowego o sile ośmdziesięciu koni.

– Brawo i brawo Banks! – wykrzyknął kapitan Hod. Znakomity inżynier, umiejący być zarazem artystą i poetą w żelazie i stali, to istny biały kruk.

– Gdy po śmierci radży nabyłem jego ekwipaż, nie miałem odwagi zniszczyć mojego słonia i przywrócić lokomotywie jej zwykłe kształty.

– I dobrześ zrobił – rzekł kapitan, pyszny i okazały jest ten twój słoń. A jakież to zdziwienie wywoła ten zwierz olbrzymi, gdy wieźć nas będzie wśród równin i dżungli Hindostanu. Wielki jest pomysł tego radży! – a my wprowadzimy go w wykonanie – wszak prawda pułkowniku?

Pułkownik Munro prawie się uśmiechnął, co było nieomylnym znakiem zezwolenia na projektowaną podróż.

'The Steam House' by Léon Benett 018

Tak więc słoń stalowy, to jedyne w swoim rodzaju zwierzę, ten sztuczny Lewiatan, miał stać się przenośnym domem czterech Anglików, zamiast służyć do przejażdżek najbogatszego z radżów indyjskich. jego licznego dworu i służby.

Lokomotywa drożna, do której Banks zastosował umiejętnie najnowsze naukowe udoskonalenia i wynalazki, była w ten sposób skonstruowana.

Cały mechanizm, walce (cylindry), skrzynki i pompa zasilająca, mimowody (ekscentryki) umieszczone zostały między czterema kołami, a po nad nimi kociół z ogniskiem mającem sześćdziesiąt metrów przestrzeni. Umieszczone to było całkowicie na przedniej części korpusu stalowego słonia, w którego tylnej części znajdował się tender przeznaczony na zbiornik wody i paliwa. Mała przestrzeń oddzielająca tender od kotła, ułatwiała palaczowi jego zadanie. Po nad korpusem zwierza wznosi się kopuła, zbudowana tak, aby kule przebić jej nie mogły, tam przebywa maszynista, a w razie groźniejszej napaści wszyscy obecni schronićby się do niej mogli. Tuż przed oczyma maszynisty mieściły się klapy bezpieczeństwa i manometr, wykazujący natężenie pary, a tuż pod ręką regulator dla regulowania pary i korba dla manewrowania w celu dowolnego zarządzenia ruchu naprzód czy wstecz. W kopule osadzone były grube szkła soczewkowate, przez które maszynista mógł widzieć roztaczającą się przed nim drogę, a odpowiednio urządzony pedał dozwalał mu zmieniać i nadawać pociągowi żądany kierunek.

Resory z najlepszej stali przytwierdzone do osi w ten sposób podtrzymywały kocioł i tender, iż łagodziły wstrząśnienia, spowodowane nierównością gruntu. Wypróbowanej mocy koła urządzone są w sposób niedopuszczający „ślizgania”.

Jak to powiedział Banks, nominalna siła maszyny odpowiada sile ośmdziesięciu koni, ale można ją podnieść do stu pięćdziesięciu, nie obawiając się eksplozji. Maszyna ta urządzona została według zasad systemu Fielda o podwójnym walcu. Szczelnie zamknięta skrzynka osłaniała cały mechanizm, nie dopuszczając kurzu szkodliwie oddziaływającego na wszystkie części składowe. Największą jej zaletą zaś było, że potrzebowała mało a produkowała wiele i można było ją opalać zarówno węglem jak drzewem. Według oszacowania Inżyniera Banksa lokomotywa ta mogła przebiegać 25 kilometrów na godzinę, a po odpowiedniej drodze nawet 40 kilometrów.

Wielkie pochyłości lokomotywa ta przebywała z łatwością.

Dodać trzeba, że Anglicy pobudowali w Indjach tysiące mil doskonałych dróg, wybornie nadających się do podobnych lokomotyw. Sama Great Trunk Road przerzynająca półwysep, ciągnie się przez przestrzeń 1.200 mil angielskich, czyli blizko dwa tysiące kilometrów.

Lecz Banks nie samą tylko drożną lokomotywę, ale i pociągi należące do niej odkupił na rzecz pułkownika Munro od spadkobierców naboba. Nic dziwnego, że radża Buthanu kazał go urządzić według swojej fantazji i na sposób indyjski. Słusznie nazwałem go przenośnym bungalowem, gdyż dwa składające go wagony, były najcudowniejszym okazem indyjskiej architektury.

Wyobraźmy sobie jakby dwie pagody bez minaretów, z dachami zaokrąglonemi jak wydęte kopuły, z wystawami u okien wspierającemi się na bogato rzeźbionych filarach, ozdoby misternie wyrzynane z drogocennego różnobarwnego drzewa i piękne werandy, jedna z przodu, druga od tyłu. Zdawałoby się, że dwie te pagody przeniesione zostały ze świętego wzgórza Sonnaghura, połączone z sobą i zaprzężone w olbrzymiego stalowego słonia miały biedz po drogach.

Nie dość na tem, cudowna ta lokomotywa mogła zarówno biedz jak pływać. Niższa część korpusu słonia, w której zawarty był kocioł i maszyna, stanowiła zarazem łódkę z lekkiej blachy tak sprytnie obmyśloną, iż nadawała się do pływania, więc w razie napotkania na drodze jakichś rzek czy jezior, słoń, którego nogi opatrzone były odpowiednim przyrządem, śmiało rzucał się w ich fale, ciągnąc za sobą cały tabor, czyli tak nazwany przez Banksa „Steam-House” jak i my odtąd nazywać go będziemy. Podwójne to zastosowanie stawało się nieocenionem w tych obszernych przestrzeniach Indji, gdzie znajduje się bardzo wiele rzek czekających jeszcze na mosty.

Pod względem tedy zewnętrznym jedyny len w swoim rodzaju pociąg, odpowiadał w zupełności żądaniu kapryśnego radży Buthanu. Banks zastosował się do jego woli, nadając motorowi kształt słonia, a wagonom pozór pagód, ale za to wnętrze urządził na sposób angielski, odpowiedni do długiej podróży.

Steam-House składał się z dwóch wagonów, sześć metrów szerokich, zatem przechodziły one poza koła, mające tylko pięć metrów szerokości. Wagony zawieszone były na bardzo długich i łatwo uginających się resorach, przez co nie podlegały trzęsieniu i przesuwały się równie lekko jak wagony kolejowe najdoskonalej dopasowane do dróg żelaznych.

Pierwszy wagon miał piętnaście metrów długości. Z przodu urządzona była piękna weranda, opierająca się na lekkich kolumnach po nad balkonem, na którym dziesięć osób mogło pomieścić się wygodnie. Z werandy tej wychodziły dwa okna i drzwi balkonowe, prowadzące do salonu. W salonie tym obitym drogocennemi tkaninami jedwabnemi, stał piękny stół, bibljoteka, wygodne sofki rozstawione pod ścianami; posadzkę pokrywał gruby dywan smyrneński. Przed oknami pourządzane były „talis” to jest rodzaj ekranów, skrapianych nieustannie pachnącą wodą a te roztaczały miły chłód tak w salonie, jak w przyległych przegrodzeniach, tworzących pokoje. U sufitu zawieszona była „punka”, którą automatycznie poruszał bieg pociągu, a gdy tenże się zatrzymał, czynność tę spełniał jeden ze służby. Poruszenie to wywoływało prąd powietrza, niezbędnego dla ochłodzenia temperatury, która tu w pewnych miesiącach roku dochodzi w cieniu do przeszło czterdziestu pięciu stopni.

Naprzeciw okna balkonowego znajdowały się drzwi artystycznie wykonane; prowadzące do sali jadalnej, oświetlonej nietylko obszernemi oknami, ale i przez sufit ze szkła matowego. Na środku stał stół jadalny, przy którym mogło się pomieścić ośmiu biesiadników, a że nas było tylko czterech, mogliśmy więc rozsiadać się wygodnie. Na bufecie w kredensach stały bogate srebra, kryształy i porcelana; zbytku tego domaga się bowiem komfort angielski Dodam jeszcze, iż wszystkie przedmioty, podlegające łatwo uszkodzeniu lub stłuczeniu ustawione były w dobrze dopasowanych zagłębieniach, jak się to praktykuje na okrętach, przez co nie mogły być narażone na uderzenia, ani na upadek, choćby nawet pociąg zniewolony był puścić się na najgorsze drogi.

W głębi sali jadalnej były drzwi, wychodzące na korytarz, prowadzący do tylnego balkonu, także pokrytego werandą. Z tego korytarza wchodziło się do czterech pokoików, oświetlonych z boku; w każdym z nich stało łóżko, toaleta, szafa i sofka; były urządzone jak kajuty na najpiękniejszych okrętach transatlantyckich. Pułkownik Munro zajmował pierwszy pokoik na lewo; drugi na prawo inżynier Banks. Z prawej strony naprzeciw pokoiku inżyniera, znajdował się pokój kapitana Hod; ja zamieszkałem pokój umieszczony naprzeciw pokoju pułkownika Munro.

Drugi wagon miał dwanaście metrów długości i tu znajdował się balkon z werandą, z którego wychodziło się do obszernej kuchni, po dwóch stronach jej urządzone były składy i spiżarnie obficie zaopatrzone. Po za kuchnią był pokój jadalny dla służby, oświetlony otworem urządzonym w suficie. Po rogach znajdowały się cztery kajuty przeznaczone dla sierżanta Mac Netla, dla maszynisty, dla palacza i służącego pułkownika Munro. Dalej ku tyłowi, dwie kajuty, jedna dla kucharza, druga dla służącego kapitana Hoda; lodownia, skład na pakunki i potrzebne sprzęty, do których wchodziło się z tylnego balkonu.

Tak więc Banks nadzwyczaj rozumnie i wygodnie urządził oba mieszkania ruchomego domu. W zimie mogły być ogrzewane zapomocą przyrządu, który ciepło dostarczone przez maszynę rozprowadzał po pokojach, a oprócz tego urządzone były dwa kominki, jeden w salonie, drugi w sali jadalnej. Mogliśmy więc nie obawiać się ostrości zimnej pory roku, choćby u podnóża gór Tybetu.

Nie zapomnieliśmy zaopatrzyć się w zapasy żywności i w wyborne konserwy, których zapas mógł starczyć na cały rok dla nas i dla wszystkich osób, należących do podróży. Mieliśmy całe pudła konserw mięsnych, doskonałe buljony i pasztety z „murgisów” czyli kurcząt indyjskich, których na całym półwyspie zjadają niezliczoną ilość.

Nie zapomnieliśmy także o skondenzowanem mleku, które można przewozić jak najdalej i przechowywać bardzo długo. Chcąc otrzymać skondenzowane mleko, trzeba je poddać wyparowaniu, aby zgęstniało jak ciasto, które następnie zamyka się w szczelnie zachodzące pudełka, obejmujące niespełna 450 gramów. Dodawszy do tego pięć razy tyle wody, otrzymamy trzy kwarty płynu, niczem nie różniącego się od dobrego zwyczajnego mleka.

W strefach tak gorących, lód jest nietylko nadzwyczaj użyteczny, ale prawie niezbędny; można go mieć na zawołanie za pomocą przyrządu Carrego, wywołującego obniżenie temperatury przez ulotnienie gazu amoniakowego. W tylnym rogu jednego wagonu urządzona była jakby lodownia, tak więc z pomocą ulatniania się amoniaku czy też ulotnienia eteru metalicznego, moglibyśmy choćby jak najdłużej przechowywać zapasy upolowanej przez nas zwierzyny, Tak suto zaopatrzeni nie potrzebowaliśmy obawiać się braku żywności.

Mieliśmy także odpowiedni zapas napojów; doskonałe wina francuskie, kilka gatunków piwa, wódki i arak, aby na wszelki wypadek niczego nam nie zabrakło. Mogliśmy tedy podróżować bezpiecznie, tem bardziej, że nie zamierzaliśmy oddalać się bardzo od zamieszkałych prowincji półwyspu. A Indje nie są bynajmniej pustynią; byleby nie zabrakło rupji, można tam dostać nietylko rzeczy niezbędnych, ale nawet zadowolić zbytkowne wymagania. Tylko w razie, gdyby nam przyszło zimować w okolicach północnych u podnóża Himalajów, wtedy może musielibyśmy poprzestać na naszych podróżnych zapasach. W każdym razie byliśmy zupełnie spokojni, licząc na to, że praktyczny Banks nie da nam doznać niedostatku.

Plan naszej podróży, z wyjątkiem nieprzewidzianych wypadków, był następujący:

'The Steam House' by Léon Benett 019

Wyjechawszy z Kalkutty posuwać się doliną Gangesu aż do Allahabad, następnie przebyć królestwo Audh aż do pierwszych przedgórzy Tybetu, zatrzymywać się w niektórych miejscowościach dłużej lub krócej, by kapitan Hod mógł urządzać sobie polowania i nareszcie dotrzeć aż do Bombaju.

Tak więc zamierzaliśmy przebyć przeszło 900 mil drogi, ale jadąc w wygodnym ruchomym domu i z dostateczną służbą; któżby w takich warunkach bał się odbyć podróż choćby na około świata?



Rozdział VI

PIERWSZE ETAPY.

Dnia 6. maja, równo ze świtem opuściłem moje mieszkanie w hotelu Spencera, najpierwszym w Kalkucie; stolica Indji nie miała już dla mnie tajemnic, zwiedziłem wszystkie jej osobliwości. Odbywałem pieszo przechadzki ranne, wieczorem spacery w powozie po „strandzie” aż do fortu Williama, przesuwając się w pośród przepysznych ekwipaży zamieszkałych tam Europejczyków, mijających pogardliwie równie wspaniałe powozy indyjskich nabobów. Poznałem ciekawe ulice kupieckie, słusznie bardzo zwane bazarami; pola umarłych na wybrzeżach Gangesu; piękne ogrody botaniczne Hookera; widziałem „panią Kali”, ową straszną postać niewieścią z czterema rękoma okrutną boginię śmierci, kryjącą się w małej kapliczce na jednem z tych przedmieści, na których nowożytna cywilizacja spotyka się co krok z miejscowem barbarzyństwem. Napatrzyłem się dowoli pałacowi wicekróla, który się wznosi naprzeciw okien hotelu; podziwiałem, ciekawy pałac Chowringhi Road i Town-Hold, poświęcony pamięci wielkich ludzi naszej epoki, zbadałem szczegółowo zaciekawiający meczet Hougly; zwiedziłem niejednokrotnie port zapchany najpiękniejszymi okrętami marynarki angielskiej; widziałem więc wszystko, co jest do widzenia w Kalkucie i nie miałem tu dłużej co robić.

'The Steam House' by Léon Benett 020

Tak tedy raniutko 6. maja, palki-ghari, rodzaj lichego powozu o czterech kołach, zaprzężony w parę koni, zajechał po mnie na plac rządowy i zawiózł przed bungalow pułkownika Munro, a o sto kroków poza przedmieściem, pociąg nasz czekał na nas. Pakunki nasze były już poskładane w właściwych oddziałach. Zabieraliśmy tylko rzeczy niezbędnie potrzebne. Kapitan Hod, który zabrał cztery karabiny Enfielda, cztery dubeltówki do polowania, a prócz tego kilka pistoletów i rewolwerów, słowem zapas broni, wystarczający do uzbrojenia nas wszystkich, ani chciał słyszeć o zmniejszeniu swego myśliwskiego arsenału.

A w jak złotym był humorze! Najprzód cieszyło go to niezmiernie, że ukochanego swego pułkownika wyrwał z tak smutnego osamotnienia, powtóre, że odbędzie podróż do północnych prowincji jedynym w swoim rodzaju wehikułem, a nareszcie, że będzie miał sposobność do tak niezwykłych polowań w strefach himalajskich. Wesołość jego nie miała granic, śmiał się i ściskał nas za ręce z wszystkich sił.

Nadeszła godzina odjazdu, kocioł wrzał, maszyna gotowa była do ruchu, maszynista stał na swojem stanowisku, trzymając rękę na regulatorze, rozległ się wreszcie świst, dający znak do odjazdu.

– Dalej! – zawołał kapitan Hod, podnosząc w górę kapelusz, – ruszaj w drogę stalowy olbrzymie!

I odtąd cudowny nasz motor zatrzymał już tę nazwę: „stalowy olbrzym” doskonale do niego zastosowaną.

Musimy jeszcze zapoznać was, czytelnicy, z personalem naszego ruchomego domu.

Maszynista Storr służył jeszcze przed paru miesiącami kompanji „Great Southern of India”, ale Banks, który go znał i cenił wysoko. namówił go, aby przeszedł do usług pułkownika Munro, co będzie dlań pod każdym względem korzystniejsze. Był to człowiek czterdziestoletni, doświadczony i biegły maszynista, który następnie wielkie miał nam oddać usługi.

Palacz nazywał się Kalut. Pochodził z tej klasy Hindusów, tak poszukiwanych przez kompanje kolei żelaznych, umiejących znosić podzwrotnikowy upał Indji, połączony z gorącem pochodzącem od kotła. Tą samą właściwością odznaczają się Arabowie, którym kompanje transportowe morskie powierzają obowiązki palaczy podczas przepływania morza Czerwonego.

Tam, gdzie Europejczycy rozpłynęliby się z gorąca, oni pocą się tylko.

Służącym pułkownika Munro był trzydziestopięcioletni Hindus z plemienia Gurków, nazwiskiem Gumi. Służył w tym pułku, który na dowód karności zgodził się bez oporu na używanie owych nowych ładunków, których zaprowadzenie było pierwszym powodem, a przynajmniej pozorem do buntu Sipajów. Nizki, szczupły, zwinny, bezgranicznie przywiązany i wierny, nie zdejmował nigdy czarnego munduru swej brygady, który zdawał mu się tak niezbędnym jak własna skóra.

Obydwaj, sierżant Mac-Neil i Gumi byli duszą i ciałem oddani pułkownikowi, dla niego nie cofnęliby się przed żadnem poświęceniem. Walczyli obok niego we wszystkich bitwach staczanych w Indjach, pomagali w bezowocnych dotąd usiłowaniach odszukania Nany Sahiba, a odtąd nie odstępywali go w jego samotnem ustroniu.

Służący kapitana Hod był Anglikiem czystej krwi, wesoły, rozmowny, równie zapamiętały myśliwy jak i jego pan. Nie chciałby zamienić swego stanowiska za żadne dostojeństwo, Przebiegły i rzutki, usprawiedliwiał zupełnie swoje nazwisko Fox, które znaczy lis; zabił 37 tygrysów, o trzy mniej niż jego kapitan, pocieszał się tem, że jeszcze dość jest tygrysów w Indjach, potrafi więc wyzyskać sposobność dorównania kapitanowi liczbą zabitych tygrysów.

Nakoniec musimy jeszcze wymienić naszego kucharza, murzyna, którego państwo roztaczało się w tylnej części drugiego wagonu, pomiędzy dwoma spiżarniami. „Pan Parazard”, jak go nazywaliśmy, w różnych już strefach spełniał swoje powołanie; przyprawiał sosy, potrawki, pasztety i był przekonany że nie zajmuje się bynajmniej podrzędnemi zajęciami, ale ważne spełnia posłannictwo. Trzeba było patrzeć na niego, z jakiem namaszczeniem przesuwał rękę od jednego do drugiego rondla, wydzielając sól, pieprz i przeróżne przyprawy ze ścisłością chemika, pracującego w swojem laboratorjum. Ale że był dobrym kucharzem i dobrym człowiekiem, więc się z niego nie wyśmiewano.

Tak więc było nas dziesięć osób; sir Edward Munro, Banks, kapitan Hod i ja, a w drugim wagonie Mac Neil, Storr, Kalut, Gumi, Fox i pan Parazard.

Stalowy olbrzym niósł nas i nasze ruchome domy ku północy półwyspu.

Ale byłbym zapomniał jeszcze o dwóch psach, Fan i Blak, których przymioty myśliwskie kapitan Hod cenił bardzo wysoko.

Bengal jest jeśli nie najciekawszą, to przynajmniej najbogatszą z prezydentur Hindostanu, jest to prowincja bardzo gęsto zaludniona i można ją uważać za prawdziwy kraj Hindusów. Ciągnie się ku północy, aż do nieprzebytych grzbietów Himalajów. Według planu naszej podróży, mieliśny ją tylko ukośnie przejechać.

Gdy Banks zapytał pułkownika Munro, w jakim kierunku mamy podróżować, tenże odpowiedział:

– Rób co chcesz, kochany Banksie, zupełnie spuszczam się na ciebie, dla mnie jest zupełnie obojętnem, w którą stronę udamy się. Odpowiedz mi tylko na jedno pytanie: gdy dojedziemy do Benares, gdzie zamierzasz udać się stamtąd?

– W kierunku północnym! – zawołał kapitan Hod, – drogą prowadzącą przez królestwo Audh, do pierwszych podgórzy Himalajów.

– Dobrze więc, moi przyjaciele, – odrzekł pułkownik, – może wtedy zapytam… ale dość będzie czasu później o tem mówić… zanim to nastąpi, jedźcie, gdzie i jak chcecie.

Ta odpowiedź pułkownika Munro zadziwiła mnie nieco, wyraźnie miał jakąś ukrytą myśl. Czyżby dlatego tylko zgodził się na tę podróż, iż spodziewał się, że może przypadek odkryje mu, czego mimo najusilniejszych poszukiwań nie mógł wynaleźć? Czy spodziewał się, że jeśli Nana Sahib żyje, to najpewniej wytropi go gdzieś w północnych Indjach? Czy żywił jeszcze nadzieję, że będzie mógł pomścić okrutną śmierć żony? Nie wiedziałem, co zamyśla, ale byłem przekonany, że ukrywa jakieś zamiary i że Mac Neil przypuszczony jest do tajemnicy.

W pierwszych godzinach poranku, zasiedliśmy wszyscy w salonie Steam-House. Drzwi i oba okna werandy były otwarte, a punka poruszająca powietrze chłodziła temperaturę, Olbrzym stalowy posuwał się dość umiarkowanie z prędkością jednej mili na godzinę, gdyż tak życzyliśmy sobie, pragnąc dobrze rozejrzeć się w przebywanych okolicach.

Gdyśmy mijali przedmieścia Kalkutty, pobiegło za nami wielu Europejczyków, zdziwionych widokiem naszego niezwykłego wehikułu oraz tłumy Hindusów, przypatrujących mu się z podziwieniem i zarazem trwogą. Wszyscy przechodnie zatrzymywali się zdumieni; nie tyle przepysznemi wagonami, ile widokiem olbrzymiego słonia, który je ciągnął buchając kłębami pary.

O dziesiątej podano do stołu w sali jadalnej; rozprawiliśmy się z przyrządzonem przez pana Parazard śniadaniem, które nam wszystkim bardzo smakowało.

Droga, którą jechaliśmy, ciągnęła się lewym brzegiem rzeki Hougly, t. j. zachodnie ramię Gangesu, przez t. zw. Sunderbund. Cała ta przestrzeń jest formacji alluwialnej.

– To, co widzisz, kochany Mauclerze, – rzekł do mnie Banks, – jest to podbój świętej rzeki, dokonany na równie świętej zatoce bengalskiej; jest to działanie czasu. Nie znalazłby tu może ani garści innej ziemi nad naniesioną prądem Gangesu od granic Himalajów. Rzeka ta, ocierając się o góry, zabierała ich części, aby utworzyć z nich grunta tej prowincji, w której urządziła sobie łożysko.

– Aby je porzucać często dla innego! – dodał kapitan Hod. – Ach! ten Ganges to grymaśnik, fantastyk, dziwak pierwszej klasy, Na wybrzeżach jego wzniesiono miasto; otóż w kilka wieków później miasto stoi w dolinie, wybrzeża wyschły, a rzeka zmieniła kierunek i ujście. Tak się stało z miastami Rajmahal i z Gaur; niegdyś kapryśna ta rzeka oblewała je swemi falami, dziś umierają z pragnienia w pośród wyschłych łanów pól ryżowych.

– Czyż i dla Kalkutty nie należy obawiać się podobnego losu? – zapytałem.

– Bardzo łatwo może to nastąpić, – odrzekł kapitan Hod.

– Ba! od czegoż my inżynierowie? – rzekł Banks. – W razie potrzeby potrafimy poskromić wybryki Gangesu, pourządzamy tamy, włożymy mu kaftan jak warjatowi.

– Wielkie to szczęście dla ciebie, kochany Banksie, że Hindusi nie słyszą, że w podobny sposób wyrażasz się o ich świętej rzece, pewnie nie uszłoby ci to na sucho.

– Zapewne, – odrzekł inżynier, – bo dla nich Ganges jest synem bóstwa, jeżeli nawet nie samem bóstwem, więc cokolwiek uczyni, w ich oczach jest dobrem i szlachetnem.

– Czy nawet i te febry, cholera i zarazy, jakie szerzy po tym kraju? – zapytał kapitan Hod. – Dziwna rzecz jednak, że nie oddziaływa to na zdrowie tygrysów i krokodyli, widać mięsożerne te stworzenia nie podlegają zarazie, a to zabójcze powietrze dodaje im jeszcze sił.

'The Steam House' by Léon Benett 021

A zwracając się do swego służącego, sprzątającego ze stołu, zawołał:

– Fox!

– Słucham kapitanie.

– Wszak na wybrzeżach Gangesu zabiłeś swego trzydziestego siódmego?

– Tak, panie kapitanie, o dwie mile od Port-Canning. Było to wieczorem…

– Dość tego, – przerwał kapitan, wychylając szklankę grogu, – znam dobrze historję twego trzydziestego siódmego, wolałbym dowiedzieć się coś o trzydziestym ósmym.

– Kiedy jeszcze nie zabity, kapitanie.

– Nie bój się, zabijesz go, zarówno jak ja mego czterdziestego pierwszego.

W miarę naszego posuwania się, Hougly, która pod Kalkuttą ma przeszło kilometr szerokości, coraz więcej zwężała swe łożysko. W górę od Kalkutty wody jej płyną w pośród dość nizkich wybrzeży; tam bardzo często powstają straszne cyklony, pustoszące całą prowincję. Całe dzielnice zostają zniszczone, setki domów rozpadają się w gruzy, ogromne plantacje obraca cyklon w perzynę, tysiące trupów zalega miasta i wioski, oto skutki tych strasznych zjawisk, z których najokropniejszym był cyklon w 1844. roku.

Klimat Indji dzieli się na trzy pory: na porę dżdżystą, zimową i gorącą; ostatnia trwa najkróciej, ale też jest najcięższą do przebycia. Najgroźniejsze miesiące są: marzec, kwiecień i maj. W tej porze roku, szczególne w maju; w niektórych godzinach dnia kilkagodzinne wystawienie się na upał słoneczny zagraża śmiercią, szczególnie Europejczykom. Nieraz wtedy, nawet w cieniu, termometr wskazuje sto sześć stopni Farenheita (około 41 Celsjusza).

Jednakże dzięki szybkiemu biegowi Steam-House, ruchowi powietrza, wywołanego uderzeniami punki i wilgotnej atmosferze, przechodzącej przez nieustannie zraszane maty okienne, gorąco nie dokuczało nam zbytecznie.

'The Steam House' by Léon Benett 022

Około pierwszej po południu dojechaliśmy do Chandernagor. Zwiedzałem już poprzednio tę miejscowość, która jedna już tylko z całej prezydentury Bombaju należy do Francji i powiewa nad nią jej trójkolorowo chorągiew. Chandernagor, dawny współzawodnik Kalkutty, dziś bardzo chyli się ku upadkowi. Nie wolno miastu utrzymywać więcej nad piętnastu żołnierzy dla własnej obrony; handel i przemysł upadł, bazary opustoszały, warownia opuszczona.

Pociąg nasz ominął miasto i zatrzymał się o trzy mile dalej pod palmowym lasem i spokojnie spędziliśmy noc w naszych kajutach. Podczas tego wypoczynku Banks kazał odnowić zapas paliwa, bo choć nie wiele jeszcze spotrzebowano węgla, drzewa i wody, chciał aby zawsze mieć ich tyle, ile potrzeba na przeciąg sześćdziesięciu godzin.

Nazajutrz rano, 7. maja, puściliśmy się w dalszą drogę, po dwóch dniach, zbliżaliśmy się do Burdwan, który 9. maja zamierzaliśmy zwiedzić.

Gdyśmy jechali wzdłuż toru kolei żelaznej, która przez Burdwan łączy Rajmahal z doliną Gangesu i stamtąd ciągnie się aż do Benares, przebiegł w pędzie koło nas pociąg pospieszny z Kalkutty. Podróżni cisnęli się do okien wagonów z okrzykami podziwu.

Okolica, przez którą przejeżdżaliśmy w następnych 2 dniach była zupełnie płaską i przez to dosyć monotonną. Tu i ówdzie kołysały się pod wpływem wiatru smukłe palmy kokosowe, który to gatunek drzew znika im bardziej zbliża się okolica ku miastu Burdwan. Ten rodzaj palm jest przyjacielem wybrzeża morskiego i udaje się tylko, jeżeli ma choćby odrobinę morskiego powietrza. Dlatego rośnie on tylko na wąskim pasie nadbrzeżnym a we wnętrzu kraju go się nie napotyka.

Roślinność śródlądowa Indji jest mimo to mniej zajmująca i różnoraka. Kraj po obu stronach Gangesu tworzy niejako olbrzymią szachownicę pól ryżowych, rozciągających się na olbrzymiej przestrzeni. Tu jednak dominowała zieleń, a żniwa na tym ciepłym i wilgotnym gruncie z jego bujną roślinnością zapowiadają się bardzo dobrze.

Następnego dnia maszyna o oznaczonej godzinie buchnęła ostatnim kłębem pary z punktualnością której mógłby jej zazdrościć każdy pociąg pospieszny i zatrzymała się przed bramami miasta Burdwan.

Pod względem administracyjnym miasto to jest stolicą okręgu angielskiego, ale cały obwód powiatowy jest własnością maharadży, opłacającego rządowi ni mniej ni więcej, tylko dziesięć miljonów rocznej daniny. Miasto składało się po większej części z nizkich domków, oddzielonych szerokiemi ulicami, wysadzane mi drzewami. Ulice te są tak szerokie, iż nasz Steam-House mógł najwygodniej przesuwać się po nich. Zatrzymaliśmy się na łące w ślicznem ustroniu, pełnem cienia i świeżości. Nasz słoń stalowy wywołał i tu wielkie wrażenie, był to podziw połączony z przestrachem. Ze wszech stron nadbiegali bengalczycy z gołemi głowami, jedynem ubraniem mężczyzn był rodzaj chusty opasanej dokoła bioder, kobiety zaś były od stóp do głów owinięte w białe płachty „sarri”.

– Jednej tylko obawiam się rzeczy, rzekł kapitan Hod, a to żeby maharadża nie chciał zakupić naszego olbrzyma stalowego i żeby nie ofiarował za niego tak wielkiej sumy, że prawie czulibyśmy się zmuszeni sprzedać go jego wysokości!

– O nigdy! – wykrzyknął Banks. Zrobiłbym mu innego słonia, gdyby chciał, a ten byłby tak silny, że mógłby uciągnąć całą jego stolicę i nawet całe jego państwo. Ale naszego nie sprzedalibyśmy za żadną cenę, czyż nie prawda Munro?

– Za żadną cenę w świecie – odrzekł pułkownik tonem, który zdradzał, że nawet miljony nie potrafiłyby go do tego skusić.

Zresztą niepotrzebnie obawialiśmy się o naszego słonia.

Maharadży nie było w mieście. Odwiedził nas tylko jego „kandar” czyli przyboczny sekretarz, który pragnął poznać wnętrze naszego wehikułu. Zezwoliliśmy na to chętnie, za co wywdzięczając się, poprowadził nas do prześlicznych ogrodów i parku pałacowego. Mogliśmy tu przypatrzyć się najrzadszym okazom podzwrotnikowej roślinności; strumienie i stawy przerzynały prześliczne murawy; w parku były fantastycznie porozrzucane prześliczne kioski, w zwierzyńcu biegały oswojone sarny, jelenie, daniele, słonie, tygrysy zaś, pantery, lwy, niedźwiedzie mieściły się w przepysznie urządzonej menażerji.

– Tygrysy trzymane w klatkach niby jakie ptaki! – krzyknął Fox – a to śmiech i litość bierze… nieprawdaż panie kapitanie?

– Prawda, mój Foxie; gdyby je zapytano co wolą poczciwe te zwierzęta, wolałyby pewnie hasać swobodnie po dżunglach… choćby z narażaniem się na strzały karabinów z wybuchającemi kulami.

– Pojmuję to doskonale panie kapitanie – odrzekł wzdychając Fox.

Nazajutrz 10. maja, opuściliśmy Burdwan, puszczając się w dalszą drogę.

Nasz we wszystko zaopatrzony Steam-House przekroczył tor kolejowy i zwrócił się wprost do Ramghur, miasta leżącego w odległości około 75 km.

Przez obranie tej drogi pozostawiliśmy co prawda po prawej stronie dość wielkie miasto Mourchedabad, które jednak ani w swej angielskiej ani indyjskiej części nie przedstawia nic zajmującego, dalej miasto Monghiz, rodzaj indyjskiego Birminghamu, położonego na przedgórzu dominującem nad korytem rzeki; Patrnę, stolicę królestwa Behar, ośrodek handlu i wywozu opium.

Podczas tej części podróży przyspieszyliśmy nieco tempo jazdy naszego olbrzyma a jego wyborny trab przekonał nas naocznie o wspaniałem urządzeniu naszych ruchomych domów. Zresztą droga była dobra i nadawała się do tej próby. Może drapieżne zwierzęta ulękły się olbrzymiego słonia spowitego w kłęby dymu i pary.

Przynajmniej nie widzieliśmy ku niemałemu zdumieniu kapitana Hod ani jednego drapieżnego zwierzęcia w dżunglach tego kraju. Ten jednakże nie skarzył się zbytnio, bo nie tu zaraz w Bengalu, lecz w północnych okolicach Indji chciał dać upust swej żyłce myśliwskiej.

Dotąd nie jeździliśmy prędzej jak piętnaście mil na dwanaście godzin. Dnia 15. maja zatrzymaliśmy się pod Ramghur, prawie o 50 mil od Burdwan, a 18-go o sto kilometrów dalej, pod małem miasta Chittra. Do tego czasu żaden ważniejszy wypadek nie zdarzył się w naszej podróży. Dnie były gorące, ale na naszej werandzie upał nie dokuczał.

Wieczorem maszynista Storr i palacz Kalut czyścili kociół i rewidowali maszynę pod czujnem okiem Banksa. Ja zaś, kapitan Hod i służący jego Fox, zabieraliśmy wyżły i udawaliśmy się na polowanie w pobliżu obozowiska. Strzelaliśmy do ptactwa i drobnej zwierzyny. Hod, jako myśliwy, za nic miał takie polowanie, ale jako smakosz, rozkoszował się urządzanemi przez pana Parazard przysmakami z ubitej zwierzyny, zwłaszcza, że przez to oszczędzaliśmy nasze zapasy.

Czasem zatrzymywali się Fox i Gumi, by narębać drzewa lub przynieść świeżą wodę, bo przez cały dzień trzeba było napełniać tender. Z tego powodu Banks obierał jako miejsca postoju brzegi strumieni lub pobliże lasów. Zaopatrywanie się w potrzebne materjały odbywało się stale pod dozorem inżyniera, który sam starał się o wszystko.

'The Steam House' by Léon Benett 023

Po ukończeniu tego wszystkiego zapalaliśmy sobie wonne cygara „cherouts” z Manilli i paliliśmy je rozmawiając o kraju, który Hod i Banks znali przecież doskonale. Kapitan gardził zwyczajnem cygarem i wciągał swemi silnemi płucami wonny dym przez szlauch długości 20 stóp z fajki, „houkah”, którą służący mu starannie napełniał.

Pragnęliśmy bardzo, by pułkownik Munro towarzyszył nam w tych małych wycieczkach; zawsze wybierając się, namawialiśmy go, aby szedł z nami, ale odmawiał zawsze stanowczo i zostawał ze swoim sierżantem Mac Neil’em. Potem wychodzili obydwaj i przechadzali się po drodze, nie oddalając się zbytecznie. Nie wiele mówili z sobą, znać jednak było, że się rozumieją doskonale i nie potrzebują słów do wymiany myśli. Obydwaj byli zatopieni we wspomnieniach, których nic nie mogło zatrzeć w sercu i umyśle pułkownika. Obecnie wspomnienia te potęgowały się jeszcze w miarę, jak zbliżali się do miejsca będącego niegdyś widownią krwawego powstania. Widocznie nie sam żal rozstania się z nami skłonił pułkownika Munro do towarzyszenia nam w tej wycieczce do Indji północnych, ale jakaś myśl ukryta, jakieś tajone zamiary, które zapewne dopiero później poznamy. Ja, kapitan Hod i inżynier Banks, wszyscyśmy byli pod tym względem jednego zdania i z niepokojem zadawaliśmy sobie pytanie: czy też słoń stalowy pędzący po drogach półwyspu nie goni może za jakimś strasznym dramatem.



Rozdział VII

PIELGRZYMI NAD RZEKĄ PHALGOU.

Behar stanowił niegdyś cesarstwo Magada. Za czasów Buddystów był to rodzaj ziemi świętej, pełnej świątyń i monasterów. Ale od wielu już wieków bramini zajęli tu miejsce kapłanów Buddhy: zagarnęli „viharas’y” i wyzyskując wiarę swych wyznawców, żyją ich kosztem. Ze wszech stron ściągają tu wierni: bramini tutejsi współzawodniczą ze świętemi wodami Gangesu, z obrządkami Jaggernautu, z pielgrzymkami do Benares i można śmiało powiedzieć, że są panami okolicy. A piękny to i bogaty kraj ze swemi niezmierzonem i łanami ryżu o szmaragdowej zieloności i wielkiemi plantacjami maku, z licznemi wioskami rozrzuconemi po kobiercach zieleni, kryjącemi się w cieniu palm, mangowców, daktyli, na które przyroda zarzuciła jakby nierozwikłaną sieć ljan. Nasz Steam-House przesuwał się w pośród zaciemnionych gajów, zawsze świeżych, dzięki wilgoci gruntu. Kierując się według rozłożonej mapy, nie obawialiśmy się zabłądzenia. Świst naszego słonia mięszał się z ogłuszającym krzykiem skrzydlatego ptactwa, a dym jego otaczał gęstemi kłębami ogromne banany, których złotawy owoc przeświecał przez niego jak gwiazdy z poza lekkich chmurek.

Ale jaki straszny upał. Zaledwie odrobina wilgotnego powietrza przedziera się przez maty naszych okien. Gorące wiatry „hot winds” nasycone zarazem skutkiem przesuwania się po rozległych równinach wschodu, palące swe tchnienie wyziewały na wioski. Czas już, aby musson czerwcowy złagodził atmosferę; ogniste słońce rzuca tak palące promienie, że uderzenie ich jest śmiertelne.

To też cała okolica przedstawia się jak pustynia, sami nawet „rajoci” jakkolwiek oswojeni z żarem słonecznym nie są w stanie nawet pracować w polu. My mogliśmy odbywać podróż jedynie dzięki ocienionej drodze i bezpiecznemu schronieniu w naszym przenośnym bungalowie, ale palacz nasz Kalut musiał być nawet nie z platyny, bo nawet platyna roztopiłaby się, ale chyba z czystego węgla, że nie roztopił się stojąc przed rozpaloną kratą swego kotła. Dzielny Hindus mężnie opierał się działaniu ognia, wyrobił widać w sobie inną naturę, nadającą się do życia na platformie lokomotywy pędzącej po relsach środkowych Indji.

Termometr zawieszony na ścianie sali jadalnej wskazywał sto sześć stopni Fahrenheit’a (41 stopni C.) dnia 19. maja, to też tego wieczoru nie mogliśmy odbyć zwykłej naszej hygienicznej przechadzki, zwanej tu dosłownie „hawakana”. Nazwa ta znaczy dosłownie „jeść powietrze”, czyli, że po duszeniu się w ciągu dnia zwrotnikowym skwarem, idzie się oddychać letniem i czystem powietrzem wieczornem.

– Panie Maucler, rzekł do mnie sierżant Mac-Neil – czas ten przypomina mi ostatnie dnie marca, kiedy to sir Hugh Rose z baterją z dwóch dział jedynie złożoną, próbował zrobić wyłom w murach otaczających Lucknow. Od szesnastu dni, jak przeszliśmy Betwę, konie nasze ani razu nie były rozsiodłane biliśmy się w pośród olbrzymich murów granitowych jakby między gorejącemi ścianami hutniczego pieca, Pomiędzy szeregami naszymi chodzili „chitsisowie” roznoszący wodę w skórzanych naczyniach i gdy myśmy nabijali broń i strzelali, oni lali nam wodę na głowę, inaczej padalibyśmy rażeni skwarem słonecznym. O! pamiętam to doskonale i siły mnie opuszczały, czaszka moja płonęła, upadałem… Spostrzegł to pułkownik Munro, i chwytając bukłak z rąk chitsisa, wylał z niego wodę na moją głowę. a nie było jej już więcej ani kropli… O panie! takich rzeczy nigdy się nie zapomina… toć za każdą kroplę tej wody, chętnie oddałbym kroplę krwi mojej, ale choćbym i życie poświęcił dla mego pułkownika, jeszcze pozostałbym mu dłużnym.

– Czy nie zwróciłeś uwagi sierżancie Mac-Neil, że od czasu naszego wyjazdu, pułkownik Munro jest jeszcze smutniejszy i więcej zamyślony niż zwykle, zdawałoby się, że…

– Tak, panie – odrzekł prędko przerywając mi, ale to rzecz naturalna; coraz więcej zbliżamy się do Lucknowa i Kanpuru, gdzie Nana Sahib kazał tak okrutnie mordować… O! nie mogę mówić o tem, zaraz krew uderza mi do głowy… Może lepiej byłoby inne strony obrać za cel naszej podróży, nie zwracać się ku prowincjom, gdzie bunt najbardziej szalał. Za blisko tu jesteśmy miejsc będących widownią tak niedawno zaszłych okropności, aby się nie nasuwały żywo bolesne wspomnienia.

Możemy zmienić kierunek podróży, jeśli chcesz, Mac-Neil; powiem to panu Banks i kapitanowi.

– Już zapóźno – odrzekł sierżant. Zdaje mi się zresztą, że pułkownik chce koniecznie po raz ostatni może zwiedzić okolice, w których toczyła się ta straszna wojna, a szczególniej miejscowość, w której lady Munro tak okropną zginęła śmiercią.

– Jeżeli tak, nie można się sprzeciwiać pułkownikowi i nie ma co myśleć o zmianie planu podróży. Często staje się nam wielką pociechą i ulgą w cierpieniu, jeżeli możemy zapłakać na grobie ukochanych…

– Tak, na grobie! Ale jestże grobem owa studnia w Kanpurze, w którą wrzucono zwłoki tylu ofiar? Czyż ona podobna do tych pomników, utrzymywanych z pobożną czcią na naszych szkockich cmentarzach, zdobnych kwiatami i ocienionych drzewami, na których wyryte jest nazwisko ukochanej nam zmarłej istoty! Doprawdy, lękam się, aby boleść mojego pułkownika nie przeszła w bezgraniczną rozpacz!… Ale powtarzam, że już zapóźno myśleć o zmianie kierunku podróży, zapewne teraz pułkownik nie zgodziłby się na to. Stało się, prośmy tylko Boga, aby nie wypuszczał nas z swej świętej opieki.

Widocznie Mac-Neil znał zamiary pułkownika, i zapewne nie sama chęć zobaczenia jeszcze Kanpuru, skłoniła go do opuszczenia Kalkutty. Obecnie jakoby nieprzeparty magnes pociągał go ku widowni przerażającego dramatu. Niepodobna było temu przeszkodzić.

Wtedy przyszło mi na myśl zapytać sierżanta Mac-Neila, czy on ze swej strony wierzył, że Nana Sahib nie żyje lub czy dotąd żywi chęć pomszczenia dokonanych przez niego okrucieństw.

– Nie wierzę, iżby Nana Sahib umarł, odpowiedział, bo choć nie mam żadnych danych, na których mógłbym oprzeć moje przekonania, nie przypuszczam, aby mógł umrzeć, nie poniósłszy jeszcze na tej ziemi sprawiedliwej kary za swoje zbrodnie. Nic nie wiem, nikt mi nic nie powiedział, ale jest to jakieś przeczucie niedające się stłumić… Ach, panie, nie jestże to piękny cel życia, starać się zostać narzędziem sprawiedliwej kary Bożej!. Oby tylko nie zawiodły mnie przeczucia, a kiedyś…

Ruchem znaczącym dokończył swe myśli, widocznie pan i sługa pojmowali się i dopełniali wzajemnie.

Powtórzyłem treść tej rozmowy Banksowi i kapitanowi Hod i obaj zgodzili się, że nie można zmieniać planu podróży. Zresztą nigdy nie mieliśmy zamiaru udania się do Kanpuru, lecz przebywszy Ganges w Benares zwrócić się wprosi na północ, przez wschodnią część królestw Audh i Rohilkhandy. Nie byliśmy pewni czy rzeczywiście pułkownik Munro będzie chciał zwiedzić Lucknow i Kanpur, postanowiliśmy jednak nie sprzeciwiać mu się w niczem.

Co do Nany Sahiba, był on tak głośnym. że gdyby zawiadomienie o jego ukazaniu się w prezydenturze Bombaju zgadzało się z prawdą, bylibyśmy już zapewne coś słyszeli, o nim, kiedy przeciwnie wszystko kazało wnosić, że rząd był wprowadzony w błąd. Jeżeli jednak było w tem coś prawdy i pułkownik Munro miał jakiś ukryty zamiar, dziwnem mogło się zdawać, że nie najzaufańszego swego przyjaciela, jakim był Banks, ale Mac-Neil’a wybrał za powiernika; powodem tego było zapewnie, iż wiedział z góry, że Banks wszelkiemi siłami odwodzić go będzie od zgubnych a bezużytecznych poszukiwań, kiedy przeciwnie sierżant jeszcze go do nich podniecał.

Dnia 19. maja, minąwszy miasteczko Chitra, znajdowaliśmy się o czterysta pięćdziesiąt kilometrów od Kalkutty. Nazajutrz, gdy już noc zapadła, Stalowy Olbrzym dowiózł nas w okolice Gaya, gdzie zatrzymaliśmy się na wybrzeżach świętej rzeki Phalgou (Falgu) dobrze znanej pielgrzymom. Przenośne nasze domki zajęły miejsce nad brzegami rzeki w pośród zieleni drzew, prawie o dwie mile od miasta. Zamierzaliśmy zatrzymać się tu trzydzieści sześć godzin, to jest dwie noce i dzień, bo miejscowość ta zasługuje na dokładniejsze oglądnięcie. Nazajurz, 21. już o czwartej rano, aby uniknąć południowego skwaru, Banks, kapitan Hod i ja pożegnawszy się z pułkownikiem, skierowaliśmy nasze kroki ku Gaya.

Zapewniają, że 150.000 pobożnych przybywa rok rocznie do tego ogniska braminizmu i rzeczywiście droga do miasta zapchana była tłumem mężczyzn, kobiet, starców i dzieci dążących do świętego miejsca. Nie zrażały ich wcale trudy długiej pielgrzymki od spełnienia religijnego obowiązku.

Banks zwiedzał już dawniej krainę Behar; przy sposobności badania gruntu pod kolej żelazną, dotąd nie zbudowaną. Znał więc dobrze tę okolicę i niepodobnaby znaleść lepszego przewodnika. Z obawy, aby kapitan Hod ulegając myśliwskiej namiętności, nie odłączył się od nas i nie zabłądził, Banks nakłonił go, że nie wziął z sobą żadnych przyrządów do polowania.

Gdy już dochodziliśmy do miasta, które słusznie możnaby nazwać „świętem miastem”, zatrzymaliśmy się przed świętem drzewem, wokoło którego gromadzili się pielgrzymi różnego wieku i płci w kornej, ubóstwienie zdradzającej postawie.

Drzewo to, był to „pipal” o olbrzymim pniu, lecz choć większa część gałęzi jego opadła już skutkiem starości, nie mogło liczyć więcej jak dwa lub trzy wieki życia, jak stwierdził Louis Rousselet podczas swej podróży odbytej po Indjach Radżów. Hindusi nadali religijną nazwę „drzewa Buddhy” temu ostatniemu przedstawicielowi świętych pipalów, ocieniających przez długie wieki to miejsce, z których najpierwszy miał być zasadzony na pięćset lat przed erą chrześcijańską. Prawdopodobnie fanatycy bijący mu korne pokłony, przekonani byli, że sam Buddha zasadził to drzewo. Rośnie ono obecnie na ruinach tarasu tuż obok świątyni, wzniesionej z cegły, zdającej się sięgać odległej starożytności.

Obecność trzech Europejczyków wpośród tylu tysięcy Hindusów była niebardzo miłem przez nich widziana okiem; nie mówili nic, ale niepodobna nam było dostać się na taras ani do ruin świątyni, tak zastępy tłoczących się pielgrzymów utrudniały przystęp do nich.

– Gdyby był tu jaki bramin, rzekł Banks, łatwiejsza byłaby sprawa i może moglibyśmy zwiedzić najgłębsze zakątki świątyni.

– Jakto! zapytałem – bramin miałby być mniej zagorzałym fanatykiem niż jego wierni?

– Cóż chcesz mój drogi – odpowiedział, surowość zagorzalców nie umie najczęściej oprzeć się chęci dostania kilku rupji – a potem przecież i ci bramini muszą z czegoś żyć.

– Obeszłoby się bez nich na świecie! – zawołał kapitan Hod, który niekoniecznie słusznie nie podzielał tolerancji swych współziomków dla Hindusów, ich obyczajów, przesądów, zwyczajów i przedmiotów ich czci. Obecnie w Indjach najwięcej obchodziło go polowanie i nad ludność wsi i miast wyżej cenił dzikie mięsożerne zwierzęta, kryjące się w lasach.

Gdyśmy opuścili święte drzewo, Banks przeprowadził nas drogą wiodącą do Gaya. W miarę zbliżania się do świętego grobu, zwiększały się tłumy nieustannie. Wkrótce ukazała się nam Gaya na szczycie skały, którą opasywała jakby wieńcem, malowniczemi swemi budowlami.

Główną uwagę turystów zwraca tu świątynia Wisznu. Jest to gmach nowoczesny, odbudowany przez królowę Holkaru. Największą osobliwością tej świątyni są ślady pozostawione przez Wisznu, gdy raczył osobiście zstąpić na ziemię, aby stoczyć bój ze złym duchem Maya. Walka między bogiem a szatanem musiała się skończyć zwycięstwem pierwszego; zły duch został pokonany, a odłam kamienia, zachowany w Wisznu-Pad, na którym odcisnęły się ślady przeciwnika, daje wymowne świadectwo o sile zwycięzcy.

Ale kamień ten sami tylko Hindust godni są oglądać – żaden Europejczyk nie może dostąpić tak wielkiego zaszczytu. Może, aby dostrzedz te cudowne ślady, trzeba patrzeć oczyma ślepej wiary w ich istnienie i autentyczność – czego brakuje wędrowcom z zachodu. Tym razem ofiarowane przez Banksa rupje nic wskórać nie mogły – choć nie śmiałbym ręczyć czy większa ich liczba nie zmiękczyłaby surorowego bramina.

Pomimo, że nie mogliśmy ujrzeć cudownego głazu, nie żałowaliśmy jednak naszej. wycieczki do świętego miasta i do Wisznu-Pad. Niepodobna opisać bezładnej mieszaniny świątyń, dziedzińców, wiharasów, jakie trzeba nam było okrążać i przechodzić, aby się dostać do tej świątyni; sam Tezeusz, trzymający w ręku nitkę Arjadny, mógłby jeszcze zabłądzić w tym labiryncie.

Nareszcie zeszliśmy ze skały Gaya; kapitan Hod nie posiadał się ze złości, że bramin nie ustąpił i nie chciał nam dozwolić wejść do wnętrza Wiszny-Pad i chciał mu koniecznie wypłatać za to jakiegoś figla.

– Dajże pokój! – zawołał Banks, czyż nie wiesz, że Hindusi nietylko uważają swych braminów za ludzi znakomitego rodu, ale nawet za istoty wyższe, mające jakąś wspólność z bóstwem.

'The Steam House' by Léon Benett 024

Gdyśmy doszli do tej części Phalgou, która oblewa skałę Gaya, roztoczyły się przed nami niezliczone tłumy najróżnorodniejszych pielgrzymów. W tym bezprzykładnym tłumie ocierali się o siebie mężczyźni i kobiety, starcy i dzieci, mieszkańcy miast i wsi, bogaci nabobowie i najbiedniejsi rajoci, Vajszjasi, kupcy i rolnicy, Kszatrjasi, dumni miejscowi wojownicy, Sudrasi, nędzni wyrobnicy, do różnych sekt należący, parjasi, biedacy, wyjęci z pod prawa, których spojrzenia kalają przedmiot na jaki się zwrócą, jednem słowem wszystkie klasy i wszystkie kasty istniejące w Indjach. Jedni przybyli w palankinach, inni w powozach ciągnionych przez wielkie woły z garbami. Jedni leżą przy swoich wielbłądach, drudzy przywędrowali pieszo, a nieustannie nadciągają jeszcze coraz nowe tłumy. Tu i ówdzie powznoszono namioty, tam znowu szałasy z gałęzi, a nareszcie i wyprzężone woły służą pielgrzymom za tymczasowe mieszkanie.

– Co za ciżba! – rzekł kapitan Hod.

– O zachodzie słońca woda Phalgou stanie się niesmaczną i wstrętną do picia – rzekł Banks.

– A to czemu? – zapytałem.

– Bo to są święte wody i cały ten tłum podejrzanej czystości będzie się w niej kąpać, jak wyznawcy Gangesu w jego wodach.

– Czy obozowisko nasze leży w dole rzeki? zapytał kapitan.

– Przeciwnie – ale nie obawiaj się kapitanie.

– No to dobrze, boć niepodobna poić naszego Stalowego Olbrzyma tak zanieczyszczoną wodą.

Przesuwaliśmy się pośród tysiącznych tłumów, ściśniętych na niezbyt wielkiej przestrzeni. Niemile raził uszy przykry odgłos łańcuchów i dzwonków – wydawali go żebracy w ten sposób wzywający dodawania jałmużny. Tłoczyły się tu najrozmaitsze okazy żebraczej zgrai, wyzyskującej miłosierdzie udanemi ranami. Oprócz nich było tu pełno fanatyków, okrytych rzeczywistemi ranami i dobrowolnie pokaleczonych. Niektórzy z tych fakirów postanowili sobie całą drogę, jaką przebyć mieli, zmierzyć własnem ciałem. Rzucali się na ziemię, podnosili i znów padali, wyciągnięci jak dłudzy, stanowiąc z siebie jakby łańcuch pomiarowy i tym sposobem przebyli całe setki mil. Tam znowu inni dawali swym paznokciom róść przez własną rękę, inni chodzili posypani popiołem, inni znowu wywichnęli sobie ramiona przez ciągłe ich skręcanie.

Tam znowu wierni, upojeni hangiem – płynem z opium, pomięszanym z odwarem korzeni, byli zawieszeni na żelaznych hakach za ramiona do drzew i zostawali w tem położeniu, dopóki ciało nie oderwało się własnym ciężarem i nie wpadło w fale Phalgou. Tam inni znowu na cześć Sziwy poprzebijali sobie nogi, języki i ciało na wskróś, a ciekącą krew z tych ran zlizywały węże. Widowiska takie tylko odrazą napawały widzów. Ileż to jeszcze rodzajów dobrowolnych męczarni, okropniejszych jedna od drugiej, można tu było widzieć.

– Chodźmy! – rzekłem zdjęty wstrętem.

– Czekajmy, – odpowiedział Banks, – otóż i godzina modlitwy.

W tejże chwili bramin ukazał się wśród tłumu i wzniósł prawą rękę w kierunku słońca, kryjącego się dotąd poza skałą Gaya.

'The Steam House' by Léon Benett 025

Pierwszy ukazujący się promień słońca stał się hasłem dla pielgrzymów; tłumy zupełnie prawie nagie rzuciły się w tonie świętych wód. Z początku zanurzali się tylko, wkrótce jednak święte te zanurzenia zmieniły się w zwykłe kąpielne pląsy, w których trudno było dopatrzeć się jakiejś religijnej cechy. Nie wiem, czy wtajemniczeni, powtarzając ustępy dyktowane im przez braminów za umówioną cenę, myśleli o oczyszczeniu duszy czy ciała; widziałem tylko, że nabierali wodę w rękę, wylewając ją następnie na cztery główne strony świata, poczem pryskali nią sobie w twarz, a nakoniec każdy wyrywał sobie choćby jeden włos za każdy popełniony grzech. Ilu też, pomyślałem sobie, jest takich, którzyby powinni wyjść z wody z głową łysą jak kolano?

Czas było wracać do naszego obozowiska, gdzie wszyscy zasiedliśmy do przygotowanego śniadania; reszta nadzwyczaj skwarnego dnia przeszła spokojnie. Nad wieczorem kapitan wyszedł na polowanie i przyniósł kilka sztuk dobrej zwierzyny, a Storr, Kalut i Gumi przygotowali zapas wody i paliwa. Równo ze świtem mieliśmy ruszyć w dalszą drogę.

O dziewiątej już każdy z nas był w swoim pokoju; zapadała noc spokojna, ale ciemna. Gęste chmury zasłaniały gwiazdy, powietrze stawało się ciężkie; nawet po zachodzie słońca upał się nie zmniejszył.

Tak było duszno, że nie mogłem zasnąć. O północy jeszcze nie zamknąłem oka, a tak szczerze pragnąłem przespać się choć parę godzin przed jutrzejszą podróżą – ale sen nie przychodził, a rozkazać mu nie można. Mogła być pierwsza po północy, gdy zdawało mi się, że słyszę jakiś szmer coraz wyraźniej, dochodzący od wybrzeży Phalgou. Najpierw pomyślałem, że zapewnie pod wpływem powietrza, nasyconego elektrycznością, burzliwy wiatr zaczyna zrywać się od wschodu; będzie on zapewne gorący, ale przynajmniej poruszy warstwy powietrza, przez co stanie się łatwiejszem do oddychania.

Mylne było to przypuszczenie, gdyż gałęzie drzew otaczających nasze obozowisko ani zadrgały.

'The Steam House' by Léon Benett 026

Wychyliłem głowę przez otwarte okno i zacząłem nadsłuchiwać; słyszałem ciągle jakiś oddalony szmer, ale nic dojrzeć nie mogłem. Zwierciadło wód Phalgou było zupełnie gładkie, nic nie poruszało spokojnej, ciemnej jego powierzchni. Tak więc szmerów nie pochodził ani z rzeki, ani z powietrza.

Nie dostrzegłszy nic podejrzanego, położyłem się napowrót i znużony zacząłem nareszcie usypiać. Chwilami dochodził mnie jeszcze odgłos tego niewytłómaczonego szmeru, ale nareszcie zasnąłem na dobre.

We dwie godziny później, gdy już pierwsze blaski jutrzenki zaczęły świtać w ciemności, zostałem nagle przebudzony. Przywoływano inżyniera.

– Panie Banks!

– Czego chcecie odemnie?

Poznałem głos maszynisty, który wszedł na korytarz. Zerwałem się prędko i przyodziawszy się spiesznie, wybiegiem z pokoju. Banks i Storr stali już na przedniej werandzie. Pułkownik Munro uprzedził mnie, a Hod nadszedł niebawem.

– Co się stało takiego? – pytał inżynier.

– Patrz pan, – odrzekł Storr.

Dzień się robił, można więc było widzieć wybrzeża Phalgou i część drogi, roztaczającej się daleko przed nami. Jakież było nasze zdziwienie, gdyśmy dostrzegli setki Hindusów, zalegających gromadkami wybrzeża i drogę.

– To wczorajsi pielgrzymi, – rzekł kapitan Hod.

– Ale cóż oni tu robią? – zapytałem.

– Zapewne oczekują wschodu słońca, aby znów użyć kąpieli w świętej wodzie, – odpowiedział kapitan.

– O nie! – odrzekł Banks, – kąpiel mogliby odbyć w Gaya, a jeżeli tu przyszli, to…

– To zapewne nasz Stalowy Olbrzym wywarł swoje zwykłe wrażenie! – wykrzyknął kapitan Hod. – Dowiedzieli się widać, że olbrzymi słoń, kolos, jakiego nigdy w życiu nie widzieli, znajduje się tak blizko i przyszli go zobaczyć i podziwiać.

– Gdybyż o to chodziło! – odparł Banks trzęsąc głową.

– Czegoż się obawiasz, Banksie? – zapytał pułkownik.

– Lękam się, aby ci fanatycy nie chcieli zagrodzić nam drogi i nie dozwolić przejechać.

– W takim razie trzeba nam być ostrożnymi, od tych dzikich fanatyków można spodziewać się wszystkiego.

– Masz zupełną słuszność pułkowniku, – odpowiedział, poczem zwracając się do palacza, dodał:

– Kalut, czy ognisko gotowe?

– Tak, panie.

– Więc rozpal pod kotłem.

– Pal, pal, Kalucie, – zawołał kapitan, – niech słoń nasz puści na nich swój dym i parę.

Było już w pół po czwartej, za pół godziny najdalej maszyna mogła być gotową do biegu. Rozpalono ogień, drzewo buchnęło płomieniem, czarny dym buchał z olbrzymiej trąby słonia, którą częściowo osłaniały gałęzie drzew.

W tejże chwili zbliżyło się kilka gromadek Hindusów i w całym tłumie powstał ruch! Zaczęli coraz więcej zbliżać się do naszego pociągu. Pielgrzymi stojący w pierwszych rzędach podnosili ręce w górę, wyciągając je w kierunku naszego słonia, pochylali się, przyklękali, twarzami padając na ziemię. Były to objawy największej admiracji. My, stojąc na werandzie, oczekiwaliśmy zaniepokojeni, do czego doprowadzi ten fanatyzm, Mac-Neil przyłączył się do nas i milcząc przyglądał się Hindusom.

O czwartej kocioł wrzał już i syczał i głośne to syczenie Hindusi brali widocznie za gniewny ryk nadprzyrodzonego słonia. Manometr wskazywał teraz ciśnienie pięciu atmosfer, a Storr wypuszczał parę klapami i mogło się zdawać, że wychodzi ona przez skórę olbrzymiego gruboskórca.

– Możemy ruszyć – rzekł maszynista.

– Dobrze, tylko jak najostrożniej, aby kogoś nie przejechać, – odrzekł Banks

Był już prawie zupełnie dzień; droga ciągnąca się nad wybrzeżem Phalgou była prawie całkiem zajęta przez tłumy pielgrzymów, nie myślących ustąpić nam z drogi. W takich warunkach trudno było posuwać się i nie zgnieść kogoś kołami lokomotywy. Z rozkazu Banksa rozległ się trzykrotnie świst lokomotywy, na co pielgrzymi odpowiedzieli przeraźliwem wyciem.

– Na bok! na bok! – krzyknął inżynier, rozkazując maszyniście otworzyć nieco regulator.

Dał się słyszeć syk pary rzucającej się do cylindrów, koło maszyny obróciło się do połowy, z trąby słonia buchnęły kłęby czarnego dymu.

Tłum na chwilę rozstąpił się nieco, regulator został otwarty do połowy. Wzmocnił się ryk olbrzymiego słonia i pociąg zaczął się posuwać w pośród szeregów Hindusów. którzy jak się zdawało, nie myśleli ustąpić się z drogi.

– Ostrożnie, Banksie, – zawołałem.

'The Steam House' by Léon Benett 027

Albowiem, wychyliwszy się poza werandę, widziałem, iż kilkunastu tych fanatyków rzuciło się na drogę, chcąc wyraźnie zostać zgniecionymi przez koła ciężkiej maszyny.

– Baczność! wstańcie i odsuńcie się! – wołał pułkownik Munro, dając im ręką znak, żeby powstali.

– A to niedołęgi! – zawołał kapitan Hod, widocznie biorą naszą maszynę za wóz Jaggernauta i chcą zostać zmiażdżeni pod stopami świętego słonia.

Na znak Banksa maszynista zatrzymał parę. Widocznie fanatyczni pielgrzymi postanowili nie ruszyć się rozciągnięci na drodze, a zgromadzony tłum dzikimi okrzykami zachęcał ich do wytrwania, Maszyna stała, Banks namyślał się co robić. Aż nagle przyszła mu jakaś myśl.

– Zobaczymy! – zawołał.

Otworzył kurek do czyszczenia cylindrów; przeraźliwy świst rozległ się w powietrzu, gęste strumienie pary spuściły się na ziemię.

– Wiwat! wiwat! – krzyknął kapitan, – nie żałuj im pary, przyjacielu Banksie, nie żałuj!

Pomysł był doskonały; dotknięci parzącemi strumieniami pary, fanatycy zerwali się jak „oparzeni”. Pragnęli być zmiażdżeni, ale nie spaleni. Tłum cofnął się tak, że droga była wolna.

– Naprzód! górą nasi! – wołał kapitan, śmiejąc się i klaszcząc w dłonie.

Olbrzym Stalowy sunął w prostym kierunku i znikł wkrótce z oczu osłupiałych tłumów, jakby twór jakiś fantastyczny, w gęstych obłokach pary.



Rozdział VIII

KILKA GODZIN W BENARES.

Stała tedy otwarta przed nami szeroka droga, mająca doprowadzić nas przez Sasseram, na prawym brzegu Gangesu, aż do Benares. Jechaliśmy z prędkością dwu i pół mili na godzinę i mieliśmy obozować wieczorem o dwadzieścia pięć mil od Gaya, w pobliżu małego miasteczka Sasseram.

Wogóle drogi w Indjach omijają o ile można rzeki i wody dla uniknięcia stawiania mostów, których budowa na tych gruntach formacji alluwialnej jest bardzo kosztowną. Gdzie nie dało się tak przeprowadzić drogi, aby rzeka jej nie przecinała, urządzone są starodawne promy, które nie zdołały jednak unieść naszego pociągu – ale szczęściem mogliśmy się bez nich obejść.

Tego właśnie dnia wypadało nam przebyć bystry prąd rzeki Sony, wpadającej do Gangesu; dokonaliśmy tego bez trudności. Słoń nasz zamienił się w przyrząd żeglarski; spuścił się wolno do rzeki po lekko spadzistem wybrzeżu i utrzymywał na jej powierzchni, szerokiemi łapami uderzał wodę jakby łopatkami koła rozpędowego, ciągnąc za sobą cały pociąg.

Kapitan nie posiadał się z radości.

Dom ruchomy! – wołał z uniesieniem, – dom, który jest zarazem powozem i statkiem parowym! to mi rzecz… brak mu tylko skrzydeł, aby unieść się w powietrze i bujać w przestrzeni.

– Przyjdzie i to z czasem, przyjacielu, – odrzekł poważnie inżynier.

– O! wiem, że to nastąpi niezawodnie, – rzekł równie poważnie kapitan, – ale jedna rzecz nie może nastąpić, to jest, abyśmy zmartwychwstali po dwustu latach dla widzenia wszystkich tych cudów. Wiesz, przyjacielu, jakkolwiek na świecie nie wesoło, zgodziłbym się jednak żyć tysiąc lat, z prostej ciekawości, jak też to będzie za dziewięć przeszło wieków.

Przebywszy wspaniały most wznoszący się o 80 stóp nad łożyskiem Sony, zatrzymaliśmy się na noc w okolicach Sasseram, by zaopatrzywszy się w drzewo i wodę, ruszyć ze świtem w dalszą drogę.

Program ten wykonaliśmy w zupełności i nazajutrz 22. maja, nim nadeszły te skwarne godziny upału, które zwykle powoduje słońce, ruszyliśmy znowu ze świtem w dalszą podróż.

Przebywaliśmy ciągle kraj bogaty i doskonale uprawiony, jaki przedstawia się w pobliżu cudownej doliny Gangesu. Odzie spojrzeć, widać było wioski, rozrzucone wśród niezmiernych łanów ryżu, w cieniu palm i drzew mangowych, z grubemi, gęste sklepienie tworzącemi liśćmi; bardzo tu wiele innych wspaniałych drzew. Nie ztrzymaliśmy się nigdzie. a jeśli gdzieś zagradzały nam drogę wozy zaprzężone w woły, (zwane tu zebu), dość było dwóch lub trzech gwizdnięć, aby się usunęły na bok, a pociąg nasz przesuwał się z wielkiem zadziwieniem rajotów.

W dniu tym mogłem się przypatrzyć ogromnym polom zasadzonym różami; znajdowaliśmy się bowiem w pobliżu Ghazipore, tego głównego punktu wyrobu esencji i olejku różanego.

Pytałem Banksa, czy nie mógłby mi opowiedzieć jak się wyrabia te tak poszukiwane pachnidła, które, zdaje się, są ostatniem słowem w sztuce perfumerji.

– Oto cyfry, mój przyjacielu, – odrzekł mi Banks, – które ci okażą, jak kosztownym jest podobny wytwór. Czterdzieści funtów róż poddaje się powolnej destylacji na wolnym ogniu, co wytwarza około trzydziestu funtów wody różanej. Wodą tą zalewa się znów nowe 40 funtów liści różanych i znowu destyluje się je, dopóki mieszanina ta nie zredukuje się do 20 funtów. Potem wystawia się ją przez dwanaście godzin na świeże nocne powietrze, a nazajutrz z tego wszystkiego znachodzi się skrzepłe na powierzchni tego płynu co? uncję pachnącego olejku. Tak więc z 80 funtów róż, czyli jak utrzymują z 200.000 kwiatów róż, otrzymuje się jedną uncję olejku. Biedne róże! Jakież krocie ich padają ofiarą!… To też nie można się dziwić, że nawet w miejscu produkcji uncja esencji różanej kosztuje 40 rupji, czyli 100 złotych.

– Ah! – odrzekł kapitan Hod, – gdyby na zrobienie jednej uncji alkoholu potrzeba było 80 funtów winogron, jakążby to ceną opłacano grog!

Dnia tego przepłynęliśmy także Karamnaka, jeden z dopływów Gangesu. Hindusi zrobili z tej niewinnej rzeczki coś jakby w rodzaju Styksu, po którym nie dobrze żeglować i którego brzegi cieszą się tak kiepską reputacją, jak brzegi Jordanu lub Morza Martwego. Ciała, które wrzuca się do tej rzeki, zanosi ona prosto do bramańskiego piekła. Nie zbijam ja wcale tej wiary, ale twierdzeniu, jakoby wody tej piekielnej rzeki były niesmaczne lub niezdrowe, stanowczo zaprzeczam, bo są one doskonałe.

Wieczorem dnia tego przebywszy okolice bardzo jednostajne pośród rozległych łanów maku i ogromnych plantacji ryżu, obozowaliśmy na prawym brzegu Gangesu, naprzeciw prastarej Jerozolimy Hindusów, świętego ich miasta Benares.

– Zatrzymamy się tu dwadzieścia cztery godzin, – rzekł Banks.

– Jakże daleko jesteśmy teraz od Kalkutty? – zapytałem.

– Blizko 350 mil, – odpowiedział Banks, – a przyznasz, że ani długość drogi, ani trudy podróży nie dały nam się odczuć.

Ganges! Czyż istnieje rzeka, któraby przywodziła na pamięć równie poetyczne legendy, i czyż nie zdaje się, jakoby w nim streszczały się prawie całe dzieje Indji? Czyż jest w świecie dolina podobna do tej, która mieszcząc wspaniałe łożysko Gangesu, roztacza się na przestrzeni pięćsetmilowej, a nad którą mieszka stumiljonowa ludność? Czyż jest na kuli ziemskiej miejsce, gdzieby więcej było nagromadzonych cudów od chwili pojawienia się ras azjatyckich?

Cożby to był śpiewał Wiktor Hugo o Gangesie, kiedy o Dunaju tak pięknie się wyraża:

O tak! można huczeć głośno i pysznie szumieć, gdy się ma:


Jak morze spokojną falę
Gdy jak wąż przez lądu roztacza się krainy
Przepływając zachodu i wschodu kończyny!


Ganges ma swoje bałwany, burze i cyklony, daleko straszniejsze niż burze rzek europejskich. Ciągnie się on jak jakiś olbrzymi wąż pośród najpoetyczniejszych okolic świata. Płynie od zachodu na wschód, ale swoje źródła wywodzi on nie z jakichś miernych pagórków – o nie! – jego początek leży w najwyższym łańcuchu gór na kuli ziemskiej; z gór Tybetu spada on, pochłaniając wszystkie wpadające do niego rzeki. Wypływa z gór Himalaja!

Nazajutrz, 23. maja ze wschodem słońca zabłysły przed nami zwierciadlane fale Gangesu. Na białym piasku nadbrzeżnym porozsiadały się gromady aligatorów, napawając się pierwszemi promieniami słońca; trzymały się nieruchomo zwrócone ku słońcu, jakby najwierniejsi sekciarze Brahmy. Ale kilka ciał nieżywych, niesionych falą, przerwało im to milczące uwielbianie. Ciała te, które prąd unosi ze sobą, powiadają niektórzy, że płyną albo na plecach, gdy to mężczyzna, a na piersiach gdy kobieta, ja jednakowoż mogę poświadczyć, że twierdzenia te są mylne. W tejże chwili potwory rzucały się na tę zdobycz, której codziennie dostarczaly im płynące wody na półwyspie i zanurzały się z niemi w głąb wody.

Kolej żelazna z Kalkutty, nim się rozdzieli w Allahabad, by pędzić północno-zachodem ku Delhi, a południowo-zachodem ku Bombajowi, biegnie nieustannie prawym brzegiem Gangesu. Na stacji Mogul-Seraï, od której byliśmy tylko o kilka mil oddaleni, odłącza się ramię, które przekraczając rzekę, idzie do Benares i przez dolinę Goumti biegnie do Jaunpore, przebiegając jakie sześćdziesiąt kilometrów przestrzeni.

Benares leży zatem na lewym brzegu, ale nie w tem miejscu mieliśmy przepłynąć Ganges, miało to nastąpić w Allahabad.

Olbrzym stalowy stał tedy na obranem wczoraj stanowisku, a gondole, które czekały przy brzegu, miały nas odwieść do świętego miasta, które nadzwyczaj pragnąłem zwiedzić.

Pułkownik Munro znał dobrze Benares z kilkakrotnego w niem pobytu, nic go więc tam nie nęciło. Jednak z początku zamierzał nam towarzyszyć, i dopiero po niejakim namyśle zmienił zdanie i z samym tylko sierżantem Mac-Neilem wybrał się na wycieczkę nad brzeg rzeki. Kapitan Hod stał dawniej pułkiem w Benares i miał tu znajomych kolegów, których postanowił odwiedzić. Tak więc tylko ja i pragnący służyć mi za przewodnika Banks wybraliśmy się zwiedzić miasto.

Kiedy mówiłem, że kapitan Hod był z pułkiem w Benares, to wiedzieć należy, że armja królewska nie ma zazwyczaj garnizonów w miastach indyjskich, ale rozłożoną jest w t. zw. „cantonnements” pod miastem, które później stają się miastami angielskiemi; tak jest w Allahabad jak i w Benares, i tak po innych różnych miejscach, gdzie nietylko żołnierze, ale i urzędnicy, przemysłowcy, kapitaliści najchętniej przemieszkują.

Tak tedy każde wielkie miasto dzieli się zwykle na dwie części; dzielnica zamieszkana przez Europejczyków odznacza się wszelkiemi wygodami i europejskim zbytkiem, druga zaś zamieszkana przez krajowców zachowuje najzupełniej miejscowy koloryt, zwyczaje i obyczaje.

Tak się rzecz ma i w Benares. Część, zamieszkana przez Europejczyków jest Secrole, którego bungalowy, aleje, kościoły nie mają nic ciekawego do widzenia. Znajdują się tam także znakomite hotele poszukiwane przez turystów.

'The Steam House' by Léon Benett 028

Secrole jest to jedno z tych miast, któreby fabrykant jakiś z Stanów Zjednoczonych mógł zapakować w paki i gdzieś na innem miejscu znowu rozstawić. Nic tam ciekawego do widzenia. Dlatego też Banks i ja wsiadłszy do łodzi, przepłynęliśmy Ganges ukośnie, tak, ażeby odrazu mieć cały widok tego wspaniałego amfiteatru, jaki przedstawia Benares.

– Benares – rzekł mi Banks, jest dla Hindusów najświętszem miastem; jest ono tem dla nich, czem Mekka dla mahometan. Ktokolwiek choćby dwadzieścia cztery godzin w niem przeżył, zapewnił już sobie jakąś cząstkę wiekuistej szczęśliwości. Łatwo pojąć, jak niezliczone tłumy podobna wiara sprowadza do miasta, któremu Brahma tak wielkie nadał przywileje i jak liczna je zamieszkuje ludność.

Wedle twierdzeń niektórych, Benares ma istnieć już przeszło trzydzieści wieków; byłoby zatem prawdopodobnie założone w czasie, kiedy Troja upadła. Wywierało ono zawsze wielki wpływ nie tak polityczny jak moralny na Hindostan i było ogniskiem religji buddhyjskiej aż do dziesiątego wieku; później nastały rewolucje religijne, brahmanizm zgniótł dawną religję i Benares zostało stolicą brahmanów, ogniskiem przyciągającem wiernych, i zapewniają też, że trzysta tysięcy pielgrzymów zwiedza je rok rocznie.

Święte miasto ma jeszcze swego radżę, księcia w mieście świętem. Książę ten ma dość lichą pensję wyznaczoną przez Anglików i zamieszkuje przepiękny pałac w Ramnagur nad Gangesem. Jestto prawdziwy następca królów Kaci, (Benares tak się dawniej nazywało), ale nie ma już dziś żadnego wpływu, z czego w każdym razie nie bardzoby się smucił, gdyby tylko pensja jego wiekszą była jak jeden lakh rupji, czyli około dwieście pięćdziesiąt tysięcy złotych, co stanowiło drobnostkę dla dawniejszego naboba.

Benares, jak wszystkie prawie miasta w dolinie Gangesu, dotknięte było wielkiem powstaniem z roku 1857. W tym czasie garnizon jego składał się z 57-go pułku piechoty krajowców, z korpusu kawalerji regularnej i z pół pułku sikhsów. Wojsko królewskie miało tylko pół baterji artylerji europejskiej. Ta garstka żołnierzy nie mogła nawet marzyć, że rozbroi krajowców, to też władze wyczekiwały z niecierpliwością przybycia pułkownika Neila, który już zdążał ku Allahabad z 10-tym pułkiem armji królewskiej. Pułkownik Neil wszedł do Bonares tylko z dwustu pięćdziesięcioma żołnierzami i zarządził zaraz paradę na placu ćwiczeń.

Gdy Sipajowie się zebrali, dano im rozkaz, by złożyli broń. Odmówili temu wręcz. Wszczęła się tedy walka między nimi a piechotą pułkownika Neil. Do powstańców przyłączyli się wnet także i kawalerzyści nieregularni, później Sikhsowie, którzy mniemali, że są zdradzeni.

Na to półbaterja dała ognia, zasypała powstańców gradem kul i pomimo dzielności i przewagi powstańcy zostali rozprószeni.

Potyczkę tę stoczono za miastem, w samem zaś mieście przyszło ledwie do małej próby powstania ze strony muzułmanów, którzy wywiesili zieloną chorągiew, ale też wnet wszystko zostało stłumione.

Od tego dnia, przez cały już czas trwania powstania Benares zachowało się spokojnie nawet w chwilach, gdy powstanie zdawało się brać górę w zachodnich prowincjach.

Banks opowiadał mi o tych szczegółach, podczas kiedy łódź nasza przesuwała się spokojnie po wodach Gangesu.

– Kochany przyjacielu – rzekł mi – zwiedzimy tedy Benares, ale choć to stolica bardzo dawna, nie ma w niej pomników liczących więcej nad trzy wieki istnienia. Powodem tego walki religijne, w których żelazo i ogień straszną odegrały rolę. W każdym razie jest to miasto godne widzenia inie pożałujesz twojej po niem przechadzki.

'The Steam House' by Léon Benett 029

Wkrótce gondola nasza zatrzymała się w takiej odległości, iż mogliśmy z zatoki błękitnej jak neapolitańska, przyjrzeć się dobrze amfiteatrowi domów piętrzących się nad doliną i szeregom natłoczonych pałaców, których kompleks grozi zawaleniem się skutkiem nieustannego podmywania ich podstawy przez wody rzeki. Uwieńczeniem tej prześlicznej panoramy jest pagoda chińskiej architektury, poświęcona czci Buddhy, oraz istny las wieżyc, iglic, minaretów i piramidek zdobiących meczety i świątynie, przewyższający je złocony szczyt świątyni Sziwy i dwie małe strzały meczetu Aurung-Zeba.

Zamiast wysiąść tuż przy schodach wiodących na pomost, Banks kazał płynąć łodzi koło wybrzeży kąpiących się w wodach rzeki.

Tu znalazłem powtórzenie scen z Gaya, lecz w innym guście. Zamiast zielonych lasów jak w Phalgou było tu tłem widoku święte miasto. Zresztą prawie sceny te same. Tysiące pielgrzymów zalegały wybrzeże, tarasy, schody i schodząc dwoma lub trzema rzędami, pobożnie zanurzali się w wodzie. Nie należy tylko myśleć, że kąpiel ta ich nic nie kosztowała. Na najniższych stopniach schodów stali strażnicy w czerwonych turbanach ze szpadą przy boku i żądali opłaty; obok nich przemyślni bramini sprzedawali różne przedmioty religijne i dewocjonalja.

Oprócz pielgrzymów kąpiących się, było także bardzo wielu przekupni zajmujących się czerpaniem świętej wody, aby ją następnie sprzedawać w odległych prowincjach półwyspu. Rękojmię autentyczności stanowi dla kupujących pieczęć braminów. Zdaje się jednak, że pod tym względem praktykuje się tu oszustwo na wielką skalę, gdyż handel cudowną wodą przybrał kolosalne rozmiary.

– Chybaby wody Gangesu nie wystarczyły na tak kolosalne zapotrzebowanie – rzekł Banks.

– Kąpiele te stają się zapewne powodem licznych wypadków? – zapytałem, bo nie widzę nigdzie żadnych środków ostrożności ani wytrawnych pływaków, powstrzymujących zapędy i ratujących nierozważnych zagorzalców uniesionych prądem fali.

– Wypadki zatonięcia zdarzają się bardzo często – odrzekł Banks, ale nikt o to się nie troszczy, bo choć ciało pójdzie na dno, Brahma ocali duszę.

– A krokodyle? – zapytałem.

– Krokodyle zazwyczaj trzymają się zdala, przestraszone zgiełkiem i wrzawą – odpowiedział mi Banks. Nie tych to potworów lękać się potrzeba, ale raczej złoczyńców, którzy skradają się i zanurzeni w wodzie, porywają kobiety i dzieci, wydzierając im kosztowności, jakie mają przy sobie. Opowiadają o jednym takim oszuście, który ubrany w przyprawioną sztuczną głowę, udawał długi czas krokodyla i tym sposobem zebrał sobie piękną sumkę; zajęcie to popłatne ale i bardzo niebezpieczne i istotnie został też w końcu zjedzony przez prawdziwego aligatora i znaleziono z niego tylko sztuczną głowę ze skóry, która pływała po powierzchni wody.

Zresztą jest i dość takich zagorzałych fanatyków, którzy umyślnie szukają śmierci w falach Gangesu i czynią to nawet z pewnem obliczeniem na efekt; tak naprzykład wiążą sobie około ciała jakby różaniec z próżnych lecz pootwieranych baniek. Woda wciskając się do wnętrza tychże, zanurza pomału ofiarę przy hucznych oklaskach pobożnych widzów.

Łódź nasza wkrótce dowiozła nas przed schody Manmenka Ghât. Tam wznoszą się jedne nad drugimi stosy drew, na których poskładano ciała tych wszystkich ludzi, którzy za życia mieli pewne obawy o wieczną szczęśliwość; gdyż spalenie zwłok na tem świętem miejscu jest bardzo pożądane przez wiernych, toteż stosy płoną dzień i noc. Bogacze z dalekich okolic każą się przenosić do Benares jak tylko dotknięci zostają jakąś nieuleczalną chorobą, gdyż Benares bezsprzecznie jest miejscem, z którego najlepiej puszczać się w podróż na drugi świat. Jeżeli nieboszczyk miał tylko lekkie, powszednie grzeszki na sumieniu, to dusza jego unoszona dymem z Manmenki, pójdzie prosto na miejsce wiekuistej szczęśliwości.

Jeżeli zaś był wielkim grzesznikiem, to dusza jego będzie musiała na nowo odrodzić się w ciele jakiego brahmina mającego przyjść na świat. Należy się spodziewać, że jeżeli po drugiem wcieleniu życie jego będzie wzorowe, to już zostanie przypuszczony niezawodnie do udziału w niebiańskich szczęśliwościach w niebie Brahmy.

Resztę tego dnia poświęciliśmy zwiedzaniu miasta, jego głównych pomników i bazarów z ciemnymi sklepami, urządzonemi na sposób arabski. Tam to sprzedają owe śliczne i kosztowne muśliny i „kinkob”, rodzaj materji jedwabnej przetykanej złotem, stanowiącej główny wytwór przemysłowy miasta Benares. Żal mi było noszących palankiny, choć zdawało się, że upał nie dokuczał im zbytecznie; byli z nim oswojeni, a wreszcie biedacy cieszyli się, że zarobią kilka rupji.

Lecz zupełnie inaczej było z jakimś Hindusem a raczej Bengalczykiem, o żywych oczach i chytrej fizjognomji, który nie kryjąc się nawet z tem bardzo, szedł za nami krok za krokiem podczas całej naszej wycieczki.

Wysiadając na wybrzeżu Manmenka podczas rozmowy z Banksem wymówiłem głośno nazwisko Munro. Bengalczyk, który przypatrywał się naszej łodzi, drgnął usłyszawszy je. Wtedy nie zwracałem na to zbytecznej uwagi, przypomniałem to sobie jednak, widząc, że śledzi nas krok za krokiem. Ani na chwilę nie spuszczał nas z oczu, idąc ciągle parę kroków naprzód lub za nami. Nie mogłem wiedzieć, czy miał dobre lub złe względem nas zamiary, ale nie ulegało wątpliwości, że nazwisko pułkownika Munro nie było mu obojętnem.

Palankin nasz zatrzymał się przed szerokiemi schodami o stu stopniach, prowadzącemi z wybrzeża do meczetu Aureng Zeb.

Dawniej pobożni nie inaczej jak na klęczkach przebywali te schody, jakby naśladując wiernych wchodzących na Santa Scala w Rzymie, było to wówczas, gdy wznosiła się tu świątynia Wisznu, w której miejscu stoi teraz meczet zdobywcy.

Chciałbym był spojrzeć na Benares ze szczytu jednego z minaretów tego meczetu, którego budowa uważaną jest za cud architektury. Wysokość ich wynosi 132 stóp, a średnica zaledwie dorównywa średnicy fabrycznego komina; jednak mimo to znajdują się w nich kręcone schody prowadzące na szczyt, ale wstęp po nich jest już wzbroniony, i nie bez słuszności. Już bowiem dwa te minarety pochylają się widocznie, a że zapewne nie są obdarzone żywotnością wieży pizańskiej, więc łatwo mogą się zawalić.

Gdyśmy wychodzili z meczetu Aureng-Zeb, Bengalczyk stał przy drzwiach; tym razem zmierzyłem go oczyma, a on spuścił wzrok ku ziemi. Nie mówiłem o tem dotąd nic Banksowi, chcąc się naprzód przekonać czy to podejrzane zachowanie się Bengalczyka potrwa jeszcze dłużej.

W tem świętem mieście wznoszą się setki pagód, meczetów i wspaniałych pałaców, z których najpiękniejszy jest własnością króla Nagporu. Mało który z radżów nie stara się o to, aby mieć choćby kawałek gruntu w świętem mieście i wszyscy zjeżdżają się tu na religijne uroczystości Mela.

'The Steam House' by Léon Benett 030

Za mało mieliśmy czasu, by móc zwiedzić wszystkie te zabudowania, ograniczyłem się zatem na zwiedzeniu jeszcze świątyni Bicheszwar, gdzie się znajduje lingam Sziwy. Jestto niekształtna bryła kamienna którą uważają za część ciała jednego z najdzikszych bogów mitologji indyjskiej; przykrywa ona studnię, której woda posiada jak powiadają, własność cudowną. Widziałem także Mankarnika czyli święte źródło, gdzie kąpią się pobożni dla większego zysku brahminów; także Man-Mundir, obserwatorjum zbudowane dwieście lat temu przez króla Akbara, a w którem wszystkie narzędzia są sporządzone z kamienia.

Słyszałem także o pałacu małp, którego wszyscy turyści nie zaniedbują zwiedzić. Paryżanin myślałby naturalnie, że znajdzie się przed sławną klatką jak w Jardin des Plantes, jednakowoż tak nie jest.

Pałac ten jest to świątynia Dourga-Khound, położona po za przedmieściem. Budowa jej sięga IX. w. i należy do najdawniejszych zabytków miasta. Małpy nie są bynajmniej pozamykane w klatkach, ale chodzą swobodnie po podwórzach, skaczą z jednego muru na drugi, wdrapują się na szczyty olbrzymich mangowców i z krzykiem wydzierają sobie przynoszone przez odwiedzających przysmaki.

I tu, jak wszędzie, brahmini pobierają pewne datki, dzięki którym ich zawód największe w Indjach przynosi korzyści.

Znużeni upałem słonecznym, nad wieczorem pomyśleliśmy o powrocie do Steam-House. Jedliśmy śniadanie i obiad w Secrole, w jednym z najlepszych hoteli angielskiego miasta, a jednak żałowaliśmy kuchni pana Parazard.

Gdy powróciliśmy do gondoli oczekującej nas u stóp Gatu, aby powrócić na prawy brzeg Gangesu, znów Bengalczyk stał na wybrzeżu. Wskoczył do łódki, w której go jakiś Hindus oczekiwał i odpłynął. Czyżby zamierzał płynąć za nami aż do naszego obozowiska? Tak się zdawało.

– Banksie, rzekłem cicho, czy zwróciłeś uwagę tego Bengalczyka? Szpieguje on nas ciągle i nie odstępuje ani na krok

– Widzę to dobrze – i nie uszło mojej uwagi, że śledzi nas od chwili, gdy usłyszał wymówione przez ciebie nazwisko pułkownika.

– Czyżby nie należało…

– O nie! – przerwał Banks; lepiej niech nie wie, że go podejrzewamy… ale oto oddalił się i znikł.

Rzeczywiście łódka Bengalczyka znikła w natłoku różnokształtnych łodzi przesuwających się po ciemnych wodach Gangesu.

Banks zwrócił się do kierującego naszą gondolą i zapytał obojętnym głosem:

– Czy znasz tego Bengalczyka?

– Nie – widzę go dziś pierwszy raz w życiu odpowiedział.

Zapadła już noc. Łodzie poubierane w rozpięte chorągwie, oświetlone różnobarwnemi lampjonami, napełnione śpiewakami i grajkami, krzyżowały się i mijały setkami po rzece. Na lewym brzegu wznosiły się ognie sztuczne, pięknie urozmaicone, które przypominały mi, że jesteśmy niedaleko niebieskiego państwa, gdzie one są tak bardzo lubiane. Trudno opisać to widowisko, które istotnie jest niezrównane. Z jakiego powodu obchodzono tę nocną uroczystość, która zdawała się być zaimprowizowaną, a w której brali udział Hindusi wszystkich kast, nie mogłem się dowiedzieć. W chwili, kiedy się skończyła, gondola dopłynęła już do drugiego brzegu.

Wszystko to znikło wkrótce jak widzenie, a nie trwało dłużej jak błyski tych ogni sztucznych, które na chwilę rozświetliły przestrzeń i zgasły w ciemnej nocy. Ale w Indjach, jak mówiłem czczą trzysta miljonów bogów, pół-bogów, świętych i pół-świętych różnego rodzaju, a rok za mało nawet ma godzin, minut i sekund, żeby mogły być poświęcone każdemu z tych bóstw.

Wróciwszy do obozowiska, zastaliśmy już pułkownika Munro i sierżanta Mac-Neila. Banks zapytał zaraz sierżanta, czy nie zaszło coś nowego podczas naszej nieobecności.

– Nic zupełnie, – odpowiedział.

– Czy nie widziałeś jakiejś podejrzanej postaci, snującej się w pobliżu?

– Nikogo. Czy jest powód przypuszczać…

– Jakiś Bengalczyk śledził nas przez cały czas pobytu w Benares, – odrzekł inżynier; – nie podoba mi się to szpiegowanie.

– Nie wiem, trzeba będzie czuwać.

– Będziemy się mieli na baczności, – odrzekł sierżant.

– Któż był ów szpieg?

– Jakiś Bengalczyk, którego uwagę zwróciło nazwisko pułkownika Munro.

– Czego on może chcieć od nas?



Rozdział IX

ALLAHABAD.

Sto trzydzieści kilometrów oddziela Benares od Allahabad. Droga ciągnie się prawie nieustannie prawym brzegiem Gangesu, między rzeką a koleją żelazną.

Storr kupił węgiel w cegiełkach i naładował nim tender, tak więc słoń nasz miał na kilka dni zapewnioną żywność. Ślicznie oczyszczony, jak gdyby co dopiero wyszedł z warsztatu fabrykanta, wyczekiwał niecierpliwie chwili odjazdu. Nie uderzał on, co prawda, w ziemię łapami z niecierpliwości, ale pewne drżenie kół zwiastowało natężenie pary napełniającej stalowe jego płuca.

Dnia 24. maja pociąg nasz ruszył bardzo rano z prędkością trzech do czterech mil na godzinę. Żaden wypadek nie wydarzył się w nocy; Bengalczyk się nie pokazał.

Nadmienić muszę, że z wojskową punktualnością trzymaliśmy się programu, oznaczającego godziny wstawania, udawania się na spoczynek, śniadania, obiadu, wypoczynku i wiedliśmy życie równie regularne jak w Kalkucie. Coraz nowe krajobrazy przesuwały się nam przed oczyma, choć zdawało się, że mieszkanie nasze nie rusza się z miejsca. Tak przyzwyczailiśmy się do tego nowego rodzaju życia, jak pasażerowie do życia na pokładzie okrętu, tylko, że ciągła zmiana widoków nie męczyła nas nużącą jednostajnością.

O godzinie jedenastej okazał się na płaszczyźnie ciekawy zabytek mongolskiej architektury: mauzoleum wzniesione na cześć dwóch osób świętych dla muzułmanów, Kassima Solimana ojca i syna.

W pół godziny później ujrzeliśmy ważną fortecę Chunar, której malownicze szańce wieńczą niezdobytą skałę, wznoszącą się prostopadle na 150 stóp nad Gangesem.

Nie myśleliśmy wcale zatrzymywać się, by zwiedzić tę fortecę, jedną z najznakomitszych w dolinie Gangesu, a która urządzoną jest w taki sposób, iż w razie napadu oszczędzić można kul i prochu, gdyż odłamy skał tak są ułożone, że możnaby je w jednej chwili rzucić na przypuszczających szturm i zgnieść tym ciężarem.

U stóp fortecy roztacza się dolina tejże nazwy, której ładne domki kryją się wśród zieleni.

Koło Benares, jak widzieliśmy, znajduje się dużo miejscowości, które Hindusi uważają za najświętsze na świecie, a dobrze policzywszy, znalazłoby się paręset takich „najświętszych” miejsc na przestrzeni półwyspu. I forteca Chunar zawiera w obrębie swoim takie cudowne miejsce, jest to marmurowa tablica, na której jakiś bóg codziennie przychodzi sobie spocząć. Wprawdzie bóg ten jest niewidzialny, ale też i nie staraliśmy się go zobaczyć.

Wieczorem olbrzym stalowy zatrzymał się koło Mirzapore, by tam przepędzić noc.

Choć temu miastu nie braknie świątyń, ale za to ma różne fabryki i port dla wyładowania bawełny, produkowanej w okolicy. Kiedyś miasto to będzie bogatym punktem handlowym.

Nazajutrz 25. maja, około drugiej godziny po południu, przepłynęliśmy w bród małą rzeczkę Tonse, która w tej porze roku miała ledwie na stopę wody.

O godzinie piątej przekroczyliśmy miejsce, gdzie dołącza się linja kolejowa z Bombaju do Kalkutty. Niedaleko ujścia rzeki Jummy do Gangesu podziwialiśmy przepiękny żelazny wiadukt kolejowy, którego 16 wspaniałych łuków, opartych na filarach wysokości 60 stóp wznosi się ponad tym dopływem. Bez trudności przebyliśmy most pontonowy, długości 1 kilometra, łączący oba brzegi Gangesu a wieczorem zatrzymaliśmy się w pobliżu jednego z przedmieść miasta Allahabad.

Dzień 26. maja miał być poświęcony na zwiedzanie tego wielkiego miasta, w którem jak promienie rozchodzą się drogi kolei żelaznych na różne strony Hindostanu. jest ono prześlicznie położone na najbogatszym gruncie między dwoma ramionami Jummy i Gangesu.

Przyroda zdawała się przeznaczać je na stolicę Indji angielskich, siedzibę zarządu i rezydencję wicekróla. I kto wie, czy nie przyjdzie kiedyś do tego, jeżeliby cyklony zbytnio uszkodziły Kalkuttę, teraźniejszą stolicę, jak to przewiduje wiele poważnych umysłów.

Allahabad leży w samym środku Indji, podobnie jak Paryż jest środkowym punktem Francji. Prawda, że Londyn nie leży w samym środku Zjednoczonego Królestwa, toteż Londyn nie ma tego zdecydowanego pierwszeństwa nad Liverpoolem, Manchesterem, Birmingham, jakie ma Paryż nad wszystkiemi miastami Francji.

– Czy od Allahabad skierujemy się już prosto na północ? – zapytałem Banksa.

– Tak – odpowiedział, miasto to stanowi krańcowy zachodni kres pierwszej części naszej wycieczki.

– A! przecież! – zawołał kapitan Hod, bardzo to piękna rzecz wielkie miasta, ale stokroć wolę rozległe równiny. Gdybyśmy tak ciągle trzymali się kierunku koleji, wyjechalibyśmy jeszcze nakoniec na jej szyny i nasz olbrzymi słoń stalowy stałby się prostą lokomotywą. Cóż by to było za poniżenie dla niego!

– Bądź spokojny, kapitanie – odrzekł inżynier – nigdy do tego nie przyjdzie i niezadługo wkroczymy w twoje ulubione okolice.

– Więc skierujemy się wprost do granicy indochińskiej, omijając Lucknow?

– Mojem zdaniem, trzebaby unikać tego miasta, a szczególnie Kanpuru, które posiada tyle tak strasznych wspomnień dla pułkownika Munro.

– Powiedz mi, kochany Banksie – zapytał kapitan Hod – czy podczas pobytu w Benares nie dowiedziałeś się niczego o Nana Sahibie?

– Nic zupełnie – zdaje mi się, że i tym razem wprowadzono w błąd gubernatora Bombaju i że Nana Sahib wcale się nie pojawił w tej prezydenturze.

– Tak się zdaje, inaczej jużby więcej mówiono o tym starym buntowniku – odpowiedział Hod.

– W każdym razie pragnę jak najspieszniej opuścić tę dolinę Gangesu, która była widownią tak strasznych mordów podczas buntu Sipajów. Strzeżmy się nadewszystko wymówić nazwę choćby jednego z tych miast wobec pułkownika, a najbardziej imię Nany Sahiba. Pozostawmy go jego myślom.

Nazajutrz Banks towarzyszył mi znowu w kilkugodzinnej wycieczce do Allahabad, które zwiedzić pragnąłem. Potrzebaby było conajmniej ze trzy dni, żeby dobrze widzieć te trzy miasta, z których składa się Allahabad, zresztą nie ma tam nic tak ciekawego do widzenia jak w Benares, chociaż ono także zalicza się do świętych miast.

O części indyjskiej nie da się nic powiedzieć, jestto po prostu nagromadzenie niskich domków, rozsiadłych wśród ciasnych uliczek, na których tu i ówdzie rosną wspaniałe tamaryndy.

Miasto angielskie nie odznacza się także żadną osobliwością. Są tu piękne, szerokie i regularnie wytknięte ulice, wielkie place, bogate domy i pałace, wszystko czem odznaczać się musi miasto, przeznaczone kiedyś na wielką stolicę.

Wszystko razem położone jest pośród obszernej równiny, odgraniczonej od północy i południa Jummą i Gangesem. Tę równinę nazywają „równiną jałmużny”, ponieważ książęta indyjscy rozdawali tam od najdawniejszych czasów swoje datki ubogim. Według Rousseleta, cytując ustęp z „Vie de Hionen Thsang” jest większą zasługą dać na tem miejscu jeden pieniążek, jak gdzieindziej sto tysięcy.

Bóg chrześcijański wynagradza tylko stokrotnie. Jestto wprawdzie sto razy mniej, ale we mnie wzbudza jakoś więcej zaufania.

'The Steam House' by Léon Benett 031

Jeszcze słówko o fortecy w Allahabad, która jest godną widzenia. Jest ona zbudowana na na zachód od „doliny jałmużny” i wznosi śmiało swe wysokie mury; w środku fortecy wznosi się pałac, dziś obrócony na arsenał, a niegdyś ulubiona siedziba sułtana Akbara, dalej mała świątynia, której jednak Hindusi, którym wzbraniają przystępu do fortecy, nie mogą zwiedzać, pomimo, że jest to jedno z najświętszych miejsc na świecie.

Banks opowiedział mi o legendzie przywiązanej do fortecy w Allahabad, która przypomina bardzo legendy biblijne o odbudowaniu świątyni Salomona w Jerozolimie.

Kiedy sułtan chciał budować fortecę w Allahabad, odmówiły mu kamienie posłuszeństwa. Gdy tylko wzniesiono jakiś mur, zaraz rozpadał się sam przez się. Zapytano wyrocznię. Wyrocznia odpowiedziała jak zwykle, że potrzeba jakiejś dobrowolnej ofiary, ażeby przebłagać rozgniewany los. Jakiś Hindus ofiarował się, został spalony na stosie i warownię ukończono. Hindus ten nazywał się Brog i dlatego to dziś jeszcze miasto nazywają Brog-Allahabad.

Banks poprowadził mię do ogrodów Khousrou, zażywających zasłużonej sławy. Tam pod cieniem wspaniałych tamarynd, wznosi się kilka grobowych pomników muzułmańskich. W jednym spoczywał sułtan Khousrou, którego nazwę noszą te ogrody. Na jednej ze ścian z białego marmuru jest inkrustowana olbrzymia dłoń. Tu już byli dla nas uprzejmiejsi jak w Gaya i pozwolono nam ją oglądać.

Ale też nie jest to jak w Gaya odcisk nogi bóstwa, ale ręki zwykłego śmiertelnika, siostrzeńca Mahometa.

Podczas powstania z 1857. roku w Allahabad również jak i w innych miastach Gangesu popłynęły strumienie krwi. Walka armji królewskiej przeciw powstańcom stoczona na polach ćwiczeń w Benares, wywołała powstanie wojsk krajowców a w szczególności 6-go pułku armji Bengalskiej. Zaraz z początku zamordowano ośmiu chorążych, aż w końcu, dzięki energicznemu zachowaniu się kilku europejskich artylerzystów, Sipajowie złożyli broń.

Lecz daleko groźniejszy był przebieg powstania pośród wojsk rozłożonych na leżach. Krajowcy (natifs) przyłączyli się do buntu, wyłamano bramy i drzwi więzień, zrabowano doki, spalono mieszkania Europejczyków. Dopiero pułkownik Neil przybywszy z wojskiem, obalił rząd tymczasowy ustanowiony przez jakiegoś muzułmanina, uśmierzył bunt i zawładnął prowincją.

Podczas tej krótkiej wycieczki, obydwaj z Banksem rozglądaliśmy się bacznie, czy nas ktoś nie śledzi jak w Benares, ale nie dostrzegliśmy nic podejrzanego.

– Jednak mimo to musimy mieć się na baczności – odrzekł Banks – szkoda, że nie mogliśmy podróżować incognito, bo nazwisko pułkownika aż nadto znane tu krajowcom.

O szóstej zeszliśmy się wszyscy w Steam-House na obiad. Sir Edward Munro, który wyszedł przed paru godzinami, wrócił już także i oczekiwał nas. Równocześnie z nami wrócił kapitan Hod, który odwiedził dawnych swoich kolegów w garnizonie na leżach.

Dostrzegłszy, że pułkownik Munro jest jeśli nie smutniejszy, to przynajmiej więcej zamyślony jak zwykle, zwróciłem na to uwagę Banksa. Zdawało się, że w oczach jego płonie jakiś ogień, który łzy, jakie wylał, dawno już powinny były zgasić.

– Masz słuszność – odrzekł inżynier, widocznie nie jest to bez powodu, ale co takiego mogło zajść?

– Możebyś się zapytał Mac-Neila?

– Zapewne – on może coś wie o tem…

I inżynier wyszedłszy z salonu, udał się do izdebki sierżanta, ale go w niej nie było.

– Gdzie jest Mac-Neil – zapytał Goumiego – który właśnie zabierał się do nakrywania stołu.

– Opuścił nasz obóz – odpowiedział.

– Czy dawno?

– Przed przeszło godziną – i to z rozkazu pułkownika Munro.

– Czy nie wiesz, dokąd i poco poszedł?

– Nie wiem nic – odpowiedział.

– Nie zaszło tu nic nowego podczas naszej nieobecności?

– Nic a nic.

– Nie wiem, co to może być – rzekł do mnie Banks – ale najniezawodniej jest w tem coś. Ha, czekajmy cierpliwie!

Podano do stołu. Zwykle pułkownik Munro brał żywy udział w rozmowie podczas obiadu. Lubiał, gdyśmy mu opowiadali o naszych wycieczkach, cośmy widzieli i jak spędziliśmy dzień. Ja zawsze uważałem, by nie wspomnieć nawet o czemś takiem, coby mu przypomniało bunt Sipajów. I zdaje mi się, że on to zauważył, lecz czy też czuł dla mnie za to jakąś wdzięczność? Zresztą było to niełatwą rzeczą, mówić o takich miastach, jak Benares lub Allahabad, które były widownią buntu, by nie potrącić o podobne wspomnienia.

Pułkownik dziś nie pytał o nic ani Banksa ani mnie, milczał podczas całego obiadu, często spoglądał ku drodze prowadzącej do miasta, wyraźnie oczekiwał niecierpliwie powrotu Mac-Neila.

Obiad przeszedł nudnie, kapitan Hod spojrzeniem zapytywał Banksa, co jest powodem tego. Lecz Banks wiedział nie wiele więcej od niego.

Po obiedzie, zamiast jak zwykle wypocząć i przedrzemać się, pułkownik zeszedł ze schodów, uszedł kilka kroków po gościńcu, raz jeszcze utkwił wzrok w przestrzeń, poczem zwracając się do nas, rzekł:

– Czy nie chcielibyście wszyscy towarzyszyć mi do pierwszych domów miasta?

Zerwaliśmy się wszyscy od stołu, by iść za pułkownikiem, który postępował zwolna, nie mówiąc ani słowa.

Uszedłszy ze sto kroków, sir Edward Munro zatrzymał się przed słupem stojącym na prawej stronie drogi, na którym było przylepione jakieś ogłoszenie.

– Czytajcie – rzekł.

Było to owe rozporządzenie wydane już przed dwoma miesiącami, w którem nakładano cenę na głowę Nany Sahiba, donosząc o obecności jego w prezydenturze Bombaju.

Banks i Hod nie potrafili ukryć niezadowolenia, jakiego doznali. Dotąd bowiem tak w Kalkucie, jak w ciągu podróży udawało im się trzymać go w niewiadomości o tem ogłoszeniu; nieszczęśliwy przypadek zniszczył przezorne ich zabiegi.

– Banksie – zawołał pułkownik – porywając go za rękę, ty wiedziałeś o tem ogłoszeniu?

Banks nic nie odpowiedział.

– Wiedziałeś już od dwóch miesięcy – mówił dalej pułkownik, że zawiadomiono o obecności Nany Sahiba w prezydenturze i nie powiedziałeś mi tego?

Banks milczał, nie wiedząc co odpowiedzieć.

– Prawda kochany pułkowniku! – zawołał kapitan Hod – wiedzieliśmy, ale pocóż mieliśmy ci o tem mówić? Czyż jest pewność, że ogłoszony fakt jest prawdziwym? Pocóż mieliśmy daremnie wznawiać tak bolesne wspomnienia, rozdrażniać niezagojone rany twojego serca?

– Czyż zapomnieliście – zawołał pułkownik – unosząc się, że do mnie tylko, bardziej jak do każdego innego należy wymierzyć sprawiedliwość temu człowiekowi? Wiedz o tem Banksie, że dlatego jedynie zgodziłem się na tę podróż mającą przenieść mię na północ Indji, bo ani godziny nie wierzyłem, że Nana Sahib nie żyje, że ani na chwilę nie zapomniałem o ciążącym na mnie obowiązku mściciela. Opuszczałem Kalkuttę ożywiony jedną tylko myślą, jedną nadzieją, że z pomocą Bożą podróż ta zbliży mię do celu, jaki sobie wyznaczyłem. Nie myliło mię przeczucie. Bóg dozwolił mi zobaczyć i przeczytać to ogłoszenie, wiem teraz, że nie na północy ale na południu należy szukać Nanę Sahiba, i tam też szukać go będę.

Przekonaliśmy się więc, że jakaś ukryta myśl powodowała dziś bardziej jeszcze jak kiedykolwiek pułkownikiem Munro. Wypowiedział nam to dziś wyraźnie.

– Pułkowniku – rzekł Banks – nie mówiłem ci nic o tem ogłoszeniu, bo nie wierzyłem w obecność Nany Sahiba w prezydenturze Bombaju. Nie ulega wątpliwości, że tym razem rząd został wprowadzony w błąd. Ogłoszenie rozlepiono 6-go marca, a dotąd nic nie potwierdziło obecności naboba.

Pułkownki nie odpowiedział nic – tylko zwrócił wzrok ku drodze do miasta.

– Wkrótce dowiemy się prawdy – rzekł po chwili – posłałem Mac-Neila do Allahabad z listem do gubernatora, aby mnie zawiadomił, czy rzeczywiście Nana-Sahib był widziany w której z zachodnich prowincji, czy jest w nich jeszcze, lub czy znowu znikł.

– A jeżeli rzeczywiście go widziano i fakt ten jest prawdziwy, to cóż zamyślasz uczynić? – zapytał Banks – ujmując rękę pułkownika.

– Udam się za nim natychmiast! – odrzekł sir Edward Munro. Szukać go będę wszędzie w imię najwyższej sprawiedliwości, gdyż jest to moim obowiązkiem.

– Jestto twoje niezłomne postanowienie?

– Tak Banksie!… Bezemnie odbądźcie dalszą podróż – ja dziś jeszcze udam się na pociąg do Bombaju.

– Niech i tak będzie, ale my cię nie odstąpimy – rzekł Banks – wszak prawda – dodał, zwracając się do nas.

– O tak kochany pułkowniku – zawołał kapitan Hod – nie puścimy cię samego! Zamiast na dzikie zwierzęta, będziemy polować na tego łotra.

– Pułkowniku, dodałem, wszak i mnie pozwolisz przyłączyć się do waszego grona.

– A więc kochani przyjaciele – odparł Banks dziś wieczór wszyscy opuścimy Allahabad, aby…

– Zupełnie niepotrzebnie! – odezwał się z boku poważny głos.

Odwróciliśmy się wszyscy; Mac-Neil stał przed nami z gazetą w ręku.

'The Steam House' by Léon Benett 032

– Czytaj pułkowniku – rzekł – oto co gubernator kazał mi oddać w twoje ręce.

Sir Edward Munro zaczął czytać, co następuje:

„Gubernator prezydentury Bombaju zawiadamia wszystkich, że rozporządzenie ogłoszone dnia 6-go marca, odnośnie do naboba Dandu Pant, utraciło moc obowiązującą, ponieważ Nana Sahib został wczoraj zabity w wąwozie gór Sautpurra, w którym ukrywał się ze swoim oddziałem. Tożsamość jego osoby nie podlega tym razem najmniejszej wątpliwości, gdyż został poznany przez mieszkańców Kanpuru i Lucknowu. Brakło mu palca u lewej ręki, a wiadomo, że Nana Sahib odciął go sobie wówczas, gdy odbyciem udanego pogrzebu chciał utwierdzić pogłoskę o swojej śmierci. Tak więc Indje nie potrzebują już obawiać się okrutnika, sprawcy tak okrutnego rozlewu krwi.”

Pułkownik odczytał to stłumionym głosem i wypuścił z ręki gazetę.

My milczeliśmy, niezaprzeczalna tym razem śmierć Nany Sahiba uwalniała nas od wszelkiej obawy na przyszłość.

Pułkownik Munro, po kilku chwilach milczenia przesunął ręką po czole, jakby chciał rozpędzić bolesne wspomnienia, poczem zapytał:

– Kiedy opuścimy Allahabad?

– Jutro równo ze świtem – odrzekł inżynier.

– Kochany Banksie – rzekł sir Munro – czy nie moglibyśmy się zatrzymać parę godzin w Kanpurze?

– Czy życzysz sobie tego?

– Tak jest, chciałbym… chcę raz jeszcze… raz ostatni zwiedzić Kanpur.

– Będziemy tam za dwa dni – odrzekł inżynier.

– A później? – zapytał pułkownik Munro.

– Później udamy się w dalszą podróż na północ Indji – odpowiedział Banks.

– O! tak! na północ! na północ! – powtórzył pułkownik Munro, lecz głosem, który mię wzruszył aż do głębi serca.

Zdawało się nam, że sir Edward Munro pomimo urzędowych zapewnień nie dowierzał jeszcze ciągle, że Nana Sahib zginął w potyczce z wojskiem angielskiem. Czy nie myliły go przeczucia? Przyszłość miała nam tego dowieść.



Rozdział X

VIA DOLOROSA.

Królestwo Audh było niegdyś jednem z najpotężniejszych na półwyspie, a po dziś dzień jest jednem z najbogatszych w Indjach. Państwo to miało monarchów to silnych, to słabych. Jeden z ostatnich Wajad-Ali-Schah, niedołęstwem swojem przyczynił się do włączenia królestwa swego do posiadłości Kompanji, dnia 6. lutego 1857. roku. Nastąpiło to na parę miesięcy przed wybuchem powstania i na tem to terytorjum miały miejsce najstraszniejsze rzezie, równie krwawym stłumione odwetem.

Od owego czasu dwa miasta nabyły smutnego rozgłosu: Lucknow i Kanpur.

Lucknow jest stolicą, Kanpur jednem z najgłówniejszych miast dawnego królestwa.

Do Kanpuru pragnął się udać pułkownik; a po podróży wzdłuż prawego brzegu Gangesu, środkiem szerokiej równiny zarosłej drzewami indygowców, przybyliśmy tam rankiem 29. maja.

Przez dwa dni olbrzym stalowy biegł z przeciętną szybkością trzech mil na godzinę i tym sposobem przebyliśmy dwieście pięćdziesiąt kilometrów oddzielających Kanpur od Allahabad.

Znajdowaliśmy się teraz blisko tysiąc kilometrów od Kalkutty, punktu wyjścia naszej podróży.

Kanpur liczy około 60.000 mieszkańców, jest położony na prawym brzegu Gangesu na wązkim pasie ziemi, mającym pięć mil długości. Jest tu też obóz, liczący siedm tysięcy żołnierzy.

Jakkolwiek jest to miasto bardzo stare, gdyż jak utrzymują, początek jego sięga jeszcze ery przedchrześcijańskiej, nie posiada jednak pomników godnych widzenia. Toteż nie wiodło nas tam żadne uczucie ciekawości, lecz zatrzymaliśmy się w tem mieście tylko dla spełnienia życzenia sir Edwarda Munro.

Opuściliśmy nasz obóz dnia 30. maja, towarzysząc pułkownikowi na tej krzyżowej drodze, której stacje po raz ostatni przebyć postanowił.

Powtórzę w krótkości, co mi opowiedział Banks dla zrozumienia dalszego ciągu mojej powieści.

– W chwili wybuchu powstania, miasto to liczyło tylko 250 żołnierzy armji królewskiej, przeciw trzem pułkom piechoty, dwom pułkom kawalerji i jednej baterji artylerji z armji Bengalskiej,

Prócz tego mieszkała w niem znaczna liczba Europejczyków, urzędników, przemysłowców i t. d., ośmset pięćdziesiąt żon i dzieci wojskowych armji królewskiej, stojącej garnizonem w Lucknow.

Pułkownik Munro od kilku lat mieszkał w Kanpurze i tam poznał młodą panienkę, z którą się ożenił.

Miss Laura Honlay, była angielką, zachwycająca, głęboko wykształcona, odznaczała się wzniosłym charakterem, szlachetnem sercem i wielką siłą charakteru, słowem była godną podziwu i miłości człowieka jak pułkownik Munro, który też ją czcił i uwielbiał.

Mieszkała ona z matką w bungalowie, w okolicach miasta i tam ją poślubił sir Edward Munro w 1855 roku.

We dwa lata po ślubie, gdy w 1857 roku w Mirat wybuchły pierwsze zaburzenia, pułkownik musiał natychmiast wracać do pułku i zostawić żonę i matkę jej w Kanpurze, polecając im, aby się niezwłocznie przygotowały do wyjazdu do Kalkutty, gdyż przewidywał, że pobyt w Kanpurze może stać się niebezpiecznym. Niestety! dalsze wypadki aż nadto usprawiedliwiły obawy pułkownika.

Wyjazd Mrs. Honlay i lady Munro opóźnił się na nieszczęście, co pociągnęło za sobą okropne następstwa, gdyż zaszły wypadki czyniące go niemożliwym.

Dowódzcą dywizji angielskiej był wtedy uczciwy i odważny jenerał sir Hugh Wheeler, który sam jako prawy żołnierz nie przypuszczał zdrady i stał się ofiarą chytrej podstępności Nany Sahiba.

Nabob ten mieszkał wtedy w pałacu swoim w Bilhour, dziesięć mil od Kanpuru, i od dawna udawał, że zostaje w najlepszych stosunkach z Europejczykami.

Wiadomo ci zapewne, kochany Mauclerze, że pierwsze próby buntu wybuchły w Mirat i w Delhi. Wiadomość o tem przyszła 14. maja do Kanpuru, i tegoż zaraz dnia Sipajowle objawili swoją nieprzychylną postawę.

Wtedy Nana Sahib ofiarował swą pomoc rządowi. Jenerał Wheeler uwierzył w dobrą wolę tego oszusta i zezwolił, aby jego żołnierze zajęli gmach skarbu.

Tego zamego dnia, nieregularny pułk Sipajów, w marszu do Kanpuru, pod samemi bramami miasta wymordował swych europejskich oficerów.

Wtedy dopiero zrozumiano ogrom niebezpieczeństwa; jenerał dał rozkaz wszystkim Europejczykom, aby się schronili do koszar, gdzie były żony i dzieci 32-go pułku z Lucknow. Koszary znajdowały się w pobliżu drogi do Allahabad, jedynej drogi, skąd mogła nadejść pomoc.

Tamto udały się lady Munro i jej matka. Przez cały czas tego dobrowolnego więzienia młoda ta kobieta okazywała poświęcenie bez granic dla swoich nieszczęśliwych towarzyszek. Pielęgnowała je własnemi rękoma, wspierała z własnej kieszeni, dodawała odwagi słowem i przykładem, i wtedy to okazało się – jak powiedziałem – że było to wielkie, szlachetne serce, bohaterska kobieta.

Tymczasem arsenał oddano straży żołnierzy Nany Sahiba. Wtedy ten zdrajca wywiesił sztandar powstańczy i za jego namową dnia 7. czerwca Sipajowie napadli na koszary, w których nie było i trzystu żołnierzy zdatnych do boju.

Dzielni ci żołnierze bronili się jednak, pod gradem kul nieprzyjacielskich, choć wyniszczeni chorobami, umierali prawie z głodu i pragnienia, gdyż zabrakło żywności a woda w studniach powysychała.

Opór ten trwał do 27. czerwca.

Wtedy Nana Sahib zaproponował kapitulację, jenerał Wheeler popełnił znowu błąd nie do darowania i pomimo zaklęć lady Munro, która go błagała, by dalej się bronił, podpisał kapitulację.

Na mocy tej kapitulacji mężczyźni, kobiety i dzieci, razem około pięćset osób, między któremi znajdowała się lady Munro i jej matka, wsiadło do łodzi, które miały Gangesem przewieść je do Allahabad.

Ledwie łodzie odbiły od brzegu, gdy w tem Sipajowie poczęli dawać ognia i gradem kul karabinowych i kartaczy obsypali odpływających. Niektóre łodzie zatonęły, inne popalono, jedna łódź zdołała tylko odpłynąć prędzej i można było mieć nadzieję, że jadący nią ocaleją, ale żołnierze Nany Sahiba dopędzili ją i przyciągnęli do lądu.

Na tej właśnie łodzi znajdowała się lady Munro z matką.

Rozdzielono jeńców, mężczyzn rozstrzelano natychmiast, kobiety i dzieci zamknięto z temi, które dnia 27. czerwca uniknęły śmierci.

Dwieście tych nieszczęśliwych ofiar, skazanych na długie konanie, zamknięto w bungalowie Bibi-Ghar, którego nazwa nabyła odtąd smutnego rozgłosu.

– Jakim sposobem doszedłeś do wiadomości tych smutnych szczegółów? – zapytałem Banksa.

– Opowiadał mi to jeden stary sierżant z 32-go pułku armji królewskiej, który zdołał umknąć jakimś cudem i z kilku innymi zbiegami został jak najgościnniej przyjęty przez radżę z Reischwarah, jednej z prowincji królestwa Audh.

– A cóż się stało z lady Munro i jej matką?

– Kochany przyjacielu – odrzekł Banks – nie mamy już dokładnych wiadomości o tem, co się dalej stało, ale łatwo przypuścić dalsze następstwa.

Sipajowie byli panami Kanpuru aż do 15. lipca, a podczas tych dziewiętnastu dni, dziewiętnastu wieków, nieszczęśliwe ofiary wyczekiwały każdej godziny pomocy, która niestety miała przyjść już za późno.

Od niejakiego czasu już jenerał Havelock, wyszedł z Kalkutty i zdążał na pomoc do Kanpuru, a pobiwszy buntowników w kilku miejscach, wkroczył tam siedmnastego lipca.

Ale dwa dni przedtem, skoro tylko Nana Sahib dowiedział się, że wojska królewskie, pobiwszy w kilku potyczkach buntowników, przeprawiły się przez rzekę Pandu-Naddi i ciągną na pomoc nieszczęsnemu miastu, postanowił strasznemi mordami zaznaczyć ostatnie godziny swojego panowania.

Wobec najeźdzców Indji wszystko zdawało mu się dozwolonem.

Kilku męskich jeńców z Bibi-Ghar kazał stawić przed siebie i zamordować w własnych oczach.

Pozostały tylko kobiety i dzieci, a w ich liczbie lady Munro i jej matka. Plutonowi Sipajów wydał rozkaz wystrzelania wszystkich przez okna bungalowu.

Zaczęto spełniać wyrok, lecz że nie odbywało się to dość prędko wedle życzeń Nany Sahiba, który już musiał cofać się, więc zawezwał ten krwiożerczy książę rzeźników muzułmańskich swoim żołnerzom do pomocy… teraz już mordowano jak w rzeźni.

Nazajutrz zamordowano i żyjące jeszcze ofiary, dzieci i kobiety powrzucano do pobliskiej studni, a gdy nadeszli żołnierze Havelocka, studnia ta przepełniona była ciałami aż po ocembrowanie i dymiła się jeszcze!

Wtedy to rozpoczął się straszny odwet. Pewna liczba powstańców, pomocników Nany Sahiba dostała się w moc jenerała Havelocka, a ten wydał ów straszny rozkaz, którego słów nigdy nie zapomnę:

„Studnia, w której spoczywają śmiertelne szcząki nieszczęśliwych kobiet i dzieci pomordowanych z rozkazu Nany Sahiba, zostanie starannie przykrytą ziemią w kształcie grobowca. Jeden oddział żołnierzy europejskich spełni dziś wieczorem ten pobożny uczynek. Dom ten i pokoje, w których popełniono mordy, nie będą ani myte ani bielone przez rodaków pomordowanych ofiar, ale każda kropla niewinnej krwi zostanie oczyszczoną a raczej zlizaną językami skazańców, stosownie do stopnia ich winy i ich rangi. Przed spełnieniem wyroku śmierci, każdy skazany usłyszawszy wprzódy odczytany sobie wyrok, zaprowadzony zostanie do tego domu i zmuszony do oczyszczenia jakiejś części podłogi. Należy starać się o to, żeby czyn ten uczynić jak najbardziej oburzającym uczucia religijne skazanego; a jeżeli będzie potrzeba, nie żałować bicza; po spełnieniu tych oczyszczeń, powiesić każdego na szubienicy postawionej koło tegoż domu”.

– Taki był rozkaz dzienny – rzekł Banks – głęboko wzruszony. Został on wykonany w całem swojem brzmieniu, punkt za punktem, lecz nie wrócił życia pomordowanym ofiarom! Gdy pułkownik Munro nadszedł we dwa dni później ze swoim pułkiem, chciał wyszukać zwłoki swej żony i matki, lecz niepodobna było je rozpoznać wśród porąbanych i poszarpanych ciał nieszczęśliwych ofiar!”

Oto co mi opowiedział Banks przed wjazdem naszym do Kanpuru, a teraz pułkownik szedł zobaczyć znowu miejsce, będące niegdyś widownią tylu niesłychanych mordów.

Najprzód chciał zobaczyć bungalow, gdzie mieszkała lady Munro, gdzie spędziła swoją młodość gdzie ją poznał i pokochał i gdzie zamienili ostatni uścisk pożegnalny.

Bungalow ten stał nieco poza przedmieściem w pobliżu koszar i oficerskich kwater. Teraz sterczały z niego zczerniałe zgliszcza, koło których leżały uschłe drzewa; oto wszystko, co zostało z mieszkania. Pułkownik nie pozwolił nic odnawiać, bungalow pozostał w takim stanie, do jakiego go przyprowadziła ręka podpalaczy przed sześciu laty.

Całą godzinę spędziliśmy wśród łych ruin; pułkownik w milczeniu przechodził te miejsca, które budziły w nim tyle wspomnień. Myśl jego przywoływała na pamięć te błogie chwile szczęścia, które stracił na zawsze.

Przed oczyma jego duszy stała postać młodej dziewicy, szczęśliwej w tym domku, gdzie ujrzała pierwsze światło dzienne, gdzie on ją poznał; niekiedy zamykał oczy, aby ją lepiej widzieć oczyma swej duszy!

W tem nagle zwrócił się ku nam, i jakby gwałtem wyrywając się z tych miejsc, wyszedł a my za nim.

Banks spodziewał się, że pułkownik poprzestanie już na zwiedzaniu bungalowu… Lecz nie! on postanowił wychylić co do kropli gorycz, jaką go napawało to smutne miasto. Po zwiedzeniu mieszkania lady Munro, chciał koniecznie widzieć koszary, w których tyle ofiar wytrzymało straszne oblężenie.

Koszary te stały poza miastem, a teraz budowano kościół na tem miejscu; tam to odbywały się pierwsze krwawe sceny straszliwej tragedji. Tam żyły – cierpiały i konały lady Munro i jej matka, aż do chwili kiedy skutkiem kapitulacji wydane zostały w ręce Nany Sahiba razem ze wszystkiemi nieszczęśliwemi ofiarami, które ten zdrajca przyrzekł cało dostawić do Allahabad.

Pośród nowych nieskończonych budynków widać jeszcze było szczątki murów obronnych, stawianych przez jenerała Wheelera.[3]

Pułkownik stał długo milcząco i nieruchomo przed temi ruinami. Pamięci jego przedstawiały się straszliwe sceny, których ona były świadkami. Po bunpalowie, gdzie lady Munro żyła szczęśliwie i wesoło, patrzył na koszary gdzie tyle cierpiała! pozostawało jeszcze tylko do zwiedzenia Bibi-Ghar, to mieszkanie, które Nana zmienił na więzienie i gdzie stała owa studnia, którą aż po brzegi zapełniały ciała nieszczęśliwych ofiar mordu.

Spostrzegłszy, że pułkownik zwraca się w tę stronę, Banks ujął jego dłoń, chcąc go zatrzymać. Sir Edward spojrzał na niego i rzekł z przerażającym spokojem:

– Chodźmy tam!

– Edwardzie, proszę cię…

– Więc zostańcie, pójdę sam.

Trudno było się opierać.

'The Steam House' by Léon Benett 033

Poszliśmy więc ku Bibi-Ghar, otoczonego obecnie pięknym ogrodem. Wznosi się tam także szereg kolumn w stylu gotyckim, otaczających miejsce, gdzie była ta pamiętna studnia, której otwór pokryto teraz wielkiemi płytami. Jest to jakby piedestał, na którym wznosi się posąg z białego marmuru, przedstawiający Anioła Litości, jedno z ostatnich tworów dłuta rzeźbiarza Marochettiego.

Pamiątkowy ten pomnik wykonany jest według rysunku pułkownika inżynierji Yule, a wzniesiony kosztem lorda Canninga, jeneralnego gubernatora Indji podczas powstania w 1857 roku.

'The Steam House' by Léon Benett 034

Tu już, przed tą studnią, gdzie dwie kobiety matka i córka padły pod razami rzeźników i na pół żywe może zostały wrzucone, pułkownik Munro, mimo całej mocy woli i siły charakteru, nie mógł zapanować nad swoim bolem, padł na kolana i zapłakał.

Sierżant Mac-Neil ukląkł przy nim i płakał także.

Serce nam się ściskało, patrząc na tak bezbrzeżną boleść, której przynieść ulgi nie było w naszej mocy. Ah! gdyby on znajdował się pomiędzy żołnierzami, którzy pierwsi przyszli do Kanpuru, pierwsi weszli do Bibi-Ghar po tej strasznej rzezi, byłby skonał z boleści.

Oto co opisuje jeden z angielskich oficerów według dzieła Rousseleta:

„Ledwie weszliśmy do Kanpuru, gdy co prędzej poczęliśmy szukać nieszczęśliwych kobiet, o których wiedzieliśmy, że były w rękach okrutnego Nany Sahiba, lecz zaraz opowiedziano nam o tej strasznej rzezi. Trawieni strasznem pragnieniem odwetu i przeniknięci do głębi uczuciem boleści i straszliwych męczarń, jakie musiały wycierpieć nieszczęśliwe ofiary, na pół szaleni pędziliśmy na to smutne miejsce męczeństwa, a to cośmy zobaczyli wzbudzało w nas jakąś dziwną, prawie dziką żądzę zemsty. Skrzepła krew pomieszana z różnemi szczątkami pokrywała podłogę i dochodziła nam aż po kostki, długie sploty miękkich jak jedwab włosów, kawałki podartych sukien, małe dziecinne trzewiczki, połamane zabawki, wszystko to zmieszane z krwią – obryzgane mury nosily ślady krwawego konania. Podniosłem małą książeczkę do modlenia, w której na pierwszej stronie napisane były te smutne wyrazy: „23. czerwca opuściłyśmy okręt… 7-go lipca w niewoli u Nany… fatalny dzień!” – Lecz nie na tem koniec, daleko straszniejszy czekał nas widok! widok tej studni okropnej, głębokiej a wązkiej, zapchanej aż do góry porąbanemi kawałkami tych drogich nam istot!”

Sir Edward Munro nie był tam w pierwszych chwilach, kiedy żołnierze Hawelocka odebrali miasto! Przybył dopiero dwa dni po mordach! A teraz miał przed oczyma już tylko miejsce, gdzie stała studnia, grób bez imion, króry mieścił w sobie dwieście ofiar Nany Sahiba!

Nakoniec Banks zdołał z sierżantem Mac-Neilem siłą i mocą odprowadzić pułkownika.

Prawdopodobnie nie zapominał on nigdy wyrazów, które jakiś angielski żołnierz wyrył ostrzem bagnetu na krawędzi studni:

„Remember Cawnpore!” – „Pamiętaj o Kanpurze!”



Rozdział XI

ZMIANA MUSSONU.

O jedenastej wróciliśmy do naszego obozowiska i co łatwe do zrozumienia, pilno nam było jak najspieszniej opuścić Kanpur: na nieszczęście drobne uszkodzenia w maszynie zniewalały nas pozostać i dopiero nazajutrz ze świtem puściliśmy się w drogę.

Zostawało mi więc pół dnia, czas ten postanowiłem użyć najlepiej, zwiedzając Lucknow.

Zamiarem Banksa było wcale nie zbliżać się do tego miasta, w którem Munro znowu byłby się znalazł pośród wspomnień wojny. I miał słuszność! Byłoby to znowu za wiele bolesnych wzruszeń dla pułkownika.

W południe zatem wsiadłem na kolej, która łączy Kanpur z Lucknowem, i za dwie godziny stanąłem w tej stolicy królestwa Audh, którą pragnąłem zwiedzić tylko pobieżnie.

Znalazłem istotnie to, co już nieraz słyszałem o pomnikach tego miasta, zbudowanych za panowania cesarzy muzułmańskich w XVIII. wieku.

'The Steam House' by Léon Benett 035

Twórcą ich był jakiś francuz z Lyonu, nazwiskiem Martin, był on prostym żołnierzem w armji Lally-Tolendalla w roku 1730 i ulubieńcem króla; i on to był twórcą, kierownikiem, a nawet można powiedzieć budowniczym tych tak zwanych cudów stolicy Audh. Rezydencja urzędowa panującego Kaiserbagh, dziwaczna mięszanina wszystkich stylów, jakie tylko mogły się wylęgnąć w wyobraźni kaprala; wszystko tu obliczone na zewnętrzny efekt, wewnątrz nic, a i ten zewnętrzny strój to tylko mięszanina, coś trochę chińskiego, indyjskiego, maurytańskiego i europejskiego.

Inny znowu pałac, mniejszy trochę, Farid Bakch, również dzieło Martina i również dziwacznie wygląda.

Zupełnie inaczej rzecz się ma z pałacem Innambara; jest on zbudowany w środku fortecy, przez Kaihiatoullę, pierwszego budowniczego w Indjach w XVII. wieku, i jest rzeczywiście przepyszny; przedstawia imponujący widok ze swemi tysiącami dzwonniczek, które zdobią jego wieżyczki.

Nie mogłem opuścić Lucknowu (czyt. Laknau), nie zwiedziwszy naprzód pałacu Constantin, również dzieła francuskiego kaprala, który z tego powodu nosi też nazwę „Palais de la Martiniére”. Przy tej sposobności chciałem zobaczyć położony w pobliżu ogród Secunder Bakh, gdzie rozstrzelano Sipajów za obrabowanie grobu tego prostego żołnierza, nim zdołali uciec z miasta.

Zresztą nietylko nazwisko Martina jest jedynem francuskiem nazwiskiem, cieszącem się w Lucknow wielkiem poważaniem. Stary podoficer francuskich strzelców, nazwiskiem Duprat, odznaczył się w czasie buntu Sipajów takiem męstwem, że buntownicy chcieli go zrobić swym wodzem. Mimo przyrzeczonych mu skarbów i mimo gróźb na wypadek odmowy, Duprat odrzucił propozycję i pozostał wierny Anglikom. Ponieważ jednak przy atakach Sipajów, którym nie udało się nakłonić go do zdrady, był on szczególnie narażony, znalazł też rychłą śmierć w jednej z bitw z nimi.

„Psie niewierny” – wołali Sipaje, nawet wbrew twej woli musisz być naszym!” Należał do nich – ale już jako trup.

'The Steam House' by Léon Benett 036

Zwiedziłem jeszcze przepyszny park, to zielone zdobne w kwiaty obramowanie wielkiego miasta, liczącego około pół miljona mieszkańców, przejechałem na grzbiecie słonia jego główne ulice i wspaniały bulwar Hazzat Gaudj, poczem wróciłem na dworzec i wieczorem tego samego dnia byłem w Kanpurze.

Nazajutrz 31. maja udaliśmy się o świcie w podróż.

– A! przecież, – zawołał kapitan Hod, – przecież raz już skończyliśmy z Allahabadami, z Kanpurami, z Lucknowami i inne mi wielkiemi miastami, o które tyle dbam, co żołnierz o próżny nabój.

– O tak, skończyło się z miastami – odrzekł Banks, – a teraz pojedziemy w prostej linji ku północy i do gór Himalaja.

– Brawo! – krzyknął wesoło kapitan. – Dla mnie prawdziwemi, najpiękniejszemi Indjami nie są owe prowincje najeżone miastami i gęsto zaludnione Hindusami, ale te przestrzenie, na których żyją swobodnie moi przyjaciele, słonie, lwy, tygrysy, pantery, lamparty, niedźwiedzie, bawoły i węże! to jedyna, prawdziwie godna zamieszkania część półwyspu… Skoro poznasz te okolice, kochany Mauclerze, nie będziesz żałował cudów doliny Gangesu.

– W twem towarzystwie nie będę nigdy niczego żałował, kapitanie.

– Jednakowoż, – rzekł Banks, – są jeszcze w okolicach północno-wschodnich ciekawe miasta, jak, Delhi, Agra, Lahore…

– Eh! kochany inżynierze, nie warto i mówić o tych nędznych mieścinach! – zawołał Hod.

– Nędznych mieścinach! – powtórzył Banks, – ależ to są wspaniałe miasta! Bądź jednak spokojny, Mauclerze, – dodał zwracając się do mnie, – będę się starał, abyś mógł zwiedzić te miasta, nie krzyżując myśliwskich planów kapitana.

– Ah to wybornie! – rzekł kapitan, – to od dziś dopiero zacznie się dla mnie prawdziwa podróż! Potem zawołał donośnym głosem: „Fox!”

– Jestem panie kapitanie! – rzekł służący jego stając i oddając ukłon wojskowy.

– Fox, opatrz i przygotuj dubeltówki, karabiny i rewolwery.

– Już opatrzone i przygotowane.

– Wyczyść zamki!

– Już oczyszczone.

– Więc wszystko w porządku?

– Wszystko.

– Niechże jeszcze będzie w większym porządku, jeżeli to możebne!

– Będzie panie kapitanie.

– Niezadługo do listy stanowiącej twoją chlubę i chwałę, przybędzie trzydziesty ósmy.

– Trzydziesty ósmy! – powtórzył Fox i oczy jego zaiskrzyły się ogniem. – Przygotuję mu kulę, na którą nie powinien się użalać.

– Dobrze Fox, a teraz oddal się.

Fox oddał znowu ukłon wojskowy i odszedł zamknąć się w swojej zbrojowni.

Oto plan tej drugiej części naszej podróży, plan, który wcale już nie miał ulec zmianie, chyba w niespodziewanych jakichś wypadkach.

Siedmdziesiąt pięć kilometrów drogi mieliśmy się posuwać wzdłuż Gangesu, w kierunku północno-wschodnim, a potem już zwrócić się prosto na północ, wzdłuż rzeki Goutmi, dopływu Gangesu, przez co mogliśmy ominąć te liczne rzeki, wypływające z prawego i lewego brzegu do Gangesu przez Biswah, przez królestwo Audh i Rohilkhande ku górom Nepalu.

Inżynier tak nakreślił plan naszej podróży, aby zapobiec wszelkim trudnościom. Wprawdzie w północnym Hindostanie mogło być trudno o węgiel, lecz drzewa pewnie nie zabraknie. Nasz słoń stalowy będzie mógł doskonale posuwać się po szerokich i dobrze utrzymanych drogach, w pośród najpiękniejszych lasów półwyspu indyjskiego.

Prawie siedmdziesiąt kilometrów drogi oddzielało nas od małej mieściny Biswah. Postanowiono, że posuwać się będziemy z umiarkowaną prędkością, aby z łatwością można było zatrzymać się czy to dla przypatrzenia się jakim pięknym krajobrazom, czy ze względu na myśliwych, żeby mogli polować. W ten sposób mógł kapitan Hod z Foxem, do których przyłączał się Goumi łatwo krążyć dokoła, podczas gdy nasz słoń stalowy powoli szedł naprzód. Mnie zostawiono wolność towarzyszenia kapitanowi w tych myśliwskich wycieczkach, lecz że nie byłem tak zapalonym myśliwym jak oni, nie zbyt często im towarzyszyłem.

Od czasu jak zmieniliśmy kierunek podróży, pułkownik Munro obcował więcej z nami. Zdala od miast i doliny Gangesu, pośród niezmierzonych pól i lasów zdawał się mniej znękany i przygnębiony. A jednak pewnie nie zapomniał ani na chwilę, że olbrzym stalowy wiedzie nas ku północy Indji, gdzie zdawało się ciągnąć go jakieś nieuniknione przeznaczenie. Czy to przy obiedzie, czy w wieczornych pogadankach, przeciągających się niekiedy późno w noc, rozmowa jego była daleko więcej ożywioną jak dotąd.

Mac-Neil przeciwnie, od owej bytności przy studni w Kanpurze stał się daleko posępniejszym jak dawniej. Czyżby sam widok Bibi Gharu ożywił w nim nadzieję i żądzę zemsty, które spodziewał się ugasić?

– Nie panie, – rzekł raz do mnie. – Nana Sahib żyje… niepodobna, aby go nam zabili!

Pierwszy dzień podróży przeszedł jak najspokojniej, nawet kapitanowi i Foxowi nie nadarzyła się sposobność ubicia choćby drobnej zwierzyny. Była to rzeczywiście rzecz niezwykła i można było przypuszczać, że pojawienie się naszego stalowego słonia odstraszało dzikie zwierzęta tych równin.

Jechaliśmy tuż obok dżungli, będących zwykle siedliskiem tygrysów i innych dzikich mięsożerców; ani jeden się nie pokazał, choć podczas gdyśmy wolno się posuwali, nasi dwaj myśliwi nieraz więcej jak na milę lub dwie oddalali się od pociągu. Więc tedy radzi nie radzi musieli zabierać Blaka i Fana i z ich pomocą polować na drobną zwierzynę, o którą pan Parazard codziennie się dopominał. Nasz pan kuchmistrz gniewał się na Foxa, gdy tenże użalał się na brak tygrysów, panter, gepardów i innych podobnych zwierząt, ruszał wtedy pogardliwie ramionami, mówiąc:

– Mniejsza o nie, alboż to można jeść?

Dnia tego obozowaliśmy w cieniu olbrzymich banianów; noc była równie cicha i spokojna jak dzień ją poprzedzający, nawet ryk dzikich zwierząt nie zakłócał ogólnej ciszy. Nasz słoń spoczywał, nie wydając żadnego głosu, ogniska pogaszono, a nawet dla dogodzenia kapitanowi, Banks nie puścił do oczu stalowego słonia prądu elektrycznego, które z tego powodu świeciły jak dwie wielkie latarnie. Nawet i to nie pomogło, żadne zwierzę nie pokazało się.

Tak trwało przez dwa dni następne 1-go i 2-go czerwca. Kapitan był w rozpaczy.

– Zamieniono mi moje królestwo Audh – powtarzał, – przeniesiono je do Europy; nie ma ani jednego tygrysa, zupełnie jak w dolinach Szkocji.

– Być może, kochany kapitanie, – odrzekł pułkownik Munro, – że po ostatnich obławach zwierzęta oddaliły się gdzieś daleko, ale nie smuć się, jak tylko zbliżymy się do stóp gór Nepalu, będziesz mógł zadowolić swą myśliwską namiętność.

– Tem się tylko pocieszam, – odrzekł kapitan Hod – inaczej trzebaby nasze kule przetopić na drobny śrut.

Dzień 3-go czerwca był nadzwyczaj skwarny; gdyby nie wielkie drzewa, ocieniające drogę, bylibyśmy się chyba literalnie popiekli w naszym ruchomym domu. Termometr wskazywał 48 stopni w cieniu, nie zawiewał nawet najlżejszy wietrzyk. Może to palące powietrze było powodem, że dzikie zwierzęta nie porzuciły swoich nor nawet i w nocy.

Nazajutrz już ze wschodem słońca, horyzont był od strony wschodniej nieco zachmurzony. Przedstawiał się nam wtedy przepyszny widok zjawiska mirażu, które w jednych częściach Indji nazywają „seekote”, czyli zamki powietrzne, w innych znowu „dessasur”, czyli złudzenia wzrokowe.

Nie pokazała nam się, jak to najczęściej bywa, złudna powierzchnia wody z odbitemi w jej przeźroczach przedmiotami, ale cały łańcuch niewielkich wzgórz, na których wznosiły się najfantastyczniejsze pałace i zamki, na podobieństwo starożytnych schronień burgrafów, na krańcach doliny Renu.

W jednej chwili zostaliśmy przeniesieni w romańską okolicę starej Europy, ale o pięć lub sześć wieków w tył, w pełnię średniowiecza.

Zjawisko mirażu przedstawiało się tak wyraźnie że można było uwierzyć w jego rzeczywistość. Toteż stalowy nasz olbrzym z całym przyrządem tegoczesnej techniki, pędzący ku jakiemuś grodowi XI. stulecia, wydawał mi się daleko niewłaściwszym, niż gdy otoczony kłębami pary, przebiegał krainy Wisznu i Brahmy.

– Stokrotne dzięki, wspaniała przyrodo! – zawołał Hod, – przecież po tylu minaretach, meczetach, pagodach, kopułach, raczyłaś okazać nam jakiś stary gród z czasów feudalnych, roztaczając przed naszemi oczyma romańskie i gotyckie cuda!

– Jakiż poetycki zapał ogarnął przyjaciela Hoda! – zawołał Banks, – czy nie połknął on jakiej ballady przed śniadaniem!

– Śmiej się i szydź sobie kolego Banksie, ale patrz! Oto przedmioty na pierwszym planie zwiększają się! krzaki zmieniają się w drzewa, pagórki w góry.

– A gdyby tu były koty, zmieniłyby się w tygrysy, wszak tak kapitanie?

– Ach jakby to było dobrze, kochany Banksie! – zawołał kapitan. – Ale otóż moje prześliczne nadreńskie pałace rozwiewają się, nastaje rzeczywistość, prosty krajobraz królestwa Audh, w którem nawet dzikie zwierzęta nie chcą mieszkać!

Słońce ukazując się od wschodniej strony horyzontu, zmieniło załamywanie się światła. Wzgórza i wznoszące się na nich zamki i miasta rozwiały się jak pałace z kart za dmuchnięciem, przekształcając się w płaszczyznę.

– Ponieważ zjawisko znikło już, unosząc za sobą poetycką werwę kapitana Hod, czy chcecie przyjaciele moi, wiedzieć co ono zapowiada? – rzekł Banks.

– Prosimy, kochany inżynierze, – zawołał kapitan Hod.

– Oto bardzo bliską zmianę temperatury. Są to pierwsze dnie czerwca, w których zawsze w tych stronach następują zmiany klimatyczne, a z niemi perjodyczne deszcze.

– Kochany inżynierze, w naszym domu jesteśmy dobrze schronieni, czyż nie prawda? a zatem nie boję się choćby potopowego deszczu; wolałbym go nawet, niż te upały…

– W takim razie będziesz zadowolony, deszczu tylko co nie widać, już pierwsze chmury zaczynają się zbierać w południowo-zachodniej stronie.

'The Steam House' by Léon Benett 037

Banks nie mylił się, nad wieczorem mgły nagromadziły się w zachodniej stronie horyzontu, co wskazywało, że musson w nocy zmieni swój kierunek. To Ocean Indyjski przesyłał tak przez cały półwysep swoje gęste mgły nasycone elektrycznością, niby owe puszki boga wiatrów Eola, w których trzymał zamknięte wichry i burze.

Tegoż dnia pojawiały się inne jeszcze zjawiska, dobrze zrozumiałe dla każdego Anglo-Hindusa. Tumany nader zbitego kurzu kłębiły się na drodze podczas biegu pociągu; wprawdzie sam obrót kół wagonów i motoru mógł spowodować podobne wzbijanie się kurzu, ale nie byłby on tak gęsty i tak zbity. Zdawało się, że jest to coś jakby tumany delikatnego pierza, tańczącego koło wprawionej w ruch maszyny elektryzującej; grunt zaś możnaby porównać z ogromnym zbiornikiem, w którym od dłuższego czasu nagromadziła się elektryczność. Prócz tego, kurz ten przybierał żółtawe odbłyski, a w każdym najdrobniejszym pyłku jaśniał maleńki świetlany punkcik. Zdawało się chwilami, że nasz cały pociąg przesuwa się wśród płomieni – które przecież nie parzyły, i ani kolorem ani żywością nie przypominały znanych ogników św. Elma. Storr opowiadał nam, że widział niejednokrotnie pociągi, przebiegające między takimi podwójnemi murami świetlanego pyłu, co Banks potwierdził. Podczas następnego kwadransu mogłem dokładnie obserwować to dziwne zjawisko przyrody przez okna naszej wieżyczki, skąd mogłem widzieć drogę na odległość 5–6 kilometrów. Bezdrzewna droga była zakurzona i oświetlona jaskrawo prostopadłymi promieniami słońca. Teraz zdawało mi się, że gorąco atmosfery jest większe jak żar, buchający z naszego ogniska maszynowego; w każdym razie było ono nie do zniesienia i nawpół uduszony uciekłem pod naszą dobroczynną punkę.

'The Steam House' by Léon Benett 038

Około siódmej wieczorem nasz Steam-House zatrzymał się na kraju wspaniałego lasu banianowego, który zdawał się ciągnąć w nieskończoność ku północy. Środkiem ciągnęła się wielka szeroka droga, obiecująca nam nazajutrz łatwą i miłą drogę pod pięknem zielonem sklepieniem.

Baniany, te olbrzymy flory indyjskiej, są to prawdziwi praojce rodziny roślinnej, pradziadowie otoczeni dziećmi i wnukami, które wychodząc od głównego korzenia rosną prosto wokoło głównego pnia, choć oddzielone zupełnie, i nikną w górze wśród rozrosłych gałęzi rodzica. Wyglądają jakby wylęgłe pod tem gęstem liściem pisklęta pod opiekuńczem skrzydłem matki. Z tego powodu te kilkuwiekowe lasy przedstawiają nader ciekawy widok. Stare drzewa wyglądają jakby odosobnione filary, podtrzymujące olbrzymie sklepienie, którego delikatne żyłki i gałązki wspierają się znowu na młodych banianach, które znowu z kolei zamienią się z czasem w filary.

Tego wieczora przygotowaliśmy się do dłuższego wypoczynku, gdyż jeżeliby dzień następny był tak gorący jak dzisiejszy, Banks zamierzał obozować w lesie i dopiero z nadejściem nocy puścić się w dalszą podróż.

Pułkownik Munro zgadzał się chętnie na spędzenie kilkunastu godzin w tym pięknym i cienistym lesie, gdzie panowała cisza i spokój. Wszyscy radzi byli temu wypoczynkowi, jedni, bo byli rzeczywiście zmęczeni, drudzy, bo pragnęli spotkać już raz jakiegoś zwierza godnego strzału. Łatwo odgadnąć, którzy to byli ci ostatni.

„Fox, Goumi, – wołał kapitan Hod, – dopiero siódma godzina, zróbmy małą wycieczkę na polowanie, nim noc zapadnie. – Może pójdziesz z nami, panie Maucler?

– Kochany kapitanie, – rzekł Banks, zanim zdołałem odpowiedzieć, – czy nie lepiej zrobiłbyś gdybyś nie oddalał się od obozowiska. Niebo jest bardzo groźne, a jeżeli burza wybuchnie, trudno ci będzie nas znaleść; mógłbyś zabłądzić. Lepiejby może jutro…

– Tak jutro w biały dzień, – zawołał kapitan Hod, – a teraz właśnie czas najlepiej sprzyja na podobne wyprawy.

– Wiem to kapitanie, ale nadchodząca noc wcale nie jest bezpieczna. W każdym razie nie oddalaj się zbytnio od nas, za godzinę zapadnie zapewnie czarna noc a mógłbyś nie trafić do obozowiska.

– Bądź spokojny, dopiero siódma godzina, wrócę najdalej za dwie godziny.

– Idź więc kapitanie, – rzekł pułkownik, ale nie zapominaj o przestrogach Banksa.

– Dobrze pułkowniku!

Tak więc kapitan Hod, Fox i Goumi wyszli uzbrojeni w wyborne dubeltówki i znikli wkrótce w cieniu przydrożnych banianów. Ja zaś tak byłem zmęczony całodziennym upałem, że wolałem pozostać w Steam-House.

Z rozkazu Banksa nie zgaszono zupełnie ognia, tylko posunięto go w głąb ogniska, aby zachować w kotle ciśnienie jednej lub dwóch atmosfer, a to dlatego, aby być przygotowanym na wszelki wypadek.

'The Steam House' by Léon Benett 039

Storr i Kalut zajęli się przygotowaniem zapasu paliwa, strumień płynący z lewej strony drogi dostarczył im wody, a pobliskie drzewa opału na tender. Pan Parazard sprzątał resztki ze stołu i rozmyślał nad urządzeniem jutrzejszego obiadu.

Było jeszcze dość jasno; pułkownik Munro, Banks, sierżant Mac-Neil i ja poszliśmy wypocząć nad brzegiem strumienia, prąd wody orzeźwiał nadzwyczaj duszne powietrze. Słońce nie zaszło jeszcze; blask jego dziwnem odbiciem zabarwiał błękitnawo całe masy mgły gromadzącej się stopniowo pod zenitem; o ile można było dojrzeć przez liście, były to chmury ciężkie, grube, gęste, jakby kryjące w sobie samych jakąś siłę poruszającą, gdyż żaden wiatr ich nie poruszał.

Gawędziliśmy przeszło do ósmej; od czasu do czasu Banks wstawał i rozglądał się po obszerniejszym widnokręgu, podchodząc aż na skraj lasu; wracając niespokojnie kręcił głową. Raz poszliśmy za nim; zaczynało już ściemniać się pod sklepieniem banianów. Stanąwszy przy brzegu lasu, ujrzałem niezmierzoną równinę, ciągnącą się ku zachodowi, aż do szeregu słabo rysujących się w oddali wzgórzy, jakby łączących się z chmurami.

Obraz nieba przerażał strasznym jakimś spokojem. Najlżejszy powiew nie poruszał liści drzew; nie był to ów spokój uśpionej przyrody, tak uroczo opiewany przez poetów, ale jakiś ciężki, chorobliwy sen. Zdawało się że jakieś utajone natężenie kryje się w powietrzu, dające się porównać do parowej skrzynki kotła, w której gdy para jest zanadto ściśniona, gotuje się wybuch.

Jakoż wybuch ten nastąpił niebawem.

Chmury zwiastujące burzę były bardzo wzniesione nad sobą, jak to zwykle bywa nad równinami i przedstawiały grube, krzywemi liniami ostro zarysowane kontury; zdawały się nadymać, zmniejszać liczbą a wzrastać w objętość. Niezadługo wszystkie zleją się w jedną masę, która jeszcze stanie grubszą i gęściejszą! Już małe chmurki przyciągane zlewały się jedna z drugą i tonęły w ogólnej jednej masie.

Około w pół do dziesiątej zygzakowata błyskawica o bardzo ostrych kątach przedarła czarną chmurę na długość 2.500 do 3.000 metrów a w sześćdziesiąt pięć sekund później rozległ się długi przeciągły huk grzmotu, właściwy tego rodzaju błyskawicom i trwający około piętnaście sekund.

– Dwadzieścia jeden kilometrów, – rzekł Banks, popatrzywszy na zegarek, – jest to prawie maximum odległości, z jakiej grzmot dosłyszeć można. Ale nie opaźniajmy się z powrotem; burza już wybuchła a niebawem i tu nadejdzie.

– A kapitan Hod? – rzekł Mac Neil

– Grzmot nakazuje mu wracać, – odpowiedział inżynier, – spodziewam się, że usłucha.

W pięć minut później byliśmy już w Steam-House i zajęliśmy miejsca na werandzie przed salonem.



Rozdział XII

WŚRÓD FALI OGNIA.

Indje, tak jak pewna część Brazylji, szczególnie Rio-Janeiro, są ze wszystkich na świecie krajów, najwięcej wystawione na gwałtowne burze. We Francji, w Anglji, w Niemczech, w całej tej części środkowej Europy obliczają przeciętnie w przeciągu roku dwadzieścia dni, w których daje się słyszeć huk piorunów, na półwyspie Indyjskim zaś liczą ich przeszło pięćdziesiąt w roku.

Tak się rzecz ma w ogólności dzisiaj, jednak z powodu towarzyszących grzmotowi okoliczności, należało się spodziewać bardzo gwałtownej burzy.

Powróciwszy do Steam-House, spojrzałem na barometr; słupek rtęci obniżył się nagle o dwa cale; z dwudziestu dziewięciu spadł na dwadzieścia siedm (750 mm). Zwróciłem na to uwagę pułkownika.

– Niepokoi mnie nieobecność kapitana i jego towarzyszy – rzekł mi; burza grozi wybuchem, noc zapada, ciemność się zwiększa. Myśliwi zapędzają się zwykle dalej niż obiecują, a nawet dalej niżby chcieli – jak tu trafić wśród takiej ciemności.

– Szaleńcy! – zawołał Banks – nie chcieli usłuchać głosu rozsądku… Czyż nie lepiej zrobiliby, nie oddalając się od nas?

– Zapewne – odrzekł pułkownik, ale stało się – teraz trzeba zrobić, co się tylko da, aby mogli powrócić.

– Czy nie ma sposobu wskazać im sygnałem gdzie jesteśmy? – zapytałem.

– Owszem – odrzekł Banks; można zapalić nasze latarnie elektryczne, rzucające nadzwyczaj silne światło, które jest widoczne z wielkiej odległości. – Zajmę się tem niezwłocznie.

– Wyborna myśl – kochany inżynierze – zawołałem.

– Może pan pułkownik każe – to pójdę poszukać kapitana Hod? – rzekł Mac-Neil.

– Nie mój stary, zostań, jego byś nie znalazł, i sam zabłądziłbyś niezawodnie – odrzekł pułkownik.

'The Steam House' by Léon Benett 040

Banks zajął się nastawieniem przyrządu elektrycznego, i wkrótce dwoje oczu Stalowego Olbrzyma zajaśniało jakby latarnie elektryczne, rzucając wiązki światła wpośród rozgałęzionych banianów. Nie ulega wątpliwości, że jasny ten blak musiał rozchodzić się daleko i mógł stać się gwiazdą przewodnią dla naszych myśliwych.

W tejże chwili zerwała się gwałtowna burza. Huragan rozdzierał szczyty drzew, pochylał młode baniany ku ziemi, gwiżdżąc wśród słupów banianowych jak gdyby przesuwał się przez piszczałki organów.

Wszystko to było straszliwie gwałtowne. Grad połamanych gałęzi i deszcz suchych liści zasypał drogę i dach naszego Steam-House, który pod temi pociskami wydawał jakiś głuchy, ponury odgłos. Musieliśmy się schronić do salonu i pozamykać wszystkie okna. Deszcz nie padał jeszcze.

– Jest to rodzaj „tofanu” – rzekł Banks. Hindusi nazywają „tofanami” nagłe i gwałtowne uragany – pustoszące szczególniej okolice górzyste; są one postrachem mieszkańców.

Storr – zawołał Banks, czy pozamykałeś starannie otwory w wierzy?

– Tak panie inżynierze, z tej strony nie ma się czego obawiać.

– Gdzie jest Kalut?

– Układa paliwo w tenderze.

– Jutro z łatwością będziemy mogli się zaopatrzyć w drzewo, zbierając tylko leżące dokoła gałęzie; wicher oszczędza nam roboty.

– Kalut – czy masz dostateczny zapas wody?

– Tak panie – nie potrzebujemy obawiać się jej braku.

– Dobrze – wracaj co prędzej!

Maszynista i palacz zajęli swoje miejsca w drugim wagonie.

Błyskawice ukazywały się jedna za drugą, głuche grzmoty rozlegały się nieustannie. Tofan nic nie ochłodził powietrza, był to wicher gorący, duszący, który piekł jak płomień buchający z ogniska.

Sir Edward Munro, Banks, Mac-Neil i ja raz po raz wychodziliśmy z salonu na werandę; wysokie gałęzie banianów wydawały się jakby czarna koronka rozpostarta na rozpłomienionem niebie. Po każdej błyskawicy w kilka sekund dawał się słyszeć huk grzmotu; jeszcze jeden nie ucichł, a już zaczynał się rozlegać drugi.

– Dziwna rzecz, że nie wracają pomimo takiej burzy – rzekł pułkownik Munro.

– Może kapitan i jego towarzysze znaleźli schronienie w jakiej grocie lub w wypróchniałem drzewie i dopiero nad ranem powrócą, rzekł sierżant. Banks przecząco wstrząsnął głową, nie zdawał się podzielać przypuszczeń Mac-Neila. Było już koło dziewiątej; deszcz ulewny począł lać w połączeniu z wielkim gradem, odbijającym się odgłosem o pokrycie naszego Steam-House jakby głośne bicie bębna. Niepodobna było słyszeć własnego słowa, choć grzmoty nie huczały w przestrzeni. Posiekane gradem liście banianów rozlatywały się w powietrzu na wszystkie strony.

Nie mogąc dać się słyszeć, Banks wskazał nam ręką grad uderzający o grzbiet naszego słonia. Za każdem uderzeniem dawał się widzieć błysk; zdawało się, że to krople roztopionego metalu spadały z nieba i uderzając o metal wydawały świetlane blaski. Zjawisko to dowodziło, do jakiego stopnia atmosfera przesycona była elektrycznością; cała przestrzeń przedstawiała się jakby w ogniu.

Banks skinął na nas, abyśmy wrócili do salonu i zamknął drzwi prowadzące na werandę; niebezpiecznie było stać na powietrzu i wystawiać się na wyładowanie elektryczności. Teraz znaleźliśmy się w zupełnej ciemności, którą jeszcze powiększały ciągłe błyskawice z dworu; jakież było nasze zdziwienie, gdyśmy spostrzegli, że nawet ślina nasza błyszczała płomienistem światłem. Dowodziło to jak ogromnie byliśmy przesiąknięci otaczającym nas fluidem.

„Pluliśmy ogniem” można powiedzieć, używając wyrażenia, jakiem określają to rzadko pojawiające się ale zawsze przerażające zjawisko. Wśród takiego ogólnego palenia, gdy ogień jest wewnątrz, ogień zewnątrz i słyszy się te nieustanne grzmoty i uderzenia piorunów, najodważniejsze serce musi bić silniej.

– Ach, a oni! gdzież oni? – wołał pułkownik Munro.

– Tak, gdzież oni!… – rzekł Banks.

– Strasznie nas to niepokoiło, niemogliśmy nic uczynić na ratunek kapitana i jego towarzyszy, którym tak straszne groziło niebezpieczeństwo.

Jeżeli mogli znaleść jakie schronienie, to tylko pod drzewami, a wiadomo jakie to niebezpieczne schronienie podczas burzy. Wśród tak gęstego lasu jakżeż mogli się trzymać w oddaleniu o pięć lub sześć metrów od drzew, jakto zalecają osobom zaskoczonym burzą w lesie.

Właśnie myślałem o tem, gdy nagle rozległ się gwałtowniejszy jeszcze huk piorunu, następujący w jakie pół minuty po błyśnięciu.

Steam-House zadrgał gwałtownie i zdawało się, że uniósł się w górę. Sądziłem, że się przewróci.

Jednocześnie rozszedł się w przestrzeni przenikający odór saletrowych wyziewów i najniezawodniej woda zbierana podczas tej nawalnicy, zawierałaby w sobie znaczną ilość kwasu saletrowego.

– „Piorun uderzył!” – rzekł Mac-Neil.

– Storr! Kalut i Parazard! – krzyknął Banks.

Wszyscy trzej wbiegli do salonu; szczęściem cali i zdrowi.

Inżynier otworzył prędko drzwi prowadzące na werandę i wybiegł na nią.

„Patrzcie!… tam!” – wołał.

O jakie dziesięć kroków leżał zdruzgotany ogromny banian. Przy blasku elektrycznego światła było jasno jak wśród dnia. Ogromny roztrzaskany pień padł na inne drzewa, odarty działaniem gwałtownego uderzenia piorunu z góry na dół czyściuteńko z kory, która porwana trąbą, jak wąż wiła się w powietrzu.

– O mały włos piorun nie ugodził w nasz Steam-House! – zawołał Banks. Zawsze jednak pewniejsze w nim schronienie jak pod drzewami.

W tem jakieś krzyki dały się słyszeć; czyżby nasi towarzysze wracali nareszcie?

– „To głos Parazarda” – rzekł Storr.

Jakoż rzeczywiście, kucharz, który stał pod werandą ostatniego wozu, przywoływał nas na gwałt.

Poszliśmy tam niezwłocznie.

O jakie sto metrów w tył na prawo od naszego obozowiska, las banianowy stał w ogniu. Płomień ogarniał najwyższe szczyty drzew; pożar szerzył się gwałtownie, zbliżając się co raz więcej do nas.

Niebezpieczeństwo było bliskie i groźne. Długa posucha i wysoka temperatura trwająca przez trzy gorące miesiące, wysuszyły drzewa, krzaki, trawy, i te stały się przez to nadzwyczaj łatwo zapalne; w takich warunkach w Indjach pożar często ogarnia i pochłania całe lasy.

Pożar szerzył się gwałtownie; gdyby dosięgnął naszego obozowiska, oba wagony spłonęłyby w kilka minut, gdyż ich cienkie ściany nie zdołałyby oprzeć się płomieniom, jak ściany kas ogniotrwałych, pokryte grubą żelazną blachą.

Staliśmy wszyscy wobec tego niebezpieczeństwa. Pułkownik rzekł spokojnie:

– Twoja to rzecz – kochany Banksie – myśleć o naszem ocaleniu!

– Tak pułkowniku – ale niema innej rady; nie mogąc stłumić pożaru, musimy od niego uciekać.

– Czy piechotą? – zapytał.

– Nie wcale – naszym pociągiem.

– A kapitan Hod i jego towarzysze? – zapytał Mac-Neil.

Nic nie możemy uczynić dla nich – rzekł Banks; jeśli nie wrócą przed naszym odjazdem, wyruszymy bez nich!

– Nie możemy ich tak opuścić – rzekł pułkownik.

– Kochany pułkowniku, musimy jechać, żeby uratować pociąg, gdy ten stanie w bezpiecznem miejscu, powrócimy i cały las przeszukamy, byle ich tylko znaleść.

– Rób jak chcesz, Banksie, – rzekł pułkownik, widać, że rzeczywiście niema innej rady.

– Storr! – zawołał Banks, – wracaj do maszyny, a ty Kalucie do kotła i wzmocnić ogień!

– Jakie ciśnienie?

– Dwóch atmosfer, – odrzekł mechanik.

– W przeciągu dziesięciu sekund trzeba je podnieść do czterech! Idźcie, idźcie co prędzej! Maszynista i palacz nie tracili chwili czasu. Wkrótce kłęby czarnego dymu buchały z trąby słonia, mieszając się z potokami deszczu, z którego olbrzym nasz zdawał się sobie żartować. Błyskawicom, które przerzynały przestrzeń, odpowiedział kłębami iskier: para syczała głośno, nie lękając się burzy.

Sir Edward Munro, Banks i ja pozostaliśmy na tylnej werandzie, śledząc postęp leśnego pożaru, który był gwałtowny i przerażający. Pnące się rośliny wiły się od pnia do pnia, a ogień dochodził po nich coraz do dalszych pni. W przeciągu pięciu minut pożar posunął się o 50 metrów dalej, a rozszalałe burzą miotane płomienie wznosiły się tak wysoko, że na wszystkie strony krzyżowały się z błyskawicami.

– Za pięć minut musimy ruszyć stąd, gdyż inaczej pożar wszystko pochłonie – rzekł Banks.

– Pożar ten posuwa się szalenie prędko, – rzekłem.

– My jeszcze prędzej popędzimy jak on!

– A! gdyby tylko Hod i jego towarzysze byli z nami! – rzekł pułkownik.

– Ach! prawda! gwizdawki, gwizdawki co prędzej! – wołał Banks, – może świst jej posłyszą.

I pobiegłszy do wierzyczki zagwizdał tak gwałtownie, a świsty te tak ostremi, przenikającemi tonami napełniały powietrze, że odbijały one wyraźnie nawet od huku grzmotów i mogły być daleko słyszane.

Można sobie wyobrazić, lecz trudno opisać nasze położenie.

Z jednej strony konieczność jak najprędszej ucieczki, z drugiej strony obowiązek czekania na nieobecnych towarzyszy.

Banks powrócił na tylną werandę. Pożar był już tylko o jakie 50 stóp od Steam-House. Żar ognia był już prawie nie do wytrzymania, a powietrze tak palące, że lada chwila nie będzie można niem oddychać. Iskry i oderwane kawały płonącego drzewa padały już aż na nasz pociąg; szczęściem, że gwałtowna ulewa chroniła go częściowo, ale i ona nicby nie pomogła, gdyby pożar bardziej się jeszcze zbliżył.

Maszyna nie przestawała ostrym gwizdem przerzynać powietrze, jednak ani Hod, ani Fox, ani Goumi nie wracali. Wtem maszynista zbliżył się do Banksa.

– Lokomotywa w porządku, – rzekł.

– A więc w drogę! – zawołał Banks, – tylko nie jedźmy za prędko, lecz tylko tak, aby ogień nie mógł nas dosięgnąć.

– Ach czekaj jeszcze! czekaj Banksie, – rzekł pułkownik, który nie mógł zdecydować się na to, aby opuścić obozowisko przed powrotem towarzyszy.

– Jeszcze trzy minuty pułkowniku, – odpowiedział zimno Banks, – ale ani chwili dłużej! za trzy minuty pożar ogarnie tył pociągu!

Upłynęły dwie minuty. Niepodobna już było ustać na werandzie ani ręką dotknąć rozpalonych blach, które od gorąca poczynały się kurczyć. Stać dłużej jeszcze byłoby już szaleństwem.

– W drogę Storr! – krzyknął Banks.

– Ach! – krzyknął sierżant.

– Otóż i oni! – zawołałem uradowany.

'The Steam House' by Léon Benett 041

Z prawej strony drogi ukazali się: kapitan Hod i Fox, nieśli oni Goumiego jakby jakieś nieruchome ciało i zatrzymali się przed tylnem wejściem do pociągu.

– Nie żyje! – zawołał Banks

– Żyje, tylko piorun uderzył i zdruzgotał jego karabin, – odrzekł kapitan – i ma sparaliżowaną lewą nogę.

– Dzięki Bogu, – rzekł pułkownik Munro.

– Banksie dziękuję ci, gdyby nie twoje gwizdanie, bylibyśmy nie znaleźli nigdy naszego obozowiska.

– W drogę! – wołał Banks, – w drogę.

Hod i Fox wskoczyli spiesznie do pociągu, a Goumiego, który wcale nie stracił przytomności, złożyliśmy w jego izdebce.

– Jakie jest ciśnienie? – zapytał Banks mechanika.

– Prawie pięciu atmosfer, – odpowiedział.

– W drogę! – powtórzył Banks.

Było pół do jedenastej; Banks i Storr poszli do wierzyczki. Otworzono regulator, para rzuciła się do cylindrów i pociąg zaczął posuwać się pomału przy potrójnem oświetleniu, pochodzącem od pożaru lasu, naszych latarń elektrycznych i błyskawic.

W krótkich słowach opowiedział nam kapitan dzieje ich wycieczki. Nie napotkali żadnej zwierzyny: wraz ze zbliżającą się burzą ciemność zaskoczyła ich nadzwyczaj nagle, a gdy usłyszeli pierwszy grzmot, znajdowali się wtedy przeszło o trzy mile od obozowiska. Chcieli wracać, lecz zbłądzili pośród grup banianów, które wszystkie tak do siebie podobne, a nie było nigdzie żadnej ścieżki, któraby wskazywała im drogę.

Wkrótce rozszalała się gwałtowna burza; byli tak daleko, że światło elektryczne nie dochodziło do nich, nie mogli więc kierować się podług niego. Lał ulewny deszcz pomięszany z gradem, przed którym nie mieli gdzie się schronić.

Wtem nagle huk grzmoty rozległ się przy wielkiem rozświetleniu, grom uderzył. Goumi padł koło kapitana u nóg Foxa. Z dubeltówki jego pozostała tylko sama kolba, a wszystkie najdrobniejsze cząstki metalu zostały z niej oddarte.

Towarzysze byli pewni, że stracił życie. Szczęściem tak nie było, lewa noga została tylko ubezwładniona, choć nietknięta wprost piorunem; nie mógł postąpić kroku, trzeba go było nieść. Prosił towarzyszy, aby ratowali się sami, a jego zostawili i później pomyśleli o zabraniu go do Steam-House, ale nie chcieli na to się zgodzić. Wzięli go tedy jeden za nogi, drugi za ramiona i tak dalej ruszyli w ciemny las. Dwie godziny błądzili po lesie, nie wiedząc, w którą udać się stronę, aż przeraźliwy świst lokomotywy wskazał im kierunek ku Steam-House, i w kwadrans potem przybyli wszyscy trzej właśnie w chwili, gdyśmy mieli ruszyć z miejsca. A był to już najwyższy czas.

Pociąg nasz biegł spiesznie, ale i pożar przysuwał się gwałtownie, a na domiar niebezpieczeństwa wiatr zmienił kierunek. Zamiast jak dotąd z boku, dął teraz z tyłu i rozdmuchiwał jeszcze pożar, który rozszerzał się z każdą chwilą. Palące się gałęzie i iskry padały wśród tumanów gorącego popiołu podnoszącego się od ziemi, jak gdyby niewidzialny krater wyrzucał je w powietrze. Pożar możnaby istotnie porównać do szybko płynącego strumienia lawy, niszczącego co tylko spotka na swej drodze.

Zaczęliśmy tedy przyspieszać, choć było niebezpieczne na tej nieznanej drodze, która zalana deszczem i tak była popsutą, że maszyna tylko z wielką trudnością mogła się posuwać.

'The Steam House' by Léon Benett 042

O pół do dwunasej rozległ się znowu straszny huk grzmotów. Piorun udęrzył! Wszyscyśmy wykrzyknęli, bo zdawało się nam, że Banks i Storr, kierujący biegiem pociągu z kopuły, zostali porażeni. Dzięki niebu omyliliśmy się, piorun uderzył w ucho naszego słonia, szczęściem, że maszyna wcale nie była uszkodzoną. Nasz stalowy olbrzym jakby chciał odpowiedzieć na ten pocisk, zaryczał głośniej i zaczął spieszniej biec.

– Vivat! vivat! – zawołał kapitan Hod; – żywy słoń byłby padł bez życia, a ty stalowy olbrzymie drwisz sobie z burzy i piorunu i nawet zatrzymać się nie raczysz. Vivat, vivat!

Bojąc się napotkać na jakieś silne przeszkody na drodze, Banks pospieszał tylko o tyle, aby nas ogień nie dosięgnął. Z werandy na której siedzieliśmy, można było widzieć wielkie przesuwając się cienie wśród blasku ognia i błyskawic. Były to dzikie zwierzęta.

'The Steam House' by Léon Benett 043

Przezorny kapitan pochwycił za broń, w przewidywaniu, że może jakiś zwierz rzuci się na pociąg, szukając w nim schronienia.

Jakoż rzeczywiście próbował tego ogromny tygrys, ale chcąc skoczyć, wpadł między dwie wielkie odrośle banianów w chwili, gdy właśnie główne drzewo padając, tak je silnie ścisnęło, że tygrys się udusił.

– Biedny tygrys – zawołał Fox.

– O tak, bardzo biedny, on powinien był zginąć szlachetnie od kuli – rzekł kapitan Hod.

O pierwszej rano niebezpieczeństwo i tak już wielkie, stało się jeszcze groźniejszem.

Pod działaniem wichru pożar rozszerzał się po obu stronach drogi, musieliśmy przesuwać się między dwoma ogniami, Banks przyspieszał bieg maszyny. Biegliśmy z prędkością sześciu do siedmiu mil na godzinę.

Miejscami przestrzeń między dwoma ogniami była tak wąska, iż tuż, tuż koło nich trzeba było się przesuwać. Koła skrzypiały przeraźliwie, sunąc się po rozpalonych węglach zalegających ziemię… przejechaliśmy przecież! O drugiej rano burza się zmniejszyła, ale las palił się ciągle za nami. Pożar nie miał ustać dopóki nie pochłonął ostatniego baniana.

Gdy nastał dzień, mogliśmy się zatrzymać dla wytchnienia po tylu wstrząsających wrażeniach; burza ucichła zupełnie. Banks obejrzał starannie naszego słonia, ale oprócz kilku przedziurawień wielkiego swego ucha nie doznał żadnych uszkodzeń.

Któż nie wie, że podobne uderzenie piorunu byłoby zabiło na miejscu każde żyjące zwierzę, a pożar ogarnąłby nie mogący uciekać pociąg.

Po południu zatrzymaliśmy się znowu w pobliżu Rewah.



Rozdział XIII

BOHATERSKIE CZYNY KAPITANA HODA.

Pół dnia i następującą noc wypoczywaliśmy spokojnie.

Teraz już nie królestwo Audh roztaczało przed nami swe bogate równiny, Steam-House posuwał się po urodzajnym jeszcze ale wyrwami pooranym gruncie Rohilkhandu, którego stolicą jest Bareille. Kraj ten obejmuje kwadrat, którego bok ma długość 150 mil i przerżnięty jest mnóstwem dopływów rzeki Kogry. Tu i ówdzie wznoszą się grupy okazałych mangowców; gęste dżungle stopniowo ustępują miejsca uprawie gruntów.

Tu po zdobyciu Delhi ześrodkowało się powstanie; tu zginął jeden z najlepszych przyjaciół pułkownika Munro.

Grunt tych okolic nadawał się bardzo do biegu naszego pociągu. Drogi były szerokie i równe, mieliśmy po nich przebyć kilkaset kilometrów, by dotrzeć do pierwszych przedgórzy łączących równinę z górami Nepalu.

Ale za to musieliśmy już teraz liczyć się z deszczami.

Musson, panujący w pierwszych miesiącach roku od północnego wschodu do południowego zachodu, zmienia kierunek. Czas deszczów nastaje nieco później i jest daleko gwałtowniejszy na wybrzeżach, niż w głębi półwyspu, ponieważ chmury wyczerpują się zanim dochodzą środkowych części Indji. Nadto kierunek deszczów zmienia się nieco skutkiem zapory, jaką stają się dla nich wysokie góry. Na wybrzeżach Malabaru musson rozpoczyna się w maju, zaś w prowincjach środkowych i północnych daje się odczuć dopiero w kilka tygodni później, zwykle w czerwcu.

A był to właśnie czerwiec, moglibyśmy więc przewidywać czekające nas nieprzyjemności.

Poczciwy nasz Gumi, tak niemile rozbrojony przez piorun, miał się już daleko lepiej, paraliż nogi był tylko chwilowy i z czasem znikł zupełnie. Widziałem, że ma odtąd stałą urazę do piorunów.

Przez dzień 6. i 7. czerwca kapitan Hod polował pomyślnie z współdziałem Fana i Blacka. Zabił parę antylop, nazywanych przez krajowców „nilgaus”. Są to owe niebieskie woły hindusów, które należałoby raczej nazwać jeleniami, gdyż daleko podobniejsze są do nich niż do rodziny boga Apisa. Zasługują też raczej na nazwę szarych niż niebieskich, gdyż barwa ich przypomina raczej szare chmury niż błękitne niebo. Utrzymują jednak, że niektóre z tych pięknych zwierząt z małemi ostremi i prostemi rożkami, a podłużną lekko zaokrągloną główką, zmieniają barwę prawie na niebieską barwy, którą przyroda zdaje się odmówiła wszelkim czworonogom, nawet i „niebieskim lisom”, których futro jest raczej czarne.

W każdym razie nie były to jeszcze dzikie drapieżce, o jakich marzył kapitan Hod i choć „nilgaus” nie jest zajadły, jest jednak niebezpieczny, kiedy zraniony rzuca się na myśliwego.

Pan Parazard był bardzo zadowolony z tego łupu, i przyrządzał nam z zabitych dwóch nilgausów nader smaczne potrawki i pieczenie.

Posuwaliśmy się coraz dalej, choć deszcze popsuły drogi a błota i wezbrane strumienie nie pozwalały na pośpiech, w każdym razie spodziewaliśmy się zdążyć jeszcze przed końcem czerwca w góry, które miały nam służyć za miejsce wypoczynku przez kilka letnich miesięcy.

Tegoż właśnie dnia, gdy ruszyliśmy, kapitan Hod żałował bardzo straconej sposobności do strzału, a było to tak:

Wzdłuż drogi ciągnęły się gęste bambusowe dżungle, jakie często znajdują się koło tych wiosek, które wydają się jakby osadzone w koszu kwiatów. Nie były to jeszcze owe prawdziwe dżungle, jak Hindusi nazywają nagie, jałowe równiny, poprzerzynane szaremi krzakami. Przebywaliśmy jeszcze kraj urodzajny i uprawne pola, na których tu i ówdzie były rozrzucone łany ryżu. Olbrzym stalowy przesuwał się spokojnie, kierowany biegłą ręką maszynisty Storra rzucając swoją parę, jakby piękne kity białych piór, które wiatr rozwiewał po gałęziach przydrożnych bambusów.

W tem nagle jakiś zwierz wskoczył z zadziwiającą szybkością na kark naszego słonia.

– Czita! czita! – zawołał mechanik.

– Na ten krzyk kapitan Hod wyskoczył na balkon i pochwycił strzelbę, która zawsze stała w pogotowiu.

– To czita – wołał także.

– Strzelajże, kapitanie – zawołałem.

– Mam jeszcze czas! – odrzekł, trzymając zwierza na celu.

Czita jest to rodzaj lamparta, właściwego tylko Indjom; jest mniejszy od tygrysa ale prawie równie groźny z powodu swej nadzwyczajnej zwinności i siły.

Pułkownik Munro, Banks i ja staliśmy na werandzie oczekując strzału kapitana.

Widocznie lampart oszukał się na widok naszego słonia; rzucił się śmiało na niego, myśląc, że zatopi w nim swoje pazury lub zęby, ale zamiast żywego mięsa, napotkał stalową blachę, której ugryść nie zdołał. Rozgniewany tem niepowodzeniem pochwycił długie uszy słonia i pewnie chciał już zeskoczyć, gdy w tem nas ujrzał.

Kapitan trzymał ciągle wycelowaną ku niemu dubeltówkę, nie spiesząc się z wystrzałem, jak myśliwy pewny, że nie chybi w danej chwili.

Zwierz ryknął i wyprostował się; zrozumiał zdaje się grożące niebezpieczeństwo, ale nie chciał widać uciekać przed niem; a może upatrywał stosownej chwili, aby się rzucić na nas.

Jakoż wdrapał się na głowę słonia, objął łapami jego trąbę, służącą za komin, z którego buchały kłęby pary.

– Strzelajże kapitanie! – zawołałem.

– Mam jeszcze czas! – odparł tenże – po chwili dodał, zwracając się do mnie?

– Czy nigdy nie zabiłeś czity? – Mauclerze?

– Nigdy – odrzekłem.

– A czy masz ochotę zabić ją?

– Nie chciałbym pozbawić cię tej przyjemności – kapitanie.

– Ba! nie wielki to kęs dla myśliwego! – weź dubeltówkę i celuj poniżej łopatki. Jak chybisz, to go w locie zastrzelę.

– Niech i tak będzie.

– Fox podał mi dubeltówkę, wycelowałem wedle wskazówek Hoda i strzeliłem.

Lekko zraniony zwierz rzucił się wielkim skokiem ponad wieżyczkę mechanika, wskoczył na pierwszy dach Steam-House. Kapitan, choć tak znakomity strzelec, nie miał czasu pochwycić go w skoku.

– Foxie! Foxie! – wołał kapitan i obaj wybiegli z werandy na wieżyczkę.

'The Steam House' by Léon Benett 044

Czita wskoczyła tymczasem na drugi dach i w chwili, kiedy kapitan miał dać ognia, lampart zeskoczył na ziemię i znikł w zaroślach.

– Wstrzymać, wstrzymać! – wołał Banks na mechanika, który w jednej chwili powstrzymał parę i zahamował koła pociągu.

Kapitan i Fox zeskoczyli na drogę i rzucili się w gąszcz, żeby tropić czitę.

Kilka chwil minęło. Oczekiwaliśmy z niecierpliwością wystrzału… Napróżno! Dwaj myśliwi powrócili z próżnemi rękami.

– Umknął! – zawołał kapitan.

– To moja! – odrzekłem – szkoda, że ty nie strzelałeś kapitanie, nie byłbyś chybił.

– Ale i ty nie chybiłeś – tylko strzał nie padł w właściwe miejsce.

Kapitanie – rzekł Fox, nie będzie to mój trzydziesty ósmy, ani pana czterdziesty pierwszy.

– Ba – odrzekł Hod z nieco przesadzoną obojętnością, jak możesz porównywać czitę z tygrysem. Gdyby to był tygrys, kochany Mauclerze, pomimo całej przyjaźni nie zdobyłbym się na tę ofiarę, aby ci ustąpić strzału.

– No, chodźcie do stołu, kochani przyjaciele – rzekł pułkownik, a dobre śniadanie was pocieszy.

– A to tem więcej – rzekł Mac-Neil, że to wina jedynie Foxa.

– Moja wina? – zawołał zdziwiony tem oskarżeniem.

– Nie inaczej, dubeltówka, którą podałeś panu Mauclerowi, była nabita tylko śrutem.

I pokazał drugi nabój wyjęty z dubeltówki, z której strzelałem. Rzeczywiście był to tylko śrut, jakim strzelają na kuropatwy.

– Fox! – krzyknął kapitan.

– Co pan kapitan rozkaże?

– Dwa dni aresztu za karę.

– Według rozkazu, panie kapitanie.

I schyliwszy głowę poszedł do swojej izdebki z mocnem postanowieniem nie opuszczenia jej przez 48 godzin. Wstydził się niewymownie swej pomyłki, nie śmiał podnieść oczu.

Nazajutrz korzystając z wypoczynku, który wyznaczono na pół dnia, kapitan Hod, Gumi i ja poszliśmy na polowanie. Deszcz padał całe rano, ale od południa niebo się wyjaśniło i można było spodziewać się kilku godzin pogody.

Tym razem Hod nie zamierzał polować na dzikie zwierzęta, ale na dziczyznę, w celu zaopatrzenia naszej spiżarni, gdyż pan Parazard zawiadomił go, że już straszne w niej pustki i liczy na to, że „jasny pan” zechce obmyśleć środki, aby temu zaradzić.

Wskutek tego wezwania, kapitan namówił nas do udziału i wziąwszy Blaka i Fana, poszliśmy na polowanie. Przez parę godzin nie zabiliśmy niczego, wprawdzie zrywały się stada spłoszonych kuropatw i zajęcy, ale tak daleko, że pomimo dobrych chęci naszych psów, nie można było wziąć ich na cel. Toteż kapitan był w bardzo złym humorze; na domiar złego, na tej rozległej płaszczyźnie, zasianej zagrodami i wioskami, nie mógł się spodziewać spotkania z jakimś dzikim zwierzem, któryby mu wynagrodził ucieczkę wczorajszego lamparta. Myślał także o tem jaką minę zrobi pan Parazard, gdy nas zobaczy wracających z próżnemi torbami.

A przecież nie było to naszą winą; do godziny czwartej nie mieliśmy sposobności dania choćby jednego strzału; wiatr był nieprzyjazny, zwierzyna zrywała się zbyt daleko.

– Nie idzie nam jakoś – rzekł kapitan; wyjeżdżając z Kalkutty, obiecywałem ci przepyszne polowania, ale wyraźnie los sprzysiągł się przeciwko nam i nie dozwala mi dotrzymać słowa.

– Nie rozpaczaj, kochany kapitanie i nie troszcz się o mnie – bo ja głównie tylko dla ciebie ubolewam nad naszem niepowodzeniem… Powetujemy je sobie w górach Nepalu.

– O tak! – odrzekł, tam na pierwszych stokach Himalajów spotkamy daleko przyjaźniejsze warunki. Założyłbym się kochany Mauclerze, że nasz tak groźnie syczący parą pociąg i wszystkie jego przyrządy, a szczególniej ten olbrzymi słoń, daleko więcej odstraszają dzikie zwierzęta niż zwykłe pociągi i tak będzie dopóki będzie w biegu. Miejmy nadzieję, że w dniach czy w godzinach spoczynku, będziemy szczęśliwi… Ależ ów lampart to istny warjat… musiał umierać z głodu, skoro się rzucił na naszego stalowego olbrzyma i godzien był zginąć od kuli… A! przeklęty Fox! nigdy mu tego nie zapomnę! Która godzina?

– Piąta dochodzi.

– Już! – i nie daliśmy jeszcze ani jednego wystrzału.

– Dopiero o siódmej mamy wracać do Steam-House; może jeszcze…

– O nie! nie mamy szczęścia – zawołał kapitan, a wiesz p zecie, że przysłowie mówi: „lepszy łut szczęścia niż cetnar rozumu”.

– Ależ silna wola i wytrwałość mogą dokonać cudów – odpowiedziałem. Dajmy sobie słowo, kapitanie, że nie wrócimy z próżnemi rękami. Czy zgoda?

– Czy zgoda! – zawołał. Śmierć temu, kto się cofnie?

– Wybornie! – odrzekłem.

– Słuchaj, Maucler, zabiję choćby wiewiórkę albo mysz leśną, ale to pewne, że nie wrócę z niczem.

Kapitan Hod, Gumi i ja nie przestawaliśmy tedy uganiać się za jakimbądź łupem z wytrwałością godną lepszej sprawy – daremnie, nie mogliśmy podejść najpospolitszego nawet ptaka; zdawało się, że zmówiły się, aby uciekać przed nami. O wpół do siódmej jeszcze żaden z nas ani razu nie wystrzelił; na jednoby nam wyszło, gdybyśmy zamiast broni mieli w ręku laski.

Spojrzałem na kapitana; szedł zacisnąwszy zęby grube zmarszczki na czole pomiędzy brwiami zwiastowały tłumioną złość i niezadowolenie. Mruczał pod nosem różne złorzeczenia i groźby przeciw wszelkim skrzydlatym i czworonożnym stworzeniom, za to, że ani jeden ich egzemplarz nie chciał się pokazać. Wyraźnie dubeltówka paliła mu palce; to ją zarzucał na ramię, to brał w ręce, jakby koniecznie chciał strzelić do czegobądź, byle się pozbyć fatalnego naboju.

Gumi rzekł do mnie, patrząc na kapitana.

– Jeśli tak dalej będzie – kapitan pęknie ze złości.

– Żal mi go – odrzekłem – zapłaciłbym chętnie ze trzydzieści szylingów za najpospolitszego gołębia, gdyby jakaś litościwa ręka puściła go skądś kapitanowi. Uspokoiłby się przynajmniej.

Ale znajdowaliśmy się teraz na zupełnie pustej przestrzeni wśród niezmierzonych łanów ryżowych, nigdzie ani śladu ludzkiej istoty, więc za żadną cenę nie możnaby zdobyć choćby sztuki drobiu.

Mrok zaczął zapadać; za jaką godzinę będzie tak ciemno, że niepodobna będzie zajmować się dłużej tak bezowocnem polowaniem. Chociaż więc postanowiliśmy nie wracać z próżnemi torbami, trzeba było myśleć o powrocie lub całą noc spędzić w dolinie, co znowu zaniepokoiłoby bardzo pułkownika i Banksa, a prócz tego zbierało się bardzo na deszcz.

Kapitan, natężywszy wzrok, spoglądał bystro na prawo i na lewo i szedł o jakie dziesięć kroków naprzód, w kierunku nie zbliżającym nas wcale do Steam-House. Chciałem przyspieszyć kroku i powiedzieć mu, że trzeba nam dać za wygraną i wracać, gdy wtem z prawej strony posłyszałem szelest skrzydeł. Podniósłszy głowę, ujrzałem unoszącego się jakiegoś wielkiego białego ptaka. Zanim kapitan Hod miał czas odwrócić głowę, wycelowałem, strzał się rozległ i ciężki ptak spadł tuż przy ryżowem polu.

Fan poskoczył, pochwycił ubitego ptaka i wierne psisko zaniosło go kapitanowi.

'The Steam House' by Léon Benett 045

– A przecież!… – zawołał kapitan – jeśli pan Parazard nie będzie zadowolony, to niechże się sam włoży do rondelka!…

– Ale czy ptak ten nadaje się do kuchni? – spytałem.

– A niezawodnie, szczególnie gdy niema nic lepszego – odrzekł kapitan.

– Wielkie to szczęście, panie Maucler, iż nikt nie widział, żeś go pan zastrzelił – rzekł Gumi.

– Dlaczego? – przecież nie dopuściłem się żadnego karygodnego czynu.

– Tak, ale zabiłeś pan pawia, a w całych lndjach ptak ten jest czczony jak świętość i strzelać do niego nie wolno.

– Pal licho wszystkie święte ptaki i tych co je uświęcają! – zawołał kapitan. Dla zadośćuczynienia zjemy go z wielką skruchą – ale i z dobrym apetytem.

Rzeczywiście w Indjach, w tym kraju braminów, od czasu pojawienia się pawi, jeszcze za czasów wyprawy Aleksandra, uchodzą one za święte ptaki i są otoczone jak najwiękazą czcią.

Hindusi uczynili pawia godłem bogini Sarawasti, która opiekuje się urodzinami i małżeństwami. Niewolno strzelać ani jakimbądź sposobem wytępiać tych ptaków pod nader surowemi karami, zatwierdzonemi prawem angielskiem.

Prześliczny był paw, z którego zabicia kapitan Hod tak się ucieszył; miał wielkie, ciemno-zielone skrzydła, z metalowym połyskiem, jakby obwiedzione złotą obwódką, pyszny i wielki ogon rozkładał się jak wachlarz.

– No wracajmy! – krzyknął kapitan. Jutro pan Parazard uraczy nas pawiem, na przekór wszystkim indyjskim braminom.

– Jesteś przecież nareszcie zadowolony – kapitanie.

– Tak, z ciebie, ale z siebie bynajmniej. Los mi stale dziś nie sprzyjał… – musi się poprawić na drugi raz.

Zwróciliśmy się nareszcie ku obozowisku, odległemu teraz blisko o trzy mile. Szliśmy drożyną wśród dżungli bambusowych, ja z kapitanem obok siebie, Gumi parę kroków za nami, niosąc zabitego pawia. Ściemniło się mocno, musieliśmy szukać drogi. Wtem nagle w gęstwinie na prawo rozległ się w powietrzu straszny ryk; ryk ten tak mię przeraził, że zatrzymałem się mimowolnie.

Kapitan pochwycił mię za rękę.

– Tygrys! – zawołał i zaklął potężnie. Kroćstotysięcy indyjskich piorunów! nasze dubeltówki są tylko śrótem nabite.

Rzeczywiście żaden z nas nie miał nabojów z kulami i nie byłoby nawet czasu nabić broni, gdyż nie upłynęło dziesięć sekund od posłyszanego ryku, gdy wyskoczywszy z zarośli, zwierz stanął na drodze o jakie dwadzieścia kroków od nas.

Był to okazały tygrys, z rodzaju tak zwanych przez Hindusów „Eater men”, zjadacz ludzi, dziki krwiożerca, pochłaniający setki ofiar. Straszne było nasze położenie. Patrzyłem na tygrysa, pochłaniałem go wzrokiem i przyznaję, że dubeltówka drżała mi w ręku. Był długi na dziewięć do dziesięciu stóp, ciemno-pomarańczowy, w czarne i białe pręgi. I on patrzył na nas, a jego kocie oczy błyszczały w półcieniu. Gorączkowo kręcił ogonem; przysiadł i unosił się, jakby gotując się do skoku.

'The Steam House' by Léon Benett 046

Hod nie tracił zimnej krwi. Wycelował do tygrysa, szepcząc nie dającym się opisać głosem:

– Śrót! śrót na kuropatwy… i zabijże tu nim tygrysa… jeśli nie trafię w same oczy, jesteśmy…

Nie dokończył; tygrys zbliżał się zwolna.

Gumi, przyczaiwszy się za nami, celował także, ale jego broń była nabita jeszcze drobniejszym śrótem, a moja chwilowo wcale nie. Chciałem dobyć nabój z ładownicy.

– Ani się rusz, szepnął kapitan, tygrys rzuciłby się prędko, a tego należy się właśnie obawiać i unikać o ile można.

Wszyscy trzej staliśmy nieruchomo. Tygrys zwolna zbliżał się ku nam. Przed chwilą kręcił głową, teraz była ona nieruchomą; wpatrywał się w nas ciągle, ale jakby z podełba. Otwarte szczęki pochylił ku ziemi, jakby wietrząc jej wyziewy.

Wkrótce był już tylko o dziesięć kroków od kapitana, który stał silnie, nieruchomy jak posąg. Zdawało się, że całe życie jego ześrodkowało się w oczach. Straszna gotująca się walka, z której żaden z nas nie miał wyjść żywym, nie przyspieszała nawet bicia jego serca.

Zdawało się teraz, że tygrys rzuci się nareszcie. Postąpił jeszcze pięć kroków; potrzebowałem całego wysiłku woli aby nie zawołać na kapitana!..

A strzelajże!…

Zapanowałem jednak nad sobą. Kapitan powiedział, że jedynym środkiem ocalenia, jest strzelić tak celnie, aby tygrysowi wypalić oczy, a ażeby tego dokonać, trzeba było strzelać tuż przed nim.

Tygrys postąpił jeszcze trzy kroki i gotował się do skoku. W tejże chwili rozległ się głośny wystrzał a tuż za nim głośny huk. Huk ten nastąpił już w ciele zwierza, który po trzech czy czterech wstrząśnieniach i bolesnym ryku padł nieżywy na ziemię.

– Istny cud i – krzyknął kapitan; więc broń moja nabita była kulą i to eksplodującą!… A! tym razem dzięki ci Foxie, dobrze się spisałeś.

– Czy być może? – zawołałem.

– Patrzaj – odrzekł – wykręcając nabój z lewej lufy.

Był to nabój z kulą – zrozumieliśmy teraz.

Kapitan miał podwójny karabin i dubeltówkę jednego kalibru; otóż Fox pomylił się, karabin nabił śrótem, a dubeltówkę nabojem z kulą wybuchającą. Pomyłka ta wczoraj uratowała czitę, ale za to dziś ocaliła nam życie.

W pół godziny potem byliśmy w Steam-House. Hod kazał przywołać Foxa i przy nim opowiedział naszą przygodę.

– Panie kapitanie – rzekł tenże – powinienem więc być skazany na cztery dni aresztu, skoro omyliłem się dwa razy.

– Prawda – odparł kapitan, ale skoro skutkiem tej omyłki zabiłem czterdziestego pierwszego, więc uznaję za stosowne darować ci gwineję.

– A więc i ja zgadzam się na to – odpowiedział, chowając pieniądz do kieszeni. Oto jak się odbyło spotkanie kapitana z czterdziestym pierwszym tygrysem.

Dnia 12. wieczorem, pociąg nasz zatrzymał się pod małą jakąś mieściną, a nazajutrz puściliśmy się w dalszą drogę, dla przebycia 150 kilometrów, oddzielających nas jeszcze od gór Nepalu.



Rozdział XIV

JEDEN PRZECIW TRZEM.

Za kilka już dni mieliśmy nareszcie przebyć pierwsze pochyłości tych okolic północnych Indji, które stopniowo dosięgają najwyższych wyżyn świata. Dotąd zmiany gruntu były tak nieznaczne, że stalowy nasz olbrzym nie czuł ich prawie.

Czas był burzliwy, nadewszystko dżdżysty, ale średnia temperatura czyniła go znośniejszym; drogi nie popsuły się jeszcze i opierały się należycie szerokim i ciężkim kołom pociągu. Jeśli gdzieniegdzie, skutkiem wybojów, koła zapadały się głębiej, Storr przyspieszał bieg lekkiem poruszeniem regulatora, co było dostatecznem do przebycia przeszkody.

Dotąd byliśmy najzupełniej zadowoleni z naszego sposobu podróżowania, z motoru obmyślonego przez Banksa, oraz z wygód, jakie zapewniał nam nasz ruchomy dom.

Coraz to nowe krajobrazy przesuwały się przed naszym wzrokiem. Nie były to już te niezmierzone płaszczyzny, rozciągające się od doliny Gangesu. Szczyty Himalajów tworzyły od północy jakby olbrzymią ramę, o którą opierały się chmury gnane południowo-zachodnim wiatrem. Nie można jeszcze było dojrzeć malowniczego profilu łańcucha tych gór, rysującego się o jakie 8000 metrów ponad powierzchnią morza, ale w miarę zbliżania się do granicy tybetańskiej, kraj przybierał coraz dzikszą postać, dżungle zajmowały coraz większe przestrzenie ze szkodą pól przeznaczonych pod uprawę.

Także flora tej części Indji była zupełnie odmienna. Palmy ustąpiły miejsca wspaniałym banianom, krzewistym mangowcom, dostarczającym tej krainie najlepszych owoców, kępom bambusów, których gałęzie wznosiły się o sto stóp ponad ziemią. Pojawiały się tu także piękne mangowce z szerokiemi kwiatami, nasycające powietrze przenikającą wonią, przepyszne klony, kilka gatunków dębów, kasztany z owocami najeżonemi kolcami jak morskie zwierzokrzewy, drzewa kauczukowe, z których sok wypływał jakby przez otwarte żyły, a obok nich skromniejsze wzrostem, ale jaśniejące świetniejszemi barwami, geranje, rododendrony, drzewa wawrzynowe, rosnące całemi zagonami wzdłuż drogi.

Tu i ówdzie jakaś wioska z lepiankami ze słomy tub trzciny, dwie lub trzy zagrody ukryte wśród drzew, ukazywały się jeszcze niekiedy, ale coraz większą ilością mil oddzielone od siebie. Ludność zmniejszała się w miarę zbliżania się do wyżyn. Ponad temi rozległemi krajobrazami roztaczało się szare i mgliste niebo; ulewne deszcze padały coraz częściej; od 13. do 14. czerwca nie było ani jednego dnia pogodnego; w takich dniach nie opuszczaliśmy salonu Steam-House, szukając rozrywki w czytaniu, rozmowie, lub wreszcie w paleniu cygar i w grze w wista. Naturalnie, że w takich dniach strzelby nasze próżnowały całkowicie.

Dnia 17. czerwca zatrzymaliśmy się w pobliżu bungalowu, przeznaczonego wyłącznie na wypoczynek dla podróżnych. Wypogodziło się nieco, a stalowy olbrzym, który tak niezmordowanie pracował przez cztery dni, domagał się, jeśli nie wypoczynku, to przynajmniej starannego obejrzenia. Mieliśmy zatem spędzić tu pozostające pół dnia i nadchodzącą noc.

Taki dom zajezdny nazywają tu karawanserajem; wznosi się on przy wielkich drogach publicznych w kształcie czworobocznego budynku, otaczającego wewnętrzny dziedziniec; cztery wieżyczki, zdobiące go zwykle po rogach, nadają mu całkiem wschodnią postać. Każdy taki karawanseraj jest zaopatrzony w odpowiednią liczbę służby, składającej się z tak zwanego „bhisti”, obowiązanego nosić wodę, z kucharza, zadowalniającego mało wymagających podróżnych, poprzestających na kurczętach lub jajach, i z „khansama”, to jest dostawcy żywności, z którym wprost można się umawiać o pożywienie, zazwyczaj bardzo tanio sprzedawane.

„Peon”, to jest nadzorca karawanseraju, jest to ajent szanownej kompanji, do której należy większa część tych zakładów, zostających pod dozorem okręgowego inżyniera.

Takie karawanseraje podlegają dziwnej ale ściśle zachowanej regule: każdemu podróżnemu wolno przebywać w nich 24 godzin, lecz jeśli pragnie zabawić dłużej, powinien mieć na to pozwolenie od nadzorującego inżyniera, w przeciwnym razie pierwszy lepszy przybywający Anglik czy Hindus ma prawo żądać, aby mu ustąpił miejsca.

Zaledwie zatrzymaliśmy się, wywarł nasz olbrzym stalowy niezwykłe wrażenie, to jest zwrócił na siebie powszechną uwagę; przyznać jednak trzeba, że obecni goście karawanseraju spoglądali na niego z pogardą, zbyt jednak przesadzoną, aby była rzeczywistą. Wprawdzie nie byli to zwykli śmiertelnicy podróżujący dla interesów lub przyjemności, ani oficerowie angielscy wracający do pułków stojących nad granicą nepalską, ani też kupcy indyjscy, ciągnący karawaną ku stepom Afganistanu. Był to ni mniej ni więcej tylko książę Guru Singh w swej własnej osobie, syn niepodległego radży Guzaratu, także będący również radżą, podróżujący z wielką okazałością i przepychem po północnej części indyjskiego półwyspu.

Książę ten zajął nietylko trzy czy cztery sale karawanseraju, ale zamknął wszelki przystęp do niego, gdyż dokoła rozłożyła się towarzysząca mu służba.

Dotąd nie zdarzyło mi się jeszcze spotkać radży, podróżującego z licznym pocztem dworzan i służby, to też skoro tylko zajęliśmy wygodne stanowisko o jakie ćwierć mili od karawanseraju, w prześlicznej miejscowości nad brzegiem mile szemrzącego strumyka, pod cieniem wspaniałych pandanusów, ja, kapitan Hod i Banks, poszliśmy zwiedzić obozowisko księcia Guru Singh.

Syn radży nigdy sam nie ruszy się z miejsca. Doprawdy, nie zazdroszczę tym wszystkim, którzy nie mogą ruszyć się z miejsca bez poruszenia zaraz setek ludzi. Lepiej być pieszym wędrowcem, z kijem w ręku, z tłumoczkiem na plecach i przerzuconą przez ramię dubeltówką, niż księciem podróżującym w Indjach, z całym ceremoniałem jaki nakazuje tak wysokie stanowisko.

To nie człowiek, udający się z jednej miejscowości do drugiej, to cała mieścina zmieniająca swe geograficzne położenie – rzekł śmiejąc się Banks.

– Wolę nasz Steam-House – odrzekłem i nie zamieniałbym się z tym synem potężnego radży.

– Kto wie – odrzekł kapitan – czy i ten książę nie wolałby naszego przenośnego domu, niż swój kłopotliwy tabor.

– A niech tylko dobrze zapłaci, a urządzę mu nie dom ale pałac parowy – rzekł Banks – ale zanim to nastąpi, zobaczmy jak też on urządził się w swoim obozie.

Orszak księcia składał się z nie mniej jak pięciuset osób. Zewnątrz karawanseraju, na płaszczyźnie ocienionej wielkiemi drzewami, stało dwieście wozów uszykowanych symetrycznie, tworząc wielkie obozowisko. Do jednych zaprzężone były woły zebu, do innych bawoły, trzy przepyszne słonie dźwigały bogate palankiny, oprócz tego stało gotowych dwadzieścia wielbłądów, pochodzących z krajów na wschód od Indusu. Karawanie tej nie brakło ani muzykantów zachwycających uszy jego wysokości, ani zabawiających go sztukmistrzów i kuglarzy. Orszak ten uzupełniało trzystu tragarzy i dwustu halabardników, których żołd wyczerpałby każdy skarbiec, prócz skarbca niezależnego radży indyjskiego.

Muzykanci grali na tamburynie, cymbałach, tamtam i należeli do tej szkoły, zastępującej dźwięki hałasem; rzępolili także na gitarze i skrzypcach, które nigdy nie były nastrajane.

'The Steam House' by Léon Benett 047

Pomiędzy kuglarzami znajdowali się tak zwani „sapwallach” czyli poskromiciele wężów, „slutuisowie”, bardzo biegli we władaniu szablą; akrobaci tańczący na niewyprostowanej linie z piramidą garnków na głowie a z rogami bawolemi u nóg i sztukmistrze umiejący zamieniać według życzenia widzów jadowite „kobry”, stare skóry wężów, lub też jadowite węże uczynić nieszkodliwemi.

Bajadery zaś należały do klasy owych ślicznych „bundelisek” tak poszukiwanych przez wyprawiających wieczory, podczas których zabawiają zebranych śpiewami i tańcem. Były one ubrane bardzo przyzwoicie, w szaty muślinowe haftowane złotem lub w plisowane spódniczki i szerokie szarfy, które tańcząc przerzucają nader zręcznie; prócz tego stroiły je bogate klejnoty, branzolety, pierścienie na palcach rąk i nóg a przy kostkach miały srebrne dzwoneczki. W takich ubraniach wykonywują słynny taniec wśród jaj z niezrównaną zręcznością i wdziękiem. Taniec ten spodziewałem się zobaczyć, gdyby nas radża zaprosił.

Prócz tego znajdowała się w obozie niezliczona liczba mężczyzn, kobiet i dzieci, nie wiem już jakie spełniających obowiązki. Mężczyźni byli udrapowani w długi kawał materji, zwany „dhoti” lub też mieli na sobie koszulę, zwaną „angarkah” i długie białe szaty „żamah”, co wyglądało bardzo malowniczo.

Kobiety miały na sobie „choli”, rodzaj żakietu z krótkiemi rękawami, oraz „sari” odpowiadające męskim dhoti, które owijają zręcznie około siebie, a koniec malowniczo zarzucają na głowę.

Czekając na godzinę obiadową, Hindusi rozciągnięci pod drzewami, palili cygara zawinięte w zielone liście lub tak zwane „garguli”, rodzaj mieszaniny z tytoniu, melasy i opium. Inni żuli mieszaninę z liści betelu, rodzaju orzechów i gaszonego wapna, mającą własności ułatwiające trawienie, co jest bardzo zbawienne w skwarnym klimacie Indji. Wszyscy ci ludzie, przywykli do życia karawanowego, żyli w zupełnej zgodzie, nie okazując najmniejszego ożywienia, chyba tylko podczas jakiejś uroczystości. Byli oni jak członkowie wędrownych trup teatralnych, którzy zapadają w najzupełniejszą apatję, skoro tylko nie są na scenie.

Gdyśmy doszli do obozowiska, Hindusi oddali nam pozdrowienie „salam”, kłaniając się aż do ziemi, większość wołała: „Sahib! sahib!” co znaczy: panie, panie! Odpowiedzieliśmy przyjaznem skinieniem.

Spodziewałem się, że książę Guru Singh zechce urządzić dla nas zabawę, jakich zwykle nie skąpią radżowie. Dziedziniec bungalowu nadawał się doskonale do tańca bajader, do sztuk akrobatów i kuglarzy, i przyznaję, że szczerze pragnąłem tego widowiska pod cieniem wspaniałych drzew, które daleko więcej by mnie zajęło niż jakieś przedstawienie w naszych ciasnych i zamkniętych teatrach, wśród płóciennych i drewnianych ścian i dekoracji.

Wspomniałem o tem moim towarzyszom, którzy choć podzielali moje pragnienia, nie spodziewali się jednakże, by się spełniły.

– Radża Guzaratu – rzekł mi Banks – jest jednym z tych niepodległych, co zaledwie chcieli się poddać po poskromieniu buntu Sipajów, w ciągu którego zachowywał się bardzo dwuznacznie. Nie lubi on Anglików, więc zapewne i syn jego nie zechce nic zrobić dla naszej przyjemności.

– No! – zawołał kapitan Hod – to obejdziemy się bez jego zabawy.

Jakoż rzeczywiście nie pozwolono nam nawet zwiedzić wnętrza obozowiska. Może książę Guru Singh oczekiwał urzędowych odwiedzin pułkownika Munro, ale ten ani myślał o tem. Powróciliśmy do siebie, gdzie oczekiwał nas wyborny obiad, sporządzony przez pana Parazard. Jednakże główną jego podstawą były konserwy, gdyż od kilku już dni ciągłe niepogody nie pozwalały na polowanie.

Nazajutrz dnia 18. czerwca wszystko było gotowe tak, żeśmy następnego dnia mogli odjechać równo ze świtem. O piątej Kalut zaczął palić; nasz słoń wyprzężony stał o jakie 50 kroków od pociągu; maszynista przysposabiał zapas wody. My zaś przechadzaliśmy się przez ten czas nad brzegiem rzeczki. Wtem zbliżyła się ku nam gromadka Hindusów.

Było ich pięciu czy sześciu, strojnych w bogate szaty, w jedwabne tuniki, w bogato złotem haftowane turbany. Towarzyszyło im dwunastu żołnierzy uzbrojonych w karabiny i pałasze. Jeden z nich miał wieniec z zielonych liści, co dowodziło obecności jakiejś znakomitej osoby.

'The Steam House' by Léon Benett 048

Znakomitością tą był książę Guru Singh, mężczyzna trzydziestopięcioletni, o dumnej postawie, doskonały typ potomków tych legendowych radżów, w których rysach zachował się jeszcze charakter macharattów.

Książę nie raczył nawet zauważyć nas i zbliżył się wprost do naszego olbrzymiego słonia, którego właśnie Storr zamierzał wprawić w ruch. Choć starał się nie okazać tego, jednakże przyglądał mu się z pewną ciekawością.

– Kto zbudował tę maszynę? – zapytał Storra?

Maszynista wskazał stojącego wśród nas inżyniera. Książę Guru Singh doskonale mówił po angielsku.

– Więc to pan?.. – rzekł przez zęby, zwracając się do Banksa.

– Tak to ja… – odrzekł tenże.

Mówiono mi, że była to fantazja zmarłego radży Butanu.

– Rzeczywiście.

– I pocóż – rzekł książę – niegrzecznie wzruszając ramionami, pocóż kazać ciągnąć się maszynami, mogąc mieć na usługi słonie z ciała i kości.

– Zapewne dlatego – odparł Banks – że słoń ten jest silniejszy, jak wszystkie te, które posiadał zmarły książę.

– Oh! – rzekł Guru Singh, pogardliwie wysuwając wargę, silniejszy!

– I to o wiele – powiedział Banks.

– Ani jeden z posiadanych przez pana słoni nie zdołałby zmusić naszego, aby wbrew swej woli ruszył choć jedną łapą, dorzucił kapitan, któremu bardzo się nie podobało niegrzeczne i wyniosłe zachowanie się księcia.

– Co, co? – zapytał Guru Singh.

– Przyjaciel mój powiedział, co i ja potwierdzam, ze ten sztuczny zwierz może stawić opór sile dziesięciu par koni, a pańskie trzy słonie sprzężone razem, nie zdołałyby go ruszyć na krok z miejsca.

– Zupełnie temu nie wierzę – odrzekł książę.

– I w tem mylisz się pan najzupełniej – rzekł kapitan Hod.

– A jeśli wasza wysokość przeznaczy odpowiednią sumę, obowiązuję się wystawić mu słonia o sile dwudziestu najsilniejszych słoni, jakie pan posiada.

– To się tylko tak mówi – odrzekł oschle Guru Singh.

– I tak się rzeczywiście robi – odpowiedział Banks.

Książę zaczynał się niecierpliwić; widać było, że nie znosił oporu.

– Czy możnaby zaraz zrobić próbę? – zapytał po chwili namysłu.

– A można – odrzekł inżynier.

– A nawet, dodał książę, próbę można połączyć z wysokim zakładem, jeśli tylko nie cofniesz się z obawy przegrania, jakby to zapewnie uczynił i wasz słoń, gdyby miał współubiegać się z moimi.

– Stalowy olbrzym miałby się cofnąć przed walką! – krzyknął kapitan Hod – kto śmie to mówić?..

– Ja – odrzekł Guru Singh.

– I jakiż książę stawiłbyś zakład? zapytał inżynier, krzyżując ręce na piersiach.

– Cztery tysiące rupji – odrzekł książę, jeśli masz do przegrania taką sumę.

Wynosiło to około 10.000 zł.; zakład to nie mały. Kapitan byłby chętnie trzymał i podwójny zakład, ale skromne jego fundusze nie pozwalały na to.

– Odmawiasz! – rzekł jego wysokość, dla którego 4.000 rupji było bagatelą, boisz się ryzykować marnej sumy?

Przyjmuję! – rzekł przysuwając się pułkownik Munro, a to jedno jego słowo miało swoją wartość.

– Pułkownik Munro zakłada się więc o 4.000 rupji? – zapytał książę.

– Nawet i o 10.000 rupji, jeśli książę chcesz, odpowiedział pułkownik.

– Zgoda! – odpowiedział Guru Singh!

Inżynier uścisnął dłoń pułkownika, jakby dziękując mu za ocalenie od upokorzenia wobec dumnego radży, dostrzegłem jednak, że przez chwilę brwi jego ściągnęły się i pomyślałem sobie, czy czasem nie przecenił siły swego przyrządu.

Co do kapitana, radość błyszczała w jego oczach zacierał wesoło ręce i rzekł przysuwając się do naszego słonia:

– Baczność stalowy olbrzymie, masz stanąć w obronie honoru naszej starej Anglji; ufam, że wyjdziesz zwycięzcą !

Cała służba naszego pociągu uszykowała się po jednej stronie drogi; Hindusi przybiegli, aby patrzeć na gotującą się walkę.

Banks opuścił nas i wszedł do wieży, aby wraz ze Storrem powiększyć siłę pary buchającej kłębami z trąby Stalowego Olbrzyma.

Jednocześnie na skinienie księcia Guru Singh, kilku z jego służby udało się do karawanseraju, skąd przyprowadzili trzy słonie, oswobodzone z podróżnych ciężarów. Były to przepyszne zwierzęta pochodzące z Bengalu, większe znacznie od słoni Indji południowych. Przyznam się, że widok tych wspaniałych zwierząt w całej sile zaniepokoił mnie nieco. „Mahutowie” siedzący na ich olbrzymich karkach, kierowali słonie rękami i podniecali głosem.

Gdy słonie przechodziły przed jego wysokością, największy z trzech, istny olbrzym, zatrzymał się, przykląkł, poczem podniósł trąbę i pozdrowił księcia jak dobrze wytresowany dworak. Następnie z obu towarzyszami zbliżył się do stalowego olbrzyma i zaczęli przyglądać mu się z podziwieniem ale i z pewną obawą.

Jako zaprząg przytwierdzono do tenderu grube łańcuchy. Serce biło mi silnie; kapitan szarpał wąsy, nie mógł ustać spokojnie. Co do pułkownika Munro, był jak najspokojniejszy, może nawet obojętniejszy od księcia Guru Singh.

– Jesteśmy gotowi – rzekł Banks, skoro podoba się waszej wysokości…

– Podoba mi się już – odrzekł.

I zaraz skinął ręką; mahuci wydali odpowiedni świst, i w tej chwili trzy słonie, szarpnąwszy maszynę silnie i jednozgodnie posunęły ją o parę kroków.

Krzyknąłem mimowolnie; Hod tupnął nogą ze złości.

Zahamuj koła! – zawołał inżynier, zwracając się do maszynisty, który natychmiast spełnił rozkaz.

Stalowy olbrzym stanął i nie ruszył się więcej, pomimo, że słonie podniecane przez mahutów, czyniły największe wysiłki, aby go poruszyć z miejsca. Daremnie, zdawało się, że przyrósł do gruntu.

Książę Guru Singh przygryzł usta do krwi; Hod radośnie klaskał rękami.

– Naprzód! – krzyknął Banks,

– O! tak!… naprzód!… naprzód! – wołał kapitan.

Otworzono szeroko regulator, ogromne kłęby pary buchnęły trąbą, podniesione koła zaczęły się obracać, i pomimo szalonego oporu jaki stawiały słonie, zostały pociągnięte i musiały iść w tył, ryjąc głęboko ziemię.

'The Steam House' by Léon Benett 049

– Go ahead! Go ahead! – wołał kapitan.

A olbrzym stalowy biegł naprzód, aż przepyszne słonie księcia popadały na ziemię; wlókł je tak ze dwadzieścia kroków, nie czując tego nawet.Wiwat! wiwat! wiwat! – krzyczał kapitan Hod nie będąc już panem swego uniesienia. Możnaby do tych trzech słoni przyłączyć cały karawanseraj jego wysokości, a nasz stalowy olbrzym tyle zważałby na niego, co na jedno piórko.

Pułkownik dał znak ręką; Banks zamknął regulator, słoń nasz stanął.

Wtedy trzy słonie jego wysokości przedstawiały pocieszny widok; ich trąby poruszały się niespokojnie, machały łapami w powietrzu, kręcąc się jakby olbrzymie chrząszcze przewrócone na grzbiet. Książę, zawstydzony i zły odszedł nie czekając końca.

Odprzężono słonie, podniosły się, wyraźnie jakby upokorzone porażką. Gdy wracając, przechodziły koło stalowego olbrzyma, największy z nich, mimo nawoływań kornaka, ugiął kolano i pozdrowił go trąbą, jak pierwej księcia Guru Singh.

W kwadrans później Hindus „Kamdar” t. j. sekretarz jego wysokości przybył do naszego obozowiska, przynosząc pułkownikowi worek, zawierający przegrany zakład, 10.000 rupji.

Pułkownik odebrawszy, rzucił go z pogardą, mówiąc: dla służby jego wysokości! Poczem najobojętniej zwrócił się ku Steam-House.

Trudno byłoby lepszą dać nauczkę pyszałkowi, rzucającemu nam tak pogardliwe wyzwanie.

Niebawem przyprzężono naszego stalowego olbrzyma do pociągu i ruszyliśmy prędko wśród okrzyków zdziwionych Hindusów. Wkrótce straciliśmy z oczu karawanseraj księcia Guru Singh.

Nazajutrz Steam-House zaczął się wspinać na pierwsze wyniosłości łączące równiny z podnóżami Himalajów. Nasz stalowy olbrzym, łączący w sobie siłę 80 koni, z łatwością przebywał strome, pod górę pnące się drogi, nie potrzeba nawet było dodawać pary.

Tak więc wznosiliśmy się coraz wyżej; panorama rozszerzała się ciągle, a ku południowi horyzont roztaczał się coraz dalej. Krajobrazy były tak urocze i zachwycające, że nieraz zatrzymywaliśmy się po parę godzin, aby się im napatrzeć do woli.

Ta jazda pod górę, przerywana dłuższemi i krótszemi wypoczynkami, trwała od 19. do 26. czerwca.

– Tylko trochę cierpliwości – mówił kapitan Hod, a nasz pociąg dowiózłby nas na sam szczyt Himalajów.

– Trochę przesadzone żądanie, kolego rzekł – inżynier.

– Pewny jestem, żeby tego dokazał, odrzekł unosząc się kapitan.

'The Steam House' by Léon Benett 050

– Zapewne, gdyby niebawem nie stanął temu na przeszkodzie brak drogi możliwej do przebycia i z warunkiem zaopatrzenia się w dostateczny zapas paliwa, którego nie znalazłby wśród lodowców, a nadto jeszcze brak na takiej wysokości powietrza potrzebnego do oddychania. Ale pocóż mielibyśmy wdzierać się w strefy tak niemożliwe do zamieszkania? Zatrzymamy się raczej w jakiejś ślicznej miejscowości na skraju lasu, zalecającej się zdrowem, orzeźwiającem powietrzem. Tym sposobem nasz przyjaciel, pułkownik Munro, będzie mógł mniemać, że przeniósł swój bungalow z Kalkutty w góry Nepalu i zabawimy tam tak długo, jak będzie żądał.

Od dwóch dni droga stawała się coraz cięższą do przebycia z powodu wybojów spowodowanych deszczami; pociąg zapuszczał się w puste prawie okolice. Nigdzie nie było widać wiosek ani miasteczek; zaledwie niekiedy jakąś osadę wśród nieskończonych lasów, lub tu i ówdzie jakieś odosobnione mieszkanie. Trzy czy cztery razy zdarzyło nam się spotkać po kilku górali, przypatrujących się naszemu słoniowi z niewysłowionem zadziwieniem. Może patrząc na cudowny przyrząd wznoszący się ciągle ku wyżynom, sądzili, że Brahmie przyszła fantazja przenieść jakąś całą pagodę na jakiś niedostępny szczyt gór nepalskich.

Nareszcie dnia 25. czerwca Banks krzyknął do maszynisty: Stój! i tu był kres pierwszej części naszej podróży po Indjach północnych. Pociąg zatrzymał się na rozległej polance w pobliżu strumienia, którego przejrzyste wody miały zaspakajać nasze gospodarskie potrzeby przez czas kilkomiesięcznego pobytu. Można było ogarnąć stąd wzrokiem nader rozległe przestrzenie.



Rozdział XV

PAAL TANDIT.

Musimy opuścić na chwilę pułkownika Munro, oraz jego towarzyszy: inżyniera Banksa, kapitana Hod i Francuza Maucler i przerwać opis podróży, której pierwsza część, od Kalkutty do granicy indochińskiej kończy się u podnóża gór Tybetu.

Czytelnicy przypominają sobie zapewne zdarzenie, jakie miało miejsce w drodze do Allahabad. Numer gazety z dnia 25 maja doniósł pułkownikowi Munro o śmie ci Nany Sahiba. Lecz czy wiadomość ta tylokrotnie podawana i odwoływana, tym razem była prawdziwą? Czy mając podane tak dokładne szczegóły, sir Edward Munro mógłby i tym razem wątpić i czy nie powinien był raczej wyrzec się zemsty i wymierzenia kary buntownikowi z 1857 roku?

Osądźcie sami.

Oto co zaszło w owej nocy z 7. na 8. marca, podczas której Nana Sahib w towarzystwie brata swego Balao Rao i najwierniejszych swoich towarzyszy broni jakoteż Hindusa Kalagani opuścił pieczary Adjuntah.

W sześćdziesiąt godzin później nabob wkroczył w ciasne wąwozy gór Sautpurry i znajdował się o sto mil od Adjuntah, w bardzo mało uczęszczanej części tej prowincji, zapewniającej mu czasowo bezpieczne schronienie. Znajdował się on na granicy kraju Gundów, strasznego pokolenia dzikich plemion, niezupełnie ujarzmionych, które chciał podniecić do buntu.

Kraj ten obejmuje dwieście mil kwadratowych przestrzeni, z przeszło trzymiljonową ludnością; ci mieszkańcy Gudwany uważani są za najdawniejszych tubylców, zawsze gotowych do buntu przeciw najeźdzcom.

Gudwana stanowi nader ważną część Hindostanu i w rzeczywistości zostaje tylko nominalnie pod panowaniem angielskiem. Wprawdzie kolej żelazna z Bombaju do Allahabad przerzyna tę krainę od południowego zachodu na północny wschód, a jedna jej część dochodzi aż ku środkowi prowincji Nagpore, ale mieszkające tu plemiona pozostały dzikiemi, opierającemi się wszelkiej cywilizacji, nienawidzą jarzma europejskiego, a w górach niełatwo je dosięgnąć poskromić.

Wiedział o tem dobrze Nana Sahib i dlatego tam właśnie postanowił szukać schronienia, aby uniknąć poszukiwań angielskiej policji, i oczekiwał sposobnej chwili do wywołania nowego powstania. Gdyby to przedsięwzięcie mu się powiodło, gdyby Gundowie powstali i połączyli się z nim, bunt mógłby przybrać wielkie rozmiary.

Na północ Gudwany leży Bundelkund, zajmujący całą górzystą okolicę między górami Vindja a wielką rzeką Jummą. W kraju tym, pokrytym najwspanialszemi dziewiczemi lasami Hindostanu, żyje chytry i okrutny lud Bundelasów, u którego wszelkiego rodzaju przestępcy, czy to polityczni, czy kryminalni szukają i łatwe znajdują schronienie. Tu na przestrzeni 28 tysięcy kilometrów kwadratowych mieszka dwa i pół miljona mieszkańców równie dzikich i barbarzyńskich jak przed wiekami; tu żyją jeszcze owi starzy partyzanci, którzy walczyli z najezdnikami pod wodzą Tippu Sahiba: stąd pochodzą także Tugowie, ci sławni dusiciele, będący tak długo postrachem Indji, fanatycy i mordercy, którzy bez przelania jednej kropli krwi, wymordowali niezliczoną liczbę ofiar; tu zgraje Pinderisów dopuszczały się bezkarnie najstraszniejszych mordów; tu także szukał schronienia Nana Sahib, zdoławszy zbiec przed pogonią zwycięskich wojsk angielskich, zanim zdołał się ukryć w niedostępnem schronieniu na granicy indochińskiej.

Na wschód od Gudwany leży Kundystan, czyli kraj Kundów. Taką nazwę noszą dzicy sekciarze Tado Pennora, bożka ziemi i Mannek Soro, czerwonego byka walk, krwiożerczy zwolennicy „meriahów” czyli ofiar z ludzi, którym Anglicy tak gorąco pragną położyć koniec i w tym celu urządzali długie i trudne wyprawy przeciw tym barbarzyńcom. Nie ma tak strasznych okrucieństw i mordów, przed któremi cofnęliby się ci dzicy barbarzyńcy, jeżeli podniecała ich ku temu jakaś potężna i zuchwała ręka pod pozorem walki religijnej.

Na zachód Gudwany mieszka około dwu miljonów Bilów: niegdyś był to lud potężny, dziś podzielony na klany, stracił na sile; zawsze prawie pijani wódką z drzewa „mowah”, ale silni, śmiali, odważni, gotowi do rabunku i walki.

Tak więc Nana Sahib umiał dobrze wybierać miejsca i ludzi; wiedział dobrze, że jeśli mu się uda przeprowadzić swoje zamiary w tej środkowej części półwyspu, nie będzie to już bunt wojska, ale wielkie powstanie narodowe, w którem wezmą udział wszystkie kasty Hindusów.

Chcąc skutecznie oddziaływać na ludoność – trzeba było osiedlić się w kraju i korzystać z każdej nadarzającej się sposobności, a więc należało przedewszystkiem znaleść pewne, choć czasowe schronienie, któreby mógł opuścić, gdyby zaczynało stawać się podejrzanem.

Tem więc najpierw zajął się Nana Sahib. Hindusi, którzy towarzyszyli mu od Adjuntah, mogli przebywać swobodnie w całej prezydenturze; z tej swobody mógłby był korzystać i Balao Rao, gdyby nie przeszkadzało temu jego nadzwyczajne podobieństwo do brata. Obecnie, wierząc w śmierć Nany Sahiba, zaprzestano poszukiwań, gdyby jednak spotkano gdzieś Balao Rao, wtedy wzięty za brata, zostałby niezawodnie pojmany, a tego przedewszystktem należało unikać. Tak więc obaj bracia, żyjący jedną myślą, zmierzający do jednego celu, musieli ukrywać się w jednem schronieniu, ale o to nie trudno było w niedostępnych wąwozach Sautpurry. Jakoż wskazał mu je jeden z towarzyszących mu Hindusów, Gund, znający doskonale całą okolicę.

Na prawym brzegu strumienia wpadającego do Nerbuddy, znajdował się opuszczony „paal” zwany paalem Tandit.

Paalem nazywa się tu mniej nawet niż wioseczka, kilka nędznych lepianek, często nawet jedno odosobnione mieszkanie; zajmuje je zwykle osiadła czasowo jakaś koczująca rodzina. Spaliwszy pewną liczbę drzew, aby powstałym z nich popiołem na krótką porę użyźnić ziemię, Gund z rodziną buduje sobie mieszkanie. Ponieważ miejscowość nie daje rękojmi bezpieczeństwa, dom przybiera postać małej forteczki przez otoczenie szeregiem palisad, mających ustrzedz go od niespodzianego napadu. Prócz tego wznoszą paal w nadzwyczaj gęstych zaroślach, tak że staje się prawie niewidzialnym.

Najczęściej taki paal stawia się w wąwozie na pochyłości wzgórza, wpośród nieprzeniknionych zarośli, tak, że trudno przypuścić, aby ludzie tam przebywać mogli; nie ma wcale żadnych dróg, prowadzących do paalu, a śladu ścieżek nie widać. Najczęściej dochodzi się do niego łożyskiem wyrwy, utworzonej przez spadające z gór wody, tak więc nie pozostaje żaden ślad stóp. W porze gorącej woda dochodzi do kostek, w zimowej po kolana. Prócz tego po obu stronach wąwozu gromadzi się odłamy skał, które za lekkiem popchnięciem przygniotłyby każdego ktoby pragnął dostać się do paalu, wbrew woli jego mieszkańców.

'The Steam House' by Léon Benett 052

Jednakże, pomimo odosobnienia na tak niedostępnych wyżynach, Gundowie porozumiewają się z łatwością z jednego paalu z drugim. Z wysokości stromych wierzchołków Sautpurry umówione znaki rozchodzą się w przeciągu kilku minut na dwadzieścia mil do koła. Bądźto zapłonie ogień na wierzchołku ostrej skały, bądź całe drzewo zabłyśnie jak pochodnia, bądź znów ogromny słup dymu wzniesie się pod obłoki. Jest to znak, że do doliny wtargnął oddział żołnierzy z wojsk królewskich, lub poczet ajentów policji angielskiej i przedziera się przez wąwozy łańcucha gór, poszukując jakiegoś złoczyńcy, łatwo mogącego znaleść tu schronienie. Tak dobrze znany góralom okrzyk wojenny, staje się wówczas hasłem popłochu i trwogi; każdy obcy wziąłby ten krzyk za hukanie nocnego ptaka lub syk jakiejś gadziny. Ale Gundowie wiedzą dobrze, że to jest znak ostrzegawczy, że należy mieć się na baczności lub uciekać, Jeśli paale zdają się niedość bezpieczne, opuszczają je lub nawet palą, a sami wynajdują sobie inne schronienia, które znów porzucają w razie grożącego niebezpieczeństwa, a przybyli po niesłychanych trudnościach ajenci władzy, znajdują tylko popiół i zgliszcza.

'The Steam House' by Léon Benett 051

W takim to paalu, zwanym Tandit, szukał schronienia Nana Sahib z towarzyszami; doprowadził go tam wierny mu Gund i osiedli tu dnia 12. marca. Natychmiast obaj bracia zajęli się zbadaniem miejscowości i wszystkich możliwych do niej przystępów, oraz jak daleko i w jakim kierunku można tę przestrzeń objąć okiem. Kazali wskazać sobie najbliższe siedziby i rozpytywali kto je zajmuje. Zbadawszy dobrze położenie paalu, kryjącego się wśród drzew i zarośli, przekonali się, że niepodobna dostać się doń inaczej jak krętem łożyskiem strumienia, którem i oni tu doszli. Tak więc paal Tandit łączył w sobie wszelkie rękojmie bezpieczeństwa, tem bardziej, że wznosił się ponad podziemiami, ciągnącemi się w paśmie gór sąsiednich, któremi można było uciec w razie niebezpieczeństwa.

Nana Sahib i brat jego znaleźli zatem bezpieczne schronienie. Ale Balao Rao nie poprzestając na zbadaniu obecnego stanu paalu Tandit, chciał poznać jeszcze jego przeszłość.

– Jak dawno paal ten został opuszczony? – zapytał Gunda.

– Przeszło od roku – odrzekł tenże.

– Kto go zamieszkiwał?

– Koczująca rodzina – która pozostawała tu tylko przez kilka miesięcy.

– Z jakiego powodu opuścili ten paal.

– Bo grunt nie zapewniał im dostatecznej żywności.

Czy od czasu ich oddalenia nikt tu nie szukał schronienia?

– Nikt.

– Nigdy nie postała tu noga angielskiego żołnierza lub szpiega policyjnego?

– Nigdy.

– Czy nigdy nie był tu jakiś obcy?

– Nie… z wyjątkiem jednej kobiety, od trzech lat błąkającej się w dolinie Nerbuddy.

– Cóż to za kobieta?

– Nie wiem tego – odrzekł Gund; ani ja, ani nikt z całej okolicy nie umiałby powiedzieć kto ona i skąd przychodzi. Tego nawet nie można się było dowiedzieć czy jest Hinduską czy cudzoziemką.

Balao Rao pomyślał chwilę, poczem zapytał znowu:

– Cóż porabia ta kobieta?

– Przychodzi tu i znów odchodzi, żyje tylko z jałmużny. Okoliczni mieszkańcy otaczają ją jakąś zabobonną czcią. Ja sam kilka razy dawałem jej przytułek w moim paalu. Nikt nie słyszał nigdy ani jednego słowa z jej ust, zdaje się, że jest niemową, W nocy chodzi z zapalonem łuczywem w ręku; nikt nie nazywa jej inaczej jak „Błędnym Ognikiem”.

– Lecz jeśli ta kobieta zna drogę do tego paalu, mogłaby przyjść tu podczas naszego pobytu, czyż więc z tej strony nie grozi nam jakie niebezpieczeństwo? – zapytał Balao Rao.

– Bynajmniej; ta kobieta jest obłąkaną. Nic nie myśli i nie rozumie; patrzy nie widząc, słucha nie słysząc; język jej niezdolny wymówić słowo. Słowem jest jakby niewidoma, głucha, niema, rzeczy zewnętrzne nie istnieją dla niej. To warjatka, a warjatka to żyjący trup.

W tej mowie, właściwej góralom hinduskim, Gund skreślił wierny obraz niepojętej istoty, którą zwano powszechnie w całej dolinie „Błędnym Ognikiem” Nerbuddy.

'The Steam House' by Léon Benett 053

Blada, piękna jeszcze, nie stara ale zestarzała twarz tej kobiety, pozbawiona wszelkiego wyrazu, nie dozwalała rozpoznać ani pochodzenia ani wieku. Zdawało się, że jej błędne oczy postradały życie umysłowe z powodu jakiejś strasznej sceny, na którą dotąd patrzyły „wewnętrznie”.

Nieszkodliwa ta istota, pozbawiona rozumu, znalazła dobre przyjęcie wśród górali. Tak Gundowie, jak wszystkie dzikie ludy, uważają obłąkanych za istoty święte i nietykalne, które otaczają zabobonną czcią. To też gdzie tylko pojawił się Błędny Ognik, przyjmowano ją gościnnie; drzwi żadnego paalu nie były dla niej zamknięte. Dawano jej jeść gdy była głodna spoczynek, gdy była znużona, nocleg jeśli chciała spać, i to nie czekając słówka prośby lub podzięki, których wymówić nie mogła.

Nikłby nie umiał oznaczyć dokładnie, skąd się wzięła ta kobieta, ani kiedy pierwszy raz pokazała się w Gudwanie. Dlaczego chodziła zawsze z płonącą gałęzią, czy dla przyświecania sobie, czy dla odstraszania dzikich zwierząt? – nikt nie wiedział. Często nie pokazywała się przez całe miesiące? gdzie obracała się wtedy? Czy opuszczając wąwozy Sautpurry, przebywała w wąwozach Vindhya? czy może błąkała się po Malwie lub Bundelkundzie? któż to mógł wiedzieć. Nieraz, gdy długo nie pokazywała się, mniemano, że zakończyła nareszcie swoje nędzne życie – lecz wracała znowu nic a nic niezmieniona, jak gdyby na jej organizm, tak wątły na pozór nie działało głód, znużenie ani choroba.

Balao Rao słuchał Hindusa z nadzwyczajną uwagą. Rozmyślał nad tem, czy okoliczność, że Błędny Ognik znał drogę do paalu Tandit, nie grozi im jakiemś niebezpieczeństwem, gdyby znów przybyła. Dlatego zapytał Gunda, czy on lub jego rodzina wie, gdzie przebywa Błędny Ognik.

– Nikt tego nie wie – odpowiedział; już od pół roku nie pokazała się; być może, że biedna nie żyje. Ale w każdym razie możesz być spokojny. Nie jest to kobieta, ale żywa statua; nie widziałaby was, nie słyszała, nie wiedziałaby kto jesteście. Gdyby tu weszła, zasiadłaby przy ognisku, zabawiłaby dzień lub dwa, poczem zapaliwszy zgaszoną gałąź, odeszłaby, aby znów błąkać się z chaty do chaty. Takie jest jej całe życie… Ale tym razem nie pokazuje się już od tak dawnego czasu, że prawdopodobnie nigdy tu już nie wróci. Jak oddawna rozum jej, tak i ona musiała już przejść do krainy śmierci.

Balao Rao uznał, że nie ma co wspominać o tem bratu i sam nie przywiązywał już do tego żadnej wagi.

Miesiąc upłynął od czasu ich przybycia do paalu Tandit, a Błędny Ognik ani razu nie pojawił się w dolinie Nerbuddy.



Rozdział XVI

BŁĘDNY OGNIK.

Nana Sahib ukrywał się w paalu przez cały miesiąc, od 12. marca do 12. kwietnia. Chciał wywieść w pole władze angielskie, aby zaprzestały poszukiwań lub zwróciły je na fałszywe tory.

Wprawdzie obaj bracia nie wychodzili we dnie, ale za to wierni ich towarzysze przebiegali wioski i siedziby, zapowiadając mieszkańcom w tajemniczych słowach pojawienie się „potężnego mult” półboga, półczłowieka i przysposabiali umysły do narodowego powstania.

Z zapadnięciem nocy Nana Sahib i Balao Rao opuszczali swoje schronienie, zapuszczając się aż na wybrzeża Nerbuddy. chodzili od wsi do wsi, od paalu do paalu, oczekując chwili w której bez wielkiego niebezpieczeństwa będą mogli występować w posiadłościach radżów, zawojowanych przez Anglików. Nana Sahib wiedział dobrze, że wielu wpółniezależnych radżów, nienawidzących obcego jarzma, chętnie się z nim połączy, aby je z siebie zrzucić. Teraz jednak pragnął najpierw pozyskać sobie ludność Gudwany.

Nadzieje go nie zawiodły Barbarzyńscy Bilowie, koczujący Kundysi i Gundowie, wszyscy prawie równie dzicy jak polinezyjscy ludożercy gotowi byli do powstania na każde jego wezwanie. Przez przezorność dał się poznać tylko kilku wodzom najpotężniejszych plemion, mógł jednak przekonać się, jak wielki wpływ wywierał sam już urok jego nazwiska na miljony Hindusów, zamieszkujących wnętrze wyżyn Hindostanu.

Za powrotem do paalu, obaj bracia opowiadali sobie o wszystkiem co widzieli, słyszeli lub zrobili. Wracający ze swych wycieczek towarzysze zapewniali ich, że duch buntu przeciągał jak burzliwy wiatr ponad doliną Nerbuddy. Gundowie nie pragnęli niczego goręcej, jak z swoim wojennym góralskim okrzykiem „kisri” rzucić się na wojskowe obozy prezydentury.

Ale odpowiednia chwila jeszcze nie nadeszła. Nie dość było podburzyć ludność mieszkającą między górami Sautpurra i Vindhya, trzeba było, aby wzniecony pożar szerzył się coraz dalej, aby wsie i miasta Bopalu, Malwy i Bundelkundu i rozległe królestwo Scindia, stały się jakby niezmierzonym stosem pożarnym, czekającym tylko podpalenia. Ale pod tym względem przezorny Nana Sahib nie chciał spuścić się na nikogo i pragnął osobiście odwiedzić dawnych stronników powstania z 1858 roku, którzy nie wierzyli wcale w jego śmierć i spodziewali się, że lada dzień się ukaże.

W miesiąc po przybyciu do paalu Tandit, Nana Sahib uznał, że może rozpocząć działanie; sądził, że do lego czasu musiano uważać za fałszywą pogłoskę o pojawieniu się jego w prezydenturze. Wierni sprzymierzeńcy zawiadamiali go o wszystkich postanowieniach gubernatora z Bombaju, wydawanych w celu schwytania go. Rybak z Aurungabadu, dawny jeniec Nany, padł pod morderczym jego ciosem i nikt się nie domyślał, że uciekający fakir był to nabob Dandu Pant, na którego głowę nałożono cenę. W tydzień później pogłoski ucichły, pragnący otrzymać 2000 funtów nagrody stracili wszelką nadzieję o Nana Sahihie przestano mówić.

Nabob mógł zatem odbywać swe powstańcze wycieczki, nie obawiając się być poznanym. Przywdziewał ubiór gwebra, jużto prostego rajota i sam lub z bratem zaczął zapuszczać się ku północy, na drugą stronę Nerbuddy, a nawet aż po zachodnie stoki gór Vindhya.

Szpieg, któryby śledził wszystkie jego kroki, zaraz po 12. kwietnia znalazłby go w Indorze, w stolicy królestwa Holkaru. Tu, zachowując najściślejsze incognito, Nana Sahib znosił się z liczną ludnością, zajętą w polach uprawą maku. Pod szatą hinduskiego wieśniaka ukrywali się tu zbiegowie z szeregów armji krajowców, Sipaje i inni dzielni i odważni fanatycy. – Stamtąd dostał się do Suari, gdzie wznoszą się bardzo ciekawe starożytne budowle. Są to tak zwane „topes”, grobowce, pokryte półkolistemi kopułami, tworzący główną grupę Saldhary w północnej stronie doliny.

Z tych grobowych pomników, z tych mieszkań umarłych w których ołtarze poświęcone buddyjskim obrządkom pokryte są jakby kamiennemi parasolami, z tych mogił próżnych od tylu wieków, na głos Nany Sahiba wyszły setki zbiegów, ukrywających się w tych ruinach przed strasznym odwetem Anglików; dość było objaśnić jednem słówkiem czego nabob od nich żąda, a najniezawodniej na jedno skinienie zerwaliby się jak jeden człowiek, aby walczyć z najeźdcami.

Dnia 30. kwietnia Nana Sahib połączył się z bratem, któremu towarzyszył Kalagani, i dali się poznać wodzom plemion, których wierności byli pewni. Odbyli wspólne narady o wybuchu i kierunku powstania i po długich rozprawach postanowiono, że Nana Sahib i Balao Rao działać będą na południu, a sprzymierzeńcy ich na północnych stokach gór Vindhya.Przed powrotem do doliny Nerbuddy chcieli obaj bracia zwiedzić królestwo Pannah. Udali się tam brzegiem rzeki Keyne, pod dachem olbrzymich „teków”, kolosalnych bambusów i nieprzebitej gąszczy roślin pnących i ljan, pokrywającyah swą bujną wegetacją całe Indje. Tu pozyskali dla buntu ubogą ludność robotniczą, zajętą przy eksploatacji okolicznych kopalń djamentowych dla tamtejszego radży. Radża ten pogodził się z swoim losem, narzuconym mu przez Anglików i wolał być bogatym właścicielem dóbr, niż księciem bez władzy. A majątek jego był naprawdę olbrzymi. Jego obszar djamentowy rozciągał się w północnej części Panny na przestrzeni 30 kilometrów a przy wydobywaniu djamentów z jego kopalń, które w Benares i Allahabad bardzo ceniono, zatrudniał bardzo wielką ilość Hindusów. Wśród tych nieszczęśliwców, którzy musieli pracować z największym wysiłkiem i których radża kazał poprostu zabijać, jeżeli wydajność kopalń się zmniejszała, musiał Nana Sahib znaleść tysiące zwolenników, którzy byli zdecydowani walczyć i umrzeć za swą ojczyznę i znalazł ich w rzeczywistości.

Zwiedziwszy inne jeszcze okoliczne miejscowości, dwaj bracia postanowili wrócić do paalu Tandit i tylko jeszcze po drodze wstąpić do Bopalu, by go pozyskać dla powstania. Jest to znaczne miasto muzułmańskie, stolica islamu w Indjach, którego „begum” pozostała wierną Anglikom przez cały czas powstania.

Nana Sahib i Balao Rao przybyli do Bopalu w towarzystwie dwunastu Gundów dnia 24. maja; był to ostatni dzień uroczystości „Moharum”, którą muzułmanie odprawiają na cześć nowego roku. Obaj przywdziali ubiór „joguisów”, tych strasznych żebraków, uzbrojonych w sztylety z zaokrąglonem ostrzem, któremi w szale zadają sobie rany, niebardzo jednak bolące ani niebezpieczne.

Niełatwi do poznania w tem przebraniu, szli za procesją przez ulice miasta, wśród wielkiej liczby słoni dźwigających tak zwane „tadżias”, rodzaj małych świątyń, wysokich na 20 stóp. Tu przyłączali się jużto do gromadek muzułmanów, strojnych w bogate złotem haftowane szaty i muślinowe zawoje, to do muzykantów, żołnierzy, bajader, młodzieńców poprzebieranych za kobiety; tak dziwna, różnorodna mieszanina nadawała całej uroczystości cechę jakby karnawałowej maskarady. Wśród tych licznych tłumów napotykali znaczną liczbę wiernych sprzymierzeńców i mogli niespostrzeżenie zamieniać z nimi pewne umówione znaki, zrozumiałe tylko dawnym powstańcom z 1857 roku.

'The Steam House' by Léon Benett 054

Z nadejściem wieczora cały ten tłum zwrócił się ku jezioru, znajdującemu się za wschodniem przedmieściem miasta. Tam, w pośród ogłuszających wrzasków, wystrzałów, świstu petard i blasku tysiąca pochodni, fanatyczny tłum wrzucił „tadżiasy” w fale jeziora; uroczystość Moharum skończyła się.

W tejże chwili Nana Sahib uczuł, że ktoś położył mu rękę na ramieniu; odwrócił się, jakiś Bengalczyk stał obok niego. Poznał w nim jednego z dawnych towarzyszy broni z pod Lucknowa; zapytał go spojrzeniem.

Bengalczyk szepnął mu kilka słów do ucha; twarz Nany Sahiba nie zdradziła jednak silnego wrażenia, jakie na nim wywarły:

– „Pułkownik Munro opuścił Kalkuttę” – powiedział mu Bengalczyk.

– Gdzie jest?

– Wczoraj był w Benares.

– Dokąd zamierza się udać?

– Do granic Nepalu.

– W jakim celu?

– Chce zabawić tam kilka miesięcy

– A następnie?

– Zamierza wrócić do Bombaju.

Wtem rozległ się gwizd w powietrzu; niebawem jakiś Hindus wysunął się z tłumu i zbliżył się do naboba; był to Kalagani.

– „Idź natychmiast, staraj się dopędzić pułkownika Munro, udającego się na północ i jakimbądź sposobem przyłączyć do jego orszaku, choćby ci to przyszło okupić życiem. Nie odstępuj go dopóki nie minie gór Vindya i nie dotrze aż do doliny Nerbuddy. Wtedy, ale wtedy dopiero, opuścisz go i dasz mi znać, gdzie się znajduje.

Kalagani odpowiedział skinieniem głowy i znikł w tłumie. Jedno spojrzenie naboba było dla niego nieodwołalnym rozkazem. W dziesięć minut potem opuścił Bopal.

Balao Rao zbliżył się do brata, mówiąc:

– Czas nam już odejść.

– Tak, musimy przededniem wrócić do paalu Tandit, – odrzekł nabob.

Obydwaj wraz z towarzyszami zwrócili się ku północnemu wybrzeżu jeziora i szli niem aż do pewnej odosobnionej zagrody, gdzie czekały na nich konie. Były to nader bystre i silne rumaki, którym Hindusi dają bardzo korzenną strawę; są one w stanie przebyć 50 mil angielskich w ciągu jednej nocy. O godzinie ósmej pędzili drogą wiodącą z Bopalu ku górom Vindya.

Przezorność nakazywała nabobowi przybyć do paalu Tandit przed świtem, aby nie dostrzeżono przejazdu jego przez dolinę. Pędzili więc co koń wyskoczy.

Nana Sahib i Balao Rao jechali obok siebie milcząc, obaj zajęci jedną myślą. Wracali z wycieczek swoich więcej jak z nadzieją, z pewnością, że dla swej sprawy zjednali licznych stronników. Cała ludność płaskowyżu środkowych Indji czekała tylko umówionego znaku; oddziały wojska porozrzucane na tak rozległej przestrzeni nie zdołają odeprzeć pierwszego zaraz napadu powstańców. Po ich wytępieniu powstanie ogarnie cały kraj i wojska królewskie zostaną wymordowane przez miljony sfanatyzowanych Hindusów.

Obok tych wielkich planów, Nana Sahib myślał także o szczęśliwym trafie, dzięki któremu będzie mógł dostać w moc swoją pułkownika Munro. Pułkownik opuścił przecie nareszcie Kalkuttę, w której nie mógł go dosięgnąć; odtąd nabob będzie wiedział o każdym jego kroku. Kalagani potrafi sprowadzić go w dzikie okolice górskie, a tam wpadnie w jego ręce i nikt nie zdoła uchronić go od męczarni, jaką gotuje mu zemstą Nany Sahiba.

Balao Rao nie wiedział dotąd nic, co Bengalczyk powiedział jego bratu; dopiero dojeżdżając do paalu Tandit, w chwili gdy zatrzymali się, aby dać nieco wytchnąć koniom, Nana Sahib rzekł do niego:

– Pułkownik Munro opuścił Kalkuttę i zmierza ku Bombajowi.

– Ależ droga do Bombaju ciągnie się aż do wybrzeży Oceanu Indyjskiego! – zawołał Balao Rao.

– Tym razem, droga do Bombaju doprowadzi tylko do gór Vindya! – odrzekł Nana Sahib znacząco.

Balao Rao zrozumiał tę odpowiedź

Konie puściły się galopem wśród drzew wznoszących się wzdłuż doliny Nerbuddy. Była piąta godzina rano; zaczynało dnieć. Nana Sahib, Balao Rao i towarzyszący im Gundowie dojechali do krętego łożyska strumienia, doprowadzającego do paalu. Tu konie stanęły; zostawiono je pod dozorem dwóch Gundów, mających odprowadzić zmęczone rumaki do najbliższej wioski. Dwaj bracia i pozostali towarzysze zapuścili się w ciasne i kręte łożysko.

'The Steam House' by Léon Benett 055

Głęboka cisza panowała dokoła; pierwsze szmery dzienne nie zakłócały jeszcze nocnego spokoju. Wtem nagle rozległ się wystrzał a za nim coraz inne, którym towarzyszyły okrzyki:

– Wiwat! wiwat! dalej, naprzód!

Ukazał się oficer, a za nim 50 żołnierzy armji królewskiej.

– Ognia! – zakomenderował, – niech ani jeden nie ujdzie!

I znowu rozległy się celne strzały wymierzone do gromadki Gundów, otaczających Nanę Sahiba brata jego. Padło pięciu czy sześciu Hindusów, inni rzucili się w łożysko Nazuru, którem dostali się do lasu.

– Nana Sahib! Nana Sahib! – wołali Anglicy, zapuszczając się w wąwóz. Wtedy jeden ze śmiertelnie ugodzonych podniósł się i zaciskając wzniesione dłonie, krzyknął:

– Śmierć najeźdzcom!

Wymówił to strasznym, przerażającym głosem i padł martwy.

– Jest to rzeczywiście Nana Sahib? – zapytał.

– Tak, to on, – odpowiedziało dwóch żołnierzy z oddziału, którzy doskonale znali naboba, ponieważ dawniej stall garnizonem w Kanpurze.

– W pogoń za innymi! – zawołał oficer i cały oddział puścił się w las w ślad za Gundami.

Zaledwie znikli w lesie, gdy jakiś cień zaczął schodzić ze skały, na której stał paal. Był to Błędny Ognik; miała na sobie długą szarą szatę, przewiązaną w pasie sznurem.

W przeddzień wieczorem, obłąkana całkiem mimowolnie służyła za przewodnika oficerowi angielskiemu z jego oddziałem. Przybywszy dnia tego w dolinę, machinalnie zmierzała ku paalowi, wiedziona jakimś tajemnym instynktem. Tym razem jednak, dziwna ta istota powszechnie uważana za niemowę, szeptała raz po raz jeden, jedyny wyraz, nazwisko mordercy z Kanpuru.

– Nana Sahib! Nana Sahib! – powtarzała, jak gdyby niepojętem jakiemś przeczuciem obraz naboba zbudził się w jej pamięci i stawał przed jej oczyma.

Oficer drgnął, usłyszawszy to nazwisko i odtąd krok w krok szli za obłąkaną. Co do niej, zdawało się, że nie widzi ani jego ani żołnierzy; tak doszli do paalu. Czyżby tu ukrywał się nabob, na którego głowę nałożono tak wielki okup? pomyślał oficer, przedsięwziął odpowiednie środki, kazał strzec łożyska Nazuru i cicho oczekiwać dnia. Gdy Nana Sahib ze swymi Gundami zapuścił się w wąwóz, dano ognia, celne strzały ugodziły kilku szeregowych i samego przywódcę buntu Sipajów.

Tegoż dnia telegram zawiadomił gubernatora prezydentury Bombaju o tej potyczce: dzienniki rozniosły niebawem tę wiadomość po całym półwyspie i pułkownik Munro wyczytał ją w gazecie w Allahabad z dnia 26. maja.

'The Steam House' by Léon Benett 056

Tym razem nie można było powątpiewać dłużej o śmierci Nany Sahiba. Stwierdzono jego tożsamość i dzienniki mogły pisać na pewnej podstawie: „Odtąd Indje nie potrzebują już obawiać się okrutnego radży, który był przyczyną tak ogromnego rozlewu krwi i dopuścił się tylu tak strasznych mordów”.

Opuściwszy paal, obłąkana zeszła w łożysko Nazuru; zdawało się, że z jej błędnych oczu buchają płomienie wewnętrznego ognia nagle w niej rozżarzonego, a usta ciągle powtarzały machinalnie nazwisko naboba.

Tak doszła do miejsca, gdzie leżeli zabici; tu zatrzymała się przed tym, w którym żołnierze poznali Nanę Sahiba. Twarz poległego napiętnowana była przerażającym wyrazem groźby; zdawałoby się, że ten co żył tylko zemstą i dla zemsty, po śmierci nawet nie przestał nienawidzieć.

Obłąkana uklękła przy nim i położyła ręce na przestrzelonem ciele, a krew płynąca z ran zbroczyła jej odzież. Długo wpatrywała się w niego, potem wstała poruszając przecząco głową i poszła wolno łożyskiem strumienia.

Ale teraz Błędny Ognik szła znów jak zawsze bezmyślnie i obojętna na wszystko, oczy przestały błyszczeć, usta nie powtarzały złowieszczego nazwiska Nany Sahiba.


KONIEC TOMU PIERWSZEGO.



Tom II

Rozdział I

NASZE SANATORJUM.

"Niezmierzoność wszechświata!" Wyborne to określenie, którego mineralog Hauy użył, opisując amerykańskie Andy, czyż nie dałoby się lepiej jeszcze zastosować do łańcucha gór Himalaja, których ogromu człowiek nie zdołał dotąd jeszcze wymierzyć z matematyczną ścisłością?

Takie to uczucie budzi widok przyrody w tych niezmierzonych wysokościach, gdzie mieliśmy pozostać kilka tygodni.

– Himalaje nie tylko nie dadzą się wymierzyć, tłumaczył nam Banks, ale nadto szczyty ich są niedostępne dla ludzi, ponieważ organizm nasz nie może być czynnym na takich wysokościach, gdzie powietrze jest za rzadkie do oddychania. Zdaje się więc, że nigdy najśmielszy nawet człowiek nie zdoła wedrzeć się na najwyższy wierzchołek tego łańcucha.

'The Steam House' by Léon Benett 057

Góry Himalaja są to skały z granitu, gnejsu, łupki mikowej, długie na dwa tysiące pięćset kilometrów, od 72 południka do 95, ciągną przez dwie prezydentury: Agra i Kalkutta, dwa królestwa: Bouthan i Nepal – łańcuch, którego średnia wysokość jest wyższa o jedną trzecią od szczytu Mont-Blanc i obejmuje trzy różne strefy: pierwszą wysoką na 5 tysięcy stóp, gdzie w zimie dojrzewa zboże a w lecie ryż; drugą od pięciu do dziewięciu tysięcy stóp, gdzie śniegi topnieją na wiosnę; a trzecią od 9 tysięcy do 25 tysięcy stóp, pokrytą wiecznym lodem, który nawet w gorącej porze opiera się promieniom słonecznym; przez tę wyniosłość ziemi przeprowadza jedenaście przejść do Tybetu, które wszystkie grożą niebezpieczeństwem i tylko z wielkiemi trudnościami mogą być przebyte z powodu swych lawin i lodowców.

Ponad łańcuchem wznosi się siedm czy ośm osobnych szczytów ostrych, kończastych, wyższych nad 7 tysięcy metrów mieści w sobie źródła Kogry, Jummy i Gangesu; są to Donkia i Kindżindżinga po 7000 m., Dhioudounga ośm tysięcy metrów, Dhawalagiri ośm tysięcy pięćset a szczyt Mount Everest na dziesięć tysięcy metrów. Jest to wysokość, z której wzrok patrzącego mógłby objąć obszar o takiej mniej więcej wielkości jak cała Polska.

Taką jest wysokość tego łańcucha, że gdyby złożyć Alpy jeszcze na Alpy, Pireneje na Andy, toby jeszcze go nie przewyższyły.

Taki to olbrzym! a szczylu jego prawdobnie nie dotknie noga najśmielszego nawet podróżnika. To są Himalaje!

– Więc olbrzymi ten łańcuch gór jest jeszcze niedokładnie zbadany? – zapytałem.

– Tak – odrzekł inżynier. Himalaje są jakby rodzajem małej planety przylepionej do naszego świata i nie chcącej zdradzić swych tajemnic.

– Jednakże była zwiedzaną o ile to dotąd było możliwem – odrzekłem.

– Tak, nie zabrakło podróżników, którzy mieli odwagę wdzierać się na te prawie niedostępne góry dla zdjęcia ich dokładnych wymiarów i tak: Bracia Gerard, Webb, oficerowie Kirpatrik i Fraser, Hogdson, Herbert, Lloyd, Hooker, Cuningham, Strabing, Skinner, Johnson, Moorcroft, Themson Griffith, Vigne, Hugel, misjonarze Huc i Gabet, a w najnowszych czasach bracia Schlagintweit, pułkownik Wangh, porucznicy Reuiller i Montgommery. Według nich najwyższą z całego łańcucha a więc i na świecie jest góra Mount Everest; jednakże wtedy dopiero możnaby wymiary uważać za matematyczne, gdyby zostały zdjęte barometrycznie, a jakżeż tego dokonać skoro dotąd nikt nie zdołał wedrzeć się na najwyższy szczyt z barometrem w ręku.

– Ale nastąpi to niezawodnie! zawołał z zapałem kapitan Hod, zarówno jak przyjdzie do tego, że będziemy odbywali podróże do obu biegunów, północnego i południowego.

– Niezawodnie!

– Zwiedzali najgłębsze otchłanie oceanu!

– Bezwątpienia!

– Podróżowali bezpiecznie do środka ziemi!

– Brawo Hod!

– A nawet odbywali podróż do każdej z planet systemu słonecznego! – wołał kapitan Hod, którego nic nie mogło wstrzymać w pędzie fantazji.

– O, nie kapitanie – rzekłem – człowiek jak zwykły śmiertelnik i mieszkaniec ziemi, nie potrafi wznieść się poza jej granice! Lecz ponieważ przykuty jest do jej skorupy, to niechże zna wszystkie jej tajemnice.

– Tak, to może i powinien! – odparł Banks. Wszystko co jest w granicach możliwości może i powinno być zbadane; a później, gdy człowiekowi nic już nie pozostanie do badania na kuli ziemskiej…

– Zniknie razem z sferoidą, która już nie będzie miała dla niego tajemnic – odparł kapitan Hod.

– O wcale nie! – przerwał Banks, ale będzie panował nad nią i potrafi wyciągnąć większe korzyści, ale te przypuszczenia zostawmy przyszłości. Ponieważ jednak jesteśmy obecnie w strefach himalajskich, wskażę ci kapitanie bardzo ciekawe i zajmujące do zrobienia odkrycie.

– Jakież to, przyjacielu? – zapytał zaciekawiony.

– Misjonarz Huc wspomina w swoich opisach podróży o nadzwyczaj osobliwem drzewie, które w Tybecie nazywają „drzewem dziesięciu tysięcy obrazów”. Według legendy hinduskiej, Tong Tabok, reformator religji hinduskiej, został zamieniony w drzewo, a jego włosy przemieniły się w liście tego świętego drzewa, a na tych liściach – misjonarz Huc zaręcza – że widział własnemi oczyma, lekkie delikatne żyłki tworzące wyraźne napisy w tybetańskim języku.

– Co! – zawołałem zdziwiony – widział drzewo z drukowanemi liśćmi?

– Tak – odrzekł inżynier – drzewo, na którego liściach są jakby wydrukowane sentencje najczystszej moralności.

Wartoby je sprawdzić – rzekłem śmiejąc się.

– A więc sprawdzajcie kochani przyjaciele – powiedział Banks. Jeśli takie drzewa istnieją w południowej części Tybetu, powinnyby także rosnąć i w wyższych strefach, na południowych stokach Himalajów – możecie więc podczas waszych wycleczek szukać tego… jakże powiedzieć… „moralisty”.

– Kłaniam się uniżenie! – wołał kapitan – przybyłem tu polować a nie zaś wdzierać się na góry.

– Ej! przyjacielu – odrzekł Banks, pewnie nie obejdzie się bez tego żebyś choćby raz nie wdzierał się na góry.

– Nigdy, przenigdy! – odrzekł.

– A to dlaczego?

– Wyrzekłem się zupełnie drapania się na góry.

– I odkądże to?

– Od owego dnia, kiedy ze dwadzieścia razy ledwie nie skręciwszy karku, zdołałem nareszcie wedrzeć się na szczyt góry Vrigel w królestwie Butanu. Twierdzono, że żadna ludzka istota nie dotknęła go jeszcze swemi stopami, miłość własna dodawała mi bodźca, pragnąłem pierwszy tego dokazać. Otóż wiecie co ujrzałem, stanąwszy nareszcie u szczytu po przebyciu najgroźniejszych niebezpieczeństw?… otóż następujący napis wyryty na skale: „Durand, dentysta, Paryż, przy ulicy Caumartin, Nr. 14”. Od owej chwili przestałem wdzierać się na góry.

Poczciwy kapitan opowiadał to z taką pocieszną miną, że niepodobna było wstrzymać się od śmiechu.

Na półwyspie urządzane są w górach tak zwane „sanatorja”, stacje te są nadzwyczaj uczęszczane podczas letniej kanikuły przez bogatych kapitalistów, urzędników i przemysłowców indyjskich, uciekających od skwarów letnich panujących na równinach.

Do najznaczniejszych z nich zalicza się Simla. Jest to istna Szwajcarja ze swemi strumieniami, potokami i namiotami, rozrzuconemi pod cieniem ogromnych sosen i cedrów, dwa tysiące metrów ponad powierzchnią morza.

Druga z kolei jest Dorjiling, leżąca w przecudnem położeniu u stóp Kindżindżingi, pięćset kilometrów na północ od Kalkutty; jest to jedno z najrozkoszniejszych miejsc na świecie. Podobnych sanatorjów jest bardzo wiele rozrzuconych w różnych punktach gór himalajskich. Teraz przybywał do nich nasz Steam-House. Banks urządził wygodny kilkotygodniowy pobyt w górach zdala od hałasu Simli i Dordjilingu.

'The Steam House' by Léon Benett 058

Wybrano cudowne miejsce. Na jednej z wyniosłości rozciągała się płaszczyzna prawie milę długa, a pół mili szeroka, pokryta kobiercem najpiękniejszej zieleni, ubarwionym bukietami fiołków. Rododendrony wielkości małych dąbczaków i kamelje tworzyły razem jakby najpyszniejsze klomby.

Tu natura nie potrzebuje pilnych robotników z Ispahanu lub Smyrny, by sporządzić ten zielony kobierzec z delikatnej roślinnej wełny. Parę tysięcy zarodków roślinnych naniesionych południowym wiatrem, odrobina wody i trochę słońca wystarczają do utworzenia tej niezniszczalnej roślinnej tkaniny.

Grupy wspaniałych drzew porastały na tej równinie i zdawały się jakby jakaś mała wedeta odłączona od armji ogromnych lasów pokrywających boki gór; cedry, dęby, pandanusy z ogromnemi liśćmi, klony, buki łączyły się z bananami, magnoljami, japońskiemi figami.

Niektóre z tych olbrzymów wznoszą swe konary wyżej jak sto stóp od ziemi – zdaje się jakby stały tu na to, by jakieś leśne mieszkanie ocienić; a oto właśnie Steam-Houze nadciągnął się, by uzupełnić ten krajobraz. Jego doskonale zaokrąglony dach odbijał się na tle tej zieleni liści i gałęzi to cienkich i delikatnych o listkach malutkich i przejrzystych jak skrzydła motyli, to znowu długich i szerokich jak wiosła indyjskie. Wozy i maszyna ukryły się w gęstwinie zieleni i kwiatów, nic nie zdradzało, że to wędrowny dom, ale zdawało się, że to stała osada, przyrosła do ziemi, tak by nigdy już nie zmienić położenia.

Trochę w tyle, szemrzący strumyczek srebrzył się i rozwijał po prawej stronie obrazu, rzucając się wkońcu w kotlinę, którą ocieniały grupy drzew.

Z tej kotliny wypływał znowu, przepływał łąkę i kończył się szumiącym wodospadem rzucającym się w przepaść, której głębokości już oko ludzkie nie dojrzało.

Tak oto umieściliśmy Steam-House dla naszej wygody i dla rozweselenia oczu.

Na prawo stał pierwszy dom i był tak zwrócony, że balkon werandy, okna salonu, jadalni i reszty wychodziły ku północy, gdzie w dali rysowały się czarnym szlakiem olbrzymie cedry na tle górskiego łańcucha, pokrytego wiecznym śniegiem.

Na lewo o dwadzieścia kroków od pierwszego, umieszczono drugi dom oparty o skały granitowe ozłacane promieniami słońca, tam rezydował Mac Neil i jego towarzysze; z komina wije się niebieski dymek, bo pan Parazard pracuje w swojem kuchennem laboratorjum. W głębi między temi dwoma mieszkaniami stoi jakiś olbrzymi przedpotopowy zwierz – to nasz słoń stalowy.

Ustawiono go pod zielenią, z trąbą wzniesioną; myślałby kto, że ogryza wysokie gałęzie – lecz on się nie rusza – wypoczywa i strzeże naszej zagrody. Pomimo olbrzymich rozmiarów wydaje on się wobec góry, która wznosi się o 6 tysięcy metrów ponad naszą równiną wcale nie wielkim.

– Jak mucha na fasadzie katedry! – zawołał kapitan żałośnie.

– Istotnie – poza nim wznosi się bryła granitu, z której możnaby wykuć tysiące takich słoni jak nasz, a bryła ta jest tylko stopniem pośród tylu innych, które jak schody prowadzą aż do szczytu łańcucha, nad którym króluje szczytem swoim kończasty olbrzym Dhawalagiri!

Czasami mgły napędzone wilgotnymi wiatrami rozłożą się nad naszą równiną, a wtenczas oko dostrzega tylko morze chmur, na których powierzchni promienie słońca odbijają się dziwnemi barwami, wtenczas tak w górze jak w dole znika horyzont i zdaje się, że jesteśmy zawieszeni gdzieś w jakichś nadpowietrznych sferach między ziemią i niebem. Ale wnet wiatr się zmienia, północny chłód przedziera się szczelinami łańcucha, wymiata wszystkie mgły, morze pary rozchodzi się, a wzniosłe szczyty Himalajów rysują się przedtem na oczyszczonym horyzoncie, ramy krajobrazu rozszerzają się a wzrok obejmuje znowu horyzont na przestrzeni 60 mil.



Rozdział II

MATEUSZ VAN GUITT.

Nazajutrz, było to 26. czerwca, odgłos dobrze znanych mi głosów obudził mnie równo ze świtem. Wstałem natychmiast.

Kapitan Hod i jego służący Fox rozmawiali bardzo żywo w jadalnej sali. Podszedłem do nich. Za chwilę przyszedł i Banks.

– Dzień dobry Banksie – zawołał kapitan – wszak teraz już nie na chwilowy tylko wypoczynek, ale zatrzymamy się tu na kilka tygodni.

– Tak przyjacielu – odrzekł inżynier, możesz urządzać sobie choćby najdłuższe polowanie, świst Olbrzyma Stalowego nie wezwie cię do powrotu.

– Czy słyszysz, Foxie?

– Słyszę – panie kapitanie.

– Niech mię!… zawołał kapitan, jeżeli opuszczę nasze sanatorjum przed ubiciem pięćdziesiątego tygrysa. Ale wiesz co Fox, zdaje mi się, że ten pięćdziesiąty najtrudniejszy będzie do wytropienia.

– Wytropimy go jednakże panie kapitanie.

– Skądże tak wnosisz kapitanie? – zapytałem.

– Sam nie wiem, Mauclerze – jest to przeczucie myśliwego, nic więcej.

– Więc dziś zaraz udajesz się na polowanie? – zapytał Banks.

– Tak jest, trzeba najpierw zbadać grunt… czy tylko tygrysy nie wyemigrowały z tych okolic.

– Tygrysy miałyby opuścić okolice Himalajów!… to jest niepodobieństwem – rzekł Banks.

– Od jakiegoś czasu nie mam szczęścia… ale zobaczymy… Czy pójdziesz z nami Maucler? – dodał kapitan, zwracając się do mnie.

– A jakże, – odpowiedziałem.

– A ty Banksie?

– Pójdę i sądzę, że i pułkownik Munro przyłączy się do wyprawy – ale w charakterze amatora – tak jak ja.

– Dobrze, – odrzekł kapitan – tylko zastrzegam sobie, żeby amatorowie byli dobrze uzbrojeni; nie chodzi tu przecie o przechadzkę z laseczką w ręku, byłoby to ubliżeniem dla dzikich zwierząt tej okolicy.

'The Steam House' by Léon Benett 059

– Zgoda, – odrzekł inżynier.

– Nie omylże się tym razem, – rzekł kapitan do Foxa, – nie zapominaj, że jesteśmy w krainie tygrysów. Przygotuj cztery karabiny Enfielda, dla pułkownika, dla panów Banksa i Mauclera, oraz dla mnie, a nadto dwie dubeltówki z kulami wybuchającemi, dla ciebie i dla Gumi’ego.

Dzień ten mieliśmy poświęcić rozpoznaniu lasu Tarryani, rozłożonego poniżej naszego sanatorjum. Około jedenastej po śniadaniu, opuściliśmy Steam-House, pułkownik, Banks, kapitan, ja, Fox i Gumi. Sierżant Mac-Neil, Storr, Kalut i kucharz pozostali w obozowisku dla dokończenia urządzeń.

Po dwumiesięcznej podróży trzeba także było starannie zrewidować i oczyścić Stalowego Olbrzyma, a nie było to łatwem zadaniem dla palacza i maszynisty.

'The Steam House' by Léon Benett 061

O wpół do pierwszej doszliśmy do krańca wyższej części lasu, rozmawiając wesoło.

– Baczność! – zawołał nagle kapitan Hod; – wkraczamy w dziedzinę tygrysów, lwów, panter, lampartów i innych równie szanownych zwierząt strefy himalajskiej! Dobrze jest tępić dzikie zwierzęta, ale lepiej jeszcze nie dać się im rozszarpać, dlatego bądźmy przezorni i nie oddalajmy się od siebie.

Taka przestroga z ust równie śmiałego myśliwca zasługiwała na uwagę; to też obejrzeliśmy broń i ładunki, aby nie dać się zaskoczyć napadowi. Dodać trzeba, że należało się obawiać nie tylko dzikich zwierząt, ale i wężów, których najniebezpieczniejsze rodzaje kryją się w indyjskich lasach. Węże zwane „belonga” oraz węże-bicze i wiele innych są nadzwyczaj jadowite; sześć razy większą jest liczba osób, które corocznie stają się ofiarą ich ukąszeń, niż liczba osób i zwierząt domowych, pożartych przez dzikie zwierzęta. Przezorność nakazuje tedy przechodniom zwiedzającym te strony, patrzeć uważnie, gdzie mają postawić nogę lub oprzeć rękę i nadsłuchiwać najlżejszego szmeru wśród traw i liści.

Milczenie zalegało las, nie słychać było ryku, ale szerokie świeże ślady odbite na drogach lasu, dowodziły bytności krwiożerczych zwierząt.

Nagle na skręcie alei stanęliśmy usłyszawszy okrzyk idącego przodem kapitana. O jakie dwadzieścia kroków, na polance otoczonej wielkiemi pandanusami, stała jakaś budowa szczególniejszego kształtu. Nie był to dom, bo nie było ani komina ani okien; nie barak myśliwski, bo nie miał odpowiednich strzelnic ani otworów; z pozoru wyglądał jakby grób hinduski, ukryty w głębi lasu.

'The Steam House' by Léon Benett 060

Był to wielki sześcian zbudowany z grubych pni utkwionych mocno w ziemię, połączonych w górze grubą liną z pnączów. Dach był także ułożony z pni i nader mocno spojony z ścianami. Widocznie budowniczemu tego schronienia chodziło o to, aby było nadzwyczaj trwałe i mocne. Ponad dachem unosiły się ruchome żerdzie, od jednej z nich spuszczała się długa pętlica, skręcona z bardzo grubych pnączów.

– Co to może być? – zapytałem.

– Jest to poprostu pułapka – rzekł Banks – przypatrzywszy się dobrze, ale zgadnijcie sami, na jakie myszy nastawiona.

– A! łapka na tygrysy! – zawołał Hod.

– Tak – a wejście zamknięte tarcicą podtrzymywaną pętlicą z pnączów zawarło się skutkiem tego, że jakiś zwierz poruszył zewnątrz tę tarcicę.

– Pierwszy raz w życiu napotykam podobną łapkę w lasach Indji – doprawdy to niegodne myśliwego – rzekł Hod.

– Ani też tygrysa – dodał Fox.

– Tak, ale skoro chodzi o wytępienie tych dzikich zwierząt a nie o polowanie dla przyjemności, trzeba się uciekać do środków najprędzej prowadzących do celu. A zdaje mi się, że ta pułapka wybornie się do tego nadaje.

– A ponieważ naruszona jest równowaga tarcicy podtrzymującej drzwi, zapewne jakiś zwierz musiał wpaść w pułapkę – rzekł pułkownik Munro.

– Zaraz przekonamy się o tem – rzekł Hod, a jeśli mysz żyje jeszcze…

Tu kapitan zrobił ruch jakby miał wystrzelić z karabinu; wszyscy pochwyciliśmy za broń. Wtedy kapitan, Fox i Gumi zbliżyli się, aby obejść pułapkę; ale nigdzie nie było najmniejszej szpary, przez którą możnaby zajrzeć do środka. Zaczęli bacznie nadsłuchiwać; wewnątrz panowała cisza jak w grobie. Kapitan przyłożył ucho do zapadłej tarcicy, zasłaniającej wejście.

– Najlżejszy szmer nie zdradza pobytu jakiejś żyjącej istoty; pułapka jest próżna – rzekł do nas.

– Bądź jednak ostrożnym – rzekł pułkownik Munro – i odsunąwszy się o parę kroków, usiadł na pniu. Zająłem miejsce obok niego.

– Do dzieła, Gumi! – zawołał kapitan.

Gumi był niski, zwinny, zręczny jak małpa, giętki jak lampart i zrozumiał od razu, czego kapitan żąda. Jednym skokiem był na dachu pułapki, chwycił się jednej żerdzi i opuszczając się do wiszącej pętlicy, całym ciężarem pochylił ją aż ku tarcicy zasłaniającej wejście i podnoszącej się do góry. Teraz potrzebowaliśmy tylko wspólnemi siłami pociągnąć za sznur w przeciwną stronę, aby pętlica zahaczona o tarcicę podniosła ją i odsłoniła wejście.

– Jeżeli możecie obejść się bezemnie – rzekł kapitan – pozostanę tu przed wejściem, aby w razie pojawienia się tygrysa, powitać go kulą.

– A czy byłby policzony jako czterdziesty drugi? – zapytałem.

– A czemużby nie, jeśli wyszedłszy z pułapki, wolny już padłby od mojej kuli – odrzekł kapitan.

– Nie łapcie ryb przed niewodem – rzekł pułkownik, kto wie czy znajdziemy tam tygrysa.

Po wielkich usiłowaniach udało nam się o tyle podnieść bardzo ciężką tarcicę, że zrobionym otworem mógłby przejść największy zwierz – ale żaden się nie pokazał. Może posłyszawszy hałas około pułapki, skrył się w jej najdalszy kąt, upatrując stosownej chwili, aby nagle wyskoczyć, obalić przeszkadzającego ucieczce i zniknąć w głębi lasu. Było to bardzo możliwe. Kapitan zbliżył się ku otworowi, trzymając palec na kurku od karabina, chcąc zajrzeć do głębi pułapki.

Tarcica była już zupełnie podniesiona do góry, a światło szeroko wpadało do środka.

W tejże chwili dał się słyszeć lekki szelest, potem głuche chrapanie a raczej nadzwyczaj silne ziewnięcie, które wydało mi się jakoś podejrzanem. Widocznie zwierz jakiś spał w pułapce i zbudziliśmy go nagle.

Kapitan Hod podszedł jeszcze kilka kroków ku otworowi, celując do czegoś ruszającego się w ciemności.

W tem dał się słyszeć jakiś ruch we wnętrzu pułapki; poczem rozległ się okrzyk przerażenia i jakiś człowiek wyskoczył z niej, wołając po angielsku:

– Na miłość boską! nie strzelać!

Niezmiernie zdziwieni, machinalnie opuściliśmy sznur i zaraz tarcica opadła z głuchym łoskotem, zasłaniając znów wejście.

Człowiek, który ukazał się tak niespodzianie, zbliżył się do celującego do niego kapitana, mówiąc trochę poetycznym głosem:

– Chciej pan opuścić broń, bo widzisz przecie, że nie masz do czynienia z tygrysem.

Po chwili wahania kapitan nadał swemu karabinowi nie tak groźny kierunek.

– Z kimże mam zaszczyt mówić? – zapytał Banks – podchodząc ku nieznajomemu.

'The Steam House' by Léon Benett 062

– Nazywam się Mateusz Van Guitt i jestem głównym dostawcą gruboskórców, gadów, płazów i wszelkiego rodzaju dzikich zwierząt do menażerji w Londynie i w Hamburgu.

Poczem zwracając się ku nam, dodał:

– A panowie?

– Pułkownik Munro i jego towarzysze podróży – rzekł Banks.

– A! – wybraliście się panowie na spacer po lasach Himalajów! – rzekł dostawca zwierząt. Nie ma co mówić, śliczna przechadzka… Moje uszanowanie.

– Cóż to znowu za oryginał! pomyśleliśmy; czy czasem uwięziony w tej pułapce, nie dostał pomieszania zmysłów?… – Jak tu się przekonać, czy zdrów na umyśle, czy warjat?

Niebawem jednak mieliśmy lepiej poznać tego dziwnego człowieka, który uważał się za przyrodnika.

Jegomość pan Mateusz Van Guitt, dostawca zwierząt do menażerji, miał lat około pięćdziesiąt i nosił okulary. Gładka twarz jego, mrugające oczy, olbrzymi nos, nieustanne poruszenia całem ciałem i najdziwaczniejsze miny i ruchy zastosowane do każdego wymówionego słowa – wszystko to czyniło z niego wyborny typ starego prowincjonalnego aktora. Jak się później od niego dowiedzieliśmy, był on dawniej profesorem historji naturalnej, lecz gdy nareszcie uprzykrzyło mu się uczyć zoologji teoretycznej, przybył do Indji próbować zoologji praktycznej. Nowe zajęcie szło mu bardzo dobrze i nareszcie został dostawcą wielkich przedsiębiorstw w Hamburgu i w Londynie, w których zwykle zaopatrują się wszelkie menażerje publiczne i prywatne.

I teraz przybył do Tarryani, ponieważ otrzymał większe zamówienia dla Europy. Ale dlaczegoż znajdował się w pułapce, z którejśmy go wypłoszyli? Na to zapytanie Banksa odpowiedział z towarzyszeniem pociesznych ruchów patetycznym, nadętym stylem:

– Było to wczoraj. Słońce dokonało już połowy swego dziennego obrotu. Wtedy przyszła mi myśl zwiedzić jedną z moich łapek na tygrysy, które sam urządzam. Opuściłem więc mój kraal, nie zbyt stąd odległy, i który mam nadzieję, zechcą panowie zaszczycić swemi odwiedzinami. Poszedłem sam, nie chcąc odrywać moich ludzi od pilnych i ważnych zajęć – ale była to wielka nieroztropność. Doszedłszy do mojej zasadzki, zobaczyłem, że klapa nie opadła, a zatem, że żaden zwierz się nie złapał, a chcąc się przekonać, czy się co nie uszkodziło wewnątrz, ciasnym otworem wśliznąłem się do środka.

I ręką zrobił ruch jakby węża przesuwającego się wśród trawy.

– Znalazłszy się wewnątrz, mówił dalej Mateusz Van Guitt, widziałem, że ćwierć mięsa, którego wyziewy miały być przynętą dla dzikich zwierząt, leżała nienaruszona i już zamierzałem opuścić zasadzkę, gdy mimowolnym ruchem ręki opuściłem klapę przez co zamiast tygrysa, sam wpadłem w zastawione sidła. Co prawda z początku widziałem tylko komiczną stronę mego wypadku. Zostałem zamknięty w więzieniu i nie było strażnika, któryby mógł drzwi otworzyć, ale pocieszałem się myślą, że nie widząc mnie powracającego, służba pozostała w kraalu pospieszy mi z pomocą. Ale godziny upływały, a nikt nie przychodził; nareszcie zapadł wieczór, głód zaczął mi dokuczać porządnie. Co tu począć – nie mogłem jak tygrys jeść surowego mięsa, aby głód zaspokoić, postanowiłem więc zasnąć. W nocy głuche milczenie zaległo las; spałem więc smacznie i byłbym może długo jeszcze się nie obudził, gdyby nie odgłos spowodowany podnoszeniem się ciężkiej klapy. Podniosła się nareszcie; strumienie światła zalały ciemną moją sypialnię, już zamierzałem wybiec na zewnątrz, gdy wtem, o zgrozo! ujrzałem zwrócone ku mej piersi zabójcze narzędzie. Jedna sekunda byłbym padł śmiertelnym ugodzony ciosem i godzina oswobodzenia byłaby zarazem ostatnią mego życia godziną. Szczęściem pan kapitan raczył poznać we mnie stworzenie należące do rodzaju ludzkiego, teraz więc powinienem tylko podziękować panom za uwolnienie z więzienia.

Wypowiedział to tak zabawnym tonem i z tak uciesznemi ruchami, że zaledwie zdołaliśmy wstrzymać się od śmiechu.

– Jak to już miałem przyjemność oznajmić panom, kraal mój leży co najwięcej o dwie mile stąd i byłbym bardzo szczęśliwy, gdybyście raczyli zaszczycić go swoją obecnością.

– Z przyjemnością odwiedzimy pana – rzekł pułkownik Munro.

– Jako myśliwych, zaciekawia nas bardzo urządzenie kraalu – rzekł kapitan.

– Myśliwi! powtórzył Mateusz Van Guitt, myśliwi! a wyraz jego twarzy przekonywał wymownie, że zbyt mały miał szacunek dla synów Nemroda. Zapewnie dla tego polujesz pan na dzikie zwierzęta, aby je zabijać? – dodał zwracając się do kapitana Hod.

Ma się rozumieć – i jedynie dlatego, odpowiedział tenże.

– Ja zaś staram się jedynie je chwytać – odrzekł z niewysłowioną dumą Van Guitt.

– W takim razie nigdy nie staniemy się współzawodnikami! – odpowiedział śmiejąc się kapitan.

Dostawca pokręcił głową – widocznie nie lubił myśliwych, ponowił jednak uprzejmie swoje zaproszenie. Właśnie zamierzaliśmy udać się do kraalu, gdy dały się słyszeć głosy nadchodzących Hindusów; nadchodziło ich z pół tuzina.

– A! otóż i moja służba! – zawołał Mateusz Van Guitt, a zwracając się ku nam, dodał po cichu, kładąc palec na ustach: Nie mówcie panowie nic o mojej przygodzie; niech służba nie wie, że dałem się złapać jak najprostsze zwierzę – mogłoby to osłabić ich karność i moją powagę.

Skinieniem uspokoiliśmy jego obawy.

– Panie – rzekł jeden z Hindusów, którego spokojna i inteligentna fizjognomja zwróciła moją uwagę, szukamy cię już od dwóch godzin.

– Byłem w towarzystwie tych panów, którzy obiecali łaskawie udać się ze mną do kraalu, pierwej jednak trzeba zastawić pułapkę.

Hindusi spełnili rozkaz, ale naprzód na zaproszenie dostawcy zwierząt zwiedziłem z kapitanem wnętrze jego pułapki. Było trochę ciasne i Van Guitt nie mógł w niem swobodnie machać rękoma, rozmawiając, jak to było jego zwyczajem. Obejrzawszy szczegółowo całe urządzenie, kapitan powinszował dostawcy zwierząt tak dobrego pomysłu.

– O! wierz mi pan – odrzekł tenże, że moja łapka przewyższa nieskończenie wszelkie dotąd używane. W jednych zwierzęta dusiły się, w innych kaleczyły się śmiertelnie – ja zaś potrzebuję je chwytać żywe i nienaruszone.

– No! bez zaprzeczenia, rządzimy się całkiem przeciwną zasadą – odrzekł śmiejąc się kapitan.

– Kto wie, czy moja nie jest lepszą – odrzekł dostawca. Gdyby tak zapytać zwierząt…

– A! nie mam zwyczaju zasięgać ich zdania! – odpowiedział kapitan.

– Ale schwytawszy, jakże wyprowadzasz pan swoich jeńców? – zapytałem.

– Do otworu zasadzki przysuwa się szczelnie otwartą klatkę żelazną na kółkach i za podniesieniem klapy zwierzęta same do niej wchodzą, poczem bawoły przyprzężone do klatek powoli dowożą je do kraalu – odpowiedział Van Guitt.

Zaledwie wymówił te słowa, usłyszeliśmy krzyki dochodzące nas zewnątrz. Jednym tchem wybiegliśmy z pułapki.

'The Steam House' by Léon Benett 063

Jeden z Hindusów przeciął na dwoje trzymaną w ręku laską, węża najjadowitszego rodzaju w chwili, gdy ten miał rzucić się na pułkownika; był to ten sam Hindus, który przed chwilą zwrócił moją uwagę. To wdanie się jego ocaliło pułkownika od niechybnej śmierci, gdyż krzyk pochodził stąd, że jeden służący z kraalu został ukąszonym przez tego węża i wijąc się po ziemi w boleściach, konał w konwulsyjnych drganiach.

Dziwnym trafem głowa ucięta znowu skoczyła na piersi służącego, zębami jej został pochwycony i nieszczęśliwy zarażony strasznym jadem zginął prawie w jednej minucie, tak, że nie można było go nawet ratować.

Przerażeni tym widokiem zwróciliśmy się szybko do pułkownika.

– Czy nie jesteś choćby zadraśnięty? – zapytał Banks chwytając go za rękę.

– Nic mi nie jest – odrzekł pułkownik, bądźcie spokojni. – Poczem zwracając się do Hindusa, któremu zawdzięczał życie, rzekł: Dziękuję ci serdecznie przyjacielu.

Hindus odrzekł, że nie należy mu się żadne podziękowanie za jego czyn.

– Jak się nazywasz – zapytał pułkownik.

– Kalagani – odrzekł Hindus.



Rozdział III

KRAAL.

Śmierć nieszczęśliwca bardzo nas przeraziła, a to tem bardziej, że nastąpiła w tak straszliwy sposób. Ukąszenie tak zwanego węża-bicza, jednego z najjadowitszych na półwyspie, jest zawsze śmiertelne. Była to jedna ofiara więcej jakie rokrocznie tysiącami padają w Indjach od jadu tego strasznego płazu.

W jednym roku 1877-ym zginęło 1677 osób od ukąszenia węży; rząd wyznaczył nagrody za ich tępienie a urzędowe wykazy wskazują, że w tym jednym roku zabito ich 127.293 sztuk.

Mówiono, lecz zapewne w żarcie, że dawniej nie było węży na Martinice, że dopiero Anglicy gdy zmuszeni byli oddać wyspę Francuzom, przywieźli je tam. Lecz Francuzi nie potrzebowali już ze swej strony zdobywać się na podobne pomysły, gdy opuszczali Indje, gdyż już sama natura uposażyła je pod tym względem.

Ciało Hindusa pod wpływem tej gwałtownej trucizny poczęło rozkładać się prawie widocznie, musiano więc myśleć o jak naprędszem pogrzebaniu. Towarzysze jego wykopali dół tak głęboki, żeby dzikie zwierzęta nie mogły się dostać do ciała i tam został złożony.

Gdy się skończył ten smutny obrzęd, ruszyliśmy do Mateusza Van Guitt i stanęliśmy po półgodzinnej drodze na miejscu.

'The Steam House' by Léon Benett 064

Osada ta usprawiedliwiała nazwę „kraalu” nadawaną właściwie osadom kolonistów Południowej Afryki.

Była to wielka podłużna zagroda, urządzona na polance, w głębi najgęstszego lasu. Mateusz Van Guitt zastosował wybornie jej urządzenie do potrzeb swego rzemiosła. Do koła otaczało ją wysokie ogrodzenie z kołami; w niem urządzone były szerokie wrota, aby mogły wjeżdżać wozy z klatkami. Wewnątrz, w głębi urządzono pomieszczenie dla wszystkich mieszkańców kraalu; było ono zbudowane z desek i pni drzew.

Na lewo w głębi stało sześć klatek na kółkach, porozdzielanych przegrodami; rozlegający się głośny ryk zdradzał, że nie były puste.

Na prawo, w głębi, stało dwanaście bawołów – były one używane do przewożenia menażerji. Sześciu ludzi służyło za woźniców; dziesięciu Hindusów wyćwiczonych w tropieniu dzikich zwierząt uzupełniało obsługę dostawcy.

Mateusz Van Guitt już od kilku miesięcy mieszkał tak w lesie, narażony nie tylko na napady dzikich zwierząt, ale i na panujące tu groźne febry. Tak jednak i on i obsługa jego oswojeni byli z niezdrowym klimatem tej okolicy, że nie ulegali malarji. Zdawał się być bardzo zadowolony z naszych odwiedzin i wprowadził nas do wnętrza.

Pierwsza izba przeznaczona była dla samego pana, druga dla Hindusów tropicieli, trzecia dla woźniców. Był to prosty szałas leśny, pozbawiony wszelkich wygód. Z kolei Van Guitt przeprowadzlł nas do pomieszczeń dla zwierząt. Przypominały one zupełnie urządzenie wędrownych menażerji. Każda z sześciu klatek zakratowana z przodu, była podzielona na trzy przegrody; ruchome, wysuwane do góry ściany, dozwalały w razie potrzeby przepędzać zwierzęta z jednej przegrody do drugiej.

Obecnie w klatkach znajdowało się siedm tygrysów, dwa lwy, trzy pantery i dwa lamparty.

Van Guitt oświadczył nam, że nie może opuścić tej miejscowości, dopóki nie schwyta jeszcze dwóch lampartów, trzech tygrysów i jednego lwa. Wtedy dopiero dowiezie menażerję swoją do koleji w kierunku Bombaju.

Okazy zwierząt zamkniętych w klatkach były przepyszne, ale nadzwyczaj dzikie, nie miały jeszcze czasu oswoić się ze swojem położeniem. Wyły i ryczały przeraźliwie, kręciły się w klatkach, chcąc gwałtem je rozbić. Za naszem zbliżeniem się wściekłość ich zwiększyła się jeszcze, na co handlarz nie zwracał wcale uwagi.

– Biedne zwierzęta! – rzekł z ubolewaniem kapitan.

– Czy sądzi pan, że więcej są godne pożałowania od tych, które zabijasz? – zapytał oschle dostawca.

– Sądzę, że nie tyle godne są pożałowania, ile nagany, że dały się schwytać – odparł kapitan.

Na lądach Afryki dzikie zwierzęta niekiedy są skazane na długi głód, gdyż tam jest mało przeżuwaczy stanowiących główne ich pożywienie; inaczej rzecz się ma na półwyspie Indyjskim w okolicach Tarryani, gdzie znajduje się nadzwyczajna ilość bizoni, bawołów, zebusów, dzikich antylop, na które polują nieustannie lwy, tygrysy i pantery. Oprócz tego stada kóz, owiec jakoteż pilnujących je „rajotów” (pastuchów) łatwiej i pewnej dostarczają im zdobyczy. I dlatego chciwa ich dzikość nie ma żadnego wytłumaczenia.

Dostawca żywił swoich czworonożnych więźni mięsem bizoni i pewnego gatunku wołów zwanych zebu, a zaopatrywanie i podawanie im żywności w oznaczonym czasie, było obowiązkiem ich stróżów, zwanych chikarisami.

Polując za tą żywnością, chikarisi narażają się na groźne niebezpieczeństwa. Wiadomo, że nawet tygrysy bardzo się obawiają dzikich bawołów, strasznych, gdy są rozwścieczone skutkiem odniesionej rany. W takim stanie nieraz rogami podkopują drzewo na którem ktoś uciekający przed niemi szuka schronienia. Biada myśliwcowi, któregoby napad dzikiego bawołu znalazł bezbronnym. To samo odnosi się i do indyjskiego bizonia, z krótkim czworograniastym łbem, z wypukłym grzbietem, z nogami białemi od kopyt do kolan, a którego długość od ogona do pyska dochodzi niekiedy do czterech metrów. Bizoń jest mniej dzikim od bawołu jeśli spokojnie się pasie na porosłych wysoką trawą płaszczyznach, ale nieostrożnie napadnięty staje się strasznym. To też chcąc uniknąć niebezpieczeństwa grożącego przy polowaniu, chikarisowie chwytali w zasadzki zwierzęta przeznaczone na żer dla menażerji.

Znający się dobrze na swojem rzemiośle dostawca zwierząt bardzo oszczędnie podawał żywność schwytanym zwierzętom; raz tylko na dzień, w południe rozdzielano pomiędzy nie cztery do pięciu funtów mięsa. Od soboty do poniedziałku nic nie dostawały. Tak więc niedziela była dla nich dniem postu. Niepodobna sobie wystawić zamieszania, ryku i wycia, gdy nareszcie podawano im skromny posiłek; wygłodzone zwierzęta tak się kręciły i rzucały, że można było mniemać, że rozbiją klatki. Ten przymusowy post ochraniał zwierzęta od chorób skórnych a tem samem podnosił ich cenę na targach Europy.

Przedstawiając nam szczegółowo wszystkie okazy swej menażerji, Van Guitt wywiązywał się z tego zadania raczej jak przyrodnik niż jak handlarz, udzielając nam wiele wiadomości o zwierzętach tej części półwyspu – to też postanowiliśmy nie opuszczać kraalu, dopóki nie wyjawi nam wszelkich tajników zoologji Himalajów.

– Chciej mnie pan objaśnić, panie Van Guitt – rzekł Banks – czy podobne przedsiębiorstwo zapewnia korzyści wynagradzające jego niebezpieczeństwa?

– Dawniej – odrzekł – było ono bardzo zyskowne; ale, trzeba przyznać, że od kilku lat dzikie zwierzęta bardzo spadły w cenie. Może pan przekonać się o tem z ostatnich cen notowanych na targowisku głównem, jakim jest dla nas ogród zoologiczny w Antwerpji. Tam też wyprawiam plon mojej awanturniczej wycieczki do lasów Indji. Niestety publiczność coraz mniej okazuje zamiłowania i może przyjść do tego, że cena sprzedaży nie pokryje kosztów. I tak ostatnim razem za strusia samca płacono 1.100 fr., za samicę tylko 800 fr. Za czarną panterę nie chciano dać więcej jak 1.600 fr., za tygrysicę jawajską 2.400 fr., a za całą rodzinę lwią, złożoną z dwóch lwów, lwicy i dwóch wielkich nadzieji lwiątek – tylko 7.000 fr.

– Ależ to jakby darmo! – odrzekł Banks.

– Co zaś do gruboskórców – jak naprzykład słonie, to warto je chwytać jedynie dla ich kłów, gdyż zapotrzebowanie kości słoniowej wcale się nie zmniejsza. Od czasu jak autorowie dramatyczni przyszli z pomysłem, aby słonie występowały w przedstawianych sztukach, impresarja wożą jednego od miasta do miasta i jeden taki egzemplarz zadawalnia ciekawość całego kraju. Skutkiem tego słonie nie popłacają na targowiskach.

– Czy tylko do europejskich menażerji dostarcza pan okazy indyjskiej fauny? – zapytałem.

– Wybacz pan – odrzekł handlarz – że odpowiem zapytaniem: czy pan dobrze poznał półwysep indyjski?

– Niezupełnie jeszcze; jednakże zwiedziłem już Bombaj, Kalkuttę, Benares, Allahabad, dolinę Gangesu, podziwiałem pomniki, zabytki…

– Ej! wszystko to nie warta niucha tabaki – rzekł – pogardliwie machnąwszy ręką. Czemże są wszelkie inne osobliwości wobec menażerji kolosalnych rozmiarów, jakie posiadają potężni radżowie, którzy zachowali cześć dla pysznych zwierząt, jakiemi chlubić się może święta ziemia Indji. Jedź pan do Guikowaru złożyć pokłon królowi Barody! zwiedź jego menażerje, których większość mieszkańców została przezemnie dostarczoną. Jakież to wspaniałe lwy, pantery, niedźwiedzie, tygrysy! Staraj się pan być widzem zaślubin 60.000 gołębi, jakie z wielką pompą corocznie się obchodzi. Podziwiaj pan 500 „bulbulów”, tych słowików półwyspu, które hodują tak starannie i troskliwie, jak gdyby następców tronu. Podziwiaj pan przepyszne słonie, z których jeden, pełniący obowiązki kata, wykonywując wydane wyroki, rozbija o kamień głowy przestępców. Stamtąd udaj się pan obejrzeć ogrody radży Maissuru, najbogatszego z monarchów Azji. Wejdź pan do tego pałacu, w którym można naliczyć setki nosorożców, słoni, tygrysów i wszelkich najrzadszych okazów, należących do najwyższej arystokracji indyjskiej. Dopiero gdy pan to wszystko pozna, nie będzie pan mógł być posądzonym o nieznajomość cudów tego niezrównanego kraju.

A gdybyście wiedzieli z jakiemi gestami i z jak poważną miną to wypowiedział!

– A czy wilki znajdują się w tej okolicy? – zapytał kapitan Hod.

– Jest ich bardzo wiele na całym półwyspie i są bardzo groźne, gdy gromadnie napadną na jakąś odosobnioną osadę. Podobne do wilków polskich, równie jak szakale, czynią wielkie spustoszenia, ale że nie przedstawiają żadnej wartości handlowej, więc oddaję je na łup kapitana Hod.

– Czy i lamparty zaliczasz pan do liczby dzikich zwierząt? – zapytał kapitan.

'The Steam House' by Léon Benett 065

– Bezsprzecznie, lampart jest dziki, śmiały, odważny, wdrapuje się na drzewa, i przez to samo już bywa niekiedy groźniejszym od tygrysa.

– Oh! oh! – zawołał kapitan Hod.

– Panie – odrzekł oschle Mateusz Van Guitt, gdy myśliwy nie może uważać drzew za bezpieczne schronienie, bardzo łatwo sam może stać się przedmiotem polowania.

– A cóż pan powie o panterach?

– O? pantera, to dopiero zwierzę! – Przekonajcie się panowie, jak piękne okazy posiadam w moim zbiorze. Zadziwiające to zwierzęta!.. Czy wiecie, że panterę można ułożyć do polowania? W tym celu przynosi się je w palankinie z owiniętemi głowami, jak sępy lub sokoły. Jak tylko myśliwi dostrzegą trzodę antylop, wypuszczają panterę i ta rzuca się na lękliwe te przeżuwacze, które pomimo swej zwinności i szybkiego biegu nie są w stanie uniknąć strasznych pazurów pantery.

– A czy lwy znajdują się w tej okolicy?

– Tak, ale ja tutejszych tych mniemanych królów zwierząt stawiam niżej od lwów starożytnej Libji. Tu samce nie mają grzyw będących właściwością i ozdobą lwa afrykańskiego. W środkowych Indjach już prawie zaginęły, chroniąc się do Kattywaru, na puszczę Teil i w okolice Tarryani. Żyjąc samotnie tak jak pustelnicy, wyrodne te lwy nie mogą odzyskać utraconych przymiotów przez przebywanie ze swymi współbraćmi – to też nie stawiam ich w pierwszym rzędzie zwierząt czworonożnych. Lwa można podejść i wymknąć mu się, z tygrysem nigdy się to nie uda.

– Ach! tygrysy! tygrysy! – zawołał z uniesieniem kapitan Hod.

– Ach! tygrysy! – powtórzył Fox.

– Tygrysowi oddałbym koronę! – zawołał coraz więcej się ożywiając Mateusz Van Guitt. Mówi się „tygrys królewski” a nie lew królewski – i bardzo słusznie. Całe Indje należą do tygrysa i w nim się streszczają. On najpierwszy żył na tych ziemiach i ma prawo uważać za najeźdźców nietylko przedstawicieli rasy anglosaskiej, ale i synów rasy słonecznej. On to jest prawdziwym synem świętej ziemi Argawarta. To też zwierzęta te rozkrzewiły się licznie na całej powierzchni półwyspu nie porzucając ani jednej z okolic zamieszkałych przez ich przodków, od Komorinu aż do krańców himalajskich.

Żaden zwierz nie jest tak popłatny jak tygrys, dobijają się o niego zarówno do menażerji jak i do ozdoby królewskich ogrodów. A czy wiecie panowie, w jaki sposób zabawiają radżowie gości, których najwięcej chcą uczcić? Oto każą przytoczyć klatkę z królewskim tygrysem i postawić ją na środku obszernej płaszczyzny. Radża, goście jego, oficerowie i straż wszyscy są uzbrojeni w lance, rewolwery, karabiny i najczęściej siedzą na dzielnych rumakach. Konie te, przestraszone widokiem dzikiego zwierza i błyskawicami tryskającemi z jego oczu, zaczynają rzucać się i wspinać i tylko silny i wytrawny jeździec zdoła je powstrzymać. Wtem nagle otwierają się drzwi klatki, tygrys wybiega z niej, ciska się, biegnie, rzuca się na rozprószone gromadki, i znaczna liczba ofiar staje się łupem jego wściekłości. Niekiedy uda mu się przedrzeć przez otaczające go koło żelaza i broni i uciec, ale najczęściej pada w walce jednego przeciw stu. Ginie, ale chwalebną śmiercią, którą przynajmniej pomścił już naprzód.

– Brawo! panie Mateuszu Van Guitt – zawołał kapitan Hod z uniesieniem, tak, musi to być wspaniały widok… tak, tygrys jest królem zwierząt.

– A co więcej, królewskość jego nie wywołuje rewolucji – dodał Banks.

– Pan je bierzesz w niewolę, a ja je zabijam – zawołał kapitan – i mam nadzieję, że zanim opuszczę okolicę Tarryani, pięćdziesiąty z kolei padnie z mojej ręki.

– A! kapitanie – zawołał dostawca – marszcząc brwi, czyż nie mógłbyś pan poprzestać na niedźwiedziach, bawołach, dzikach i wilkach i zostawić w spokoju tych królów stworzenia!…

– No, niechże już będą królami, kiedy chcesz koniecznie – rzekł Banks – ale musisz przyznać, że to królowie bardzo niebezpieczni dla swoich poddanych. W roku, jeśli się nie mylę 1862, monarchowie ci pożarli wszystkich telegrafistów na stacji wyspy Sangor. Podają także, że pewna tygrysica w przeciągu trzech lat rozszarpała i pożarła 118 ofiar, a inna w tymże czasie aż 127. To już za wiele – nawet na królowe!

Od czasu rozbrojenia Sipajów, podczas trzech lat 12.554 osób padło ofiarą tygrysów.

– Ale zapominasz pan chyba, że tygrysy są to zwierzęta mięsożerne i żywią się surowem mięsem, a Hindusi utrzymują nawet, że gdy raz zakosztują ludzkiego mięsa, już innego jeść nie chcą.

– Więc cóż stąd? – zapytał Banks.

– To – odrzekł uśmiechając się Mateusz Van Guitt, że są tylko posłuszne swej naturze… przecież bez jedzenia żyć nie mogą.



Rozdział IV

KRÓLOWA TARRYANI.

Obejrzawszy całą menażerję, wróciliśmy do Steam-House, umówiwszy się pierwej z dostawcą, że będziemy się wzajemnie odwiedzać. Chikarisowie Van Guitta znający doskonale miejscowość i zwyczaje zwierząt, mogli kapitanowi oddać wielkie przysługi w jego myśliwskich wyprawach; to też dostawca oddał mu ich uprzejmie do rozporządzenia, zalecając szczególniej Kalaganiego, na którego we wszystkiem można się było spuścić, gdyż był nadzwyczaj sprytny, przezorny i wierny.

Kapitan przyrzekł nawzajem, o ile będzie w jego mocy, dopomagać dostawcy do pojmania brakujących mu jeszcze zwierząt.

Przed opuszczeniem kraalu, pułkownik Munro raz jeszcze podziękował Kalaganiemu, który mu ocalił życie, mówiąc mu, że zawsze będzie mile przyjęty w Steam-House. Hindus skłonił się zimno, nie okazując niczem zadowolenia, jakie sprawiły mu słowa pułkownika.

Powróciliśmy przed samym obiadem i naturalnie osoba Mateusza Van Guitt dostarczyła nam przedmiotu do rozmowy. Przez następne trzy dni padał gwałtowny deszcz i nasi zapaleni myśliwi musieli pozostać w domu, bo w taki czas nie można odnaleść ani śladu zwierząt i nie opuszczają one też prawie swoich nor.

Dnia 30. lipca pogoda poprawiła się; korzystając z tego, kapitan Hod, Fox, Gumi i ja gotowaliśmy się do wycieczki do kraalu.

'The Steam House' by Léon Benett 067

Już rano przybyło do nas kilku górali, którzy posłyszawszy, że jakaś godna podziwu pagoda pojawiła się w okolicy Himalajów, zapragnęli ją zobaczyć. Piękne to typy ci górale z nad granicy tybetańskiej; odznaczają się wielką wojowniczą odwagą i wypróbowaną uczciwością. Prócz tego są nadzwyczaj gościnni i tak pod względem fizycznym jak moralnym nieskończenie przewyższają Hindusów zamieszkujących równiny.

Bardzo podziwiali mniemaną pagodę, ale nasz stalowy olbrzym sprawił na nich jeszcze daleko silniejsze wrażenie. A przecież widzieli go tylko stojącego nieruchomo; cóżby dopiero było, gdyby zobaczyli, jak buchając płomieniami i wyrzucając kłęby dymu, przebywa śmiało strome drogi przerzynające ich góry.

Pułkownik Munro przyjął bardzo gościnnie poczciwych górali, przebywających często na terytorjach Nepalu, aż po granicę indochińską. Rozmowa zwróciła się na tę okolicę nadgraniczną, w której Nana Sahib szukał schronienia po porażce Sipajów, kiedy tak zawzięcie ścigano go na całej przestrzeni Indji.

Górale jednak nie wiedzieli o nim więcej od nas. I do nich doszła wieść o śmierci naboba i zdawało się, że nie powątpiewali o jej prawdziwości. Co do towarzyszy Nany Sahiba, którzy go przeżyli, musieli się zapewne schronić w głąb Tybetu, gdzie już trudnoby pomyśleć nawet o ich szukaniu. Wysłuchawszy tej mowy górali, pułkownik zamyślił się głęboko i juź nie brał udziału w dalszej rozmowie.

Tylko kapitan Hod zadał im kilka pytań odnoszących się do dzikich zwierząt. Odpowiedzieli, że wiele z nich, a szczególniej tygrysy, szerzą straszne zniszczenie w niższych strefach Himalajów. Z ich powodu mieszkańcy opuszczają całe wsie i osady; tygrysy pochłonęły już liczne trzody kóz i owiec, a nawet i znaczna liczba krajowców stała się ich ofiarą. Pomimo, że rząd wyznaczył bardzo znaczne nagrody, trzysta rupji za każdego zabitego tygrysa, jednak nie znać, aby liczba tychże się zmiejszała, i biedni krajowcy z trwogą zadają sobie pytanie, czy na koniec nie będą zmuszeni ustąpić im miejsca, zwłaszcza, że tygrysy nie ograniczają się już na okolicę Tarryani, lecz można je już spotkać wszędzie na równinach, gdzie wysoka trawa, dżungle i krzaki mogą im służyć za kryjówkę.

Górale pożegnali nas nareszcie i odeszli zachwyceni dobrem przyjęciem, obiecując odwiedzić nas jeszcze w Steam-House, a kapitan Hod, dwaj nasi towarzysze i ja, dobrze uzbrojeni i gotowi na wszelkie spotkania, udaliśmy się ku Tarryani.

Gdyśmy doszli do miejsca, gdzie stała zasadzka z której wyratowaliśmy Mateusza Van Guitt, tenże podbiegł ku nam uradowany. Kilku z jego służby a w ich liczbie i Kalagani, zajęci byli przeprowadzeniem z zasadzki do klatki tygrysa, który złapał się w nią w nocy. Przepyszny ten zwierz wzbudził w kapitanie Hod wielką zazdrość.

– Jeden mniej w tych lasach! – szepnął i westchnął ciężko, a westchnienie to odbiło się głośnem echem w piersiach Foxa.

– Ale jeden więcej w menażerji! – zawołał dostawca – zacierając wesoło ręce. Jeszcze mi trzeba tylko dwóch tygrysów, jednego lwa i dwóch lampartów, a będę mógł przed oznaczonym terminem wywiązać się z moich zobowiązań. Czy nie raczycie panowie udać się ze mną do kraalu?

– Uprzejmie dziękujemy – odrzekł kapitan Hod, ale dzisiaj polujemy na własny rachunek.

– Kalagani jest na usługi panów, rzekł uprzejmie dostawca, a że doskonale zna cały las, więc może być użytecznym.

– Przyjmujemy go chętnie za przewodnika.

– Żegnam panów, życząc szczęśliwego polowania, tylko zmiłujcie się, nie wymordujcie wszystkiego.

'The Steam House' by Léon Benett 068

– O! przyrzekam, że zawsze jeszcze zostanie dość dla pana – odrzekł śmiejąc się kapitan.

Mateusz Van Guitt ukłonił się nam wyszukanym gestem i znikł w lesie wraz ze swoją zdobyczą zamkniętą w przenośnej klatce.

– No teraz ruszajmy! – zawołał kapitan – idę gonić za moim czterdziestym drugim.

– A ja za trzydziestym ósmym – rzekł Fox.

– A ja za pierwszym – dodałem.

Ton, w jakim wypowiedziałem te słowa, wywołał uśmiech na ustach kapitana – poznał z niego – że nie tleje się we mnie wzniosły zapał myśliwski.

– Czy znasz dobrze ten las? – zapytał kapitan Hod Kalaganiego.

– Najmniej dwadzieścia razy przebiegłem go we wszystkich kierunkach, tak we dnie jak w nocy – odpowiedział.

– Czy słyszałeś, że jakiś groźny tygrys ma się pojawiać nieustannie w tej okolicy?

– Tak, ale nie jest to tygrys, tylko tygrysica. Widziano ją w największym lesie, o jakie dwie milki angielskie stąd i już od kilku dni starają się ją upolować, ale dotąd nadaremnie, czy chcecie panowie…

– Ależ chcemy, chcemy – zawołał kapitan Hod, przerywając Hindusowi i poszliśmy za nim.

Jakkolwiek w Tarryani znajduje się nadzwyczaj wiele tygrysów, nie należy jednak wyobrażać sobie że bez potrzeby uwijają się po drogach i lasach; dopóki głód ich nie zmusi, nie wychodzą ze swych kryjówek i bardzo wielu podróżników, przebywających lasy i dżungle, nigdy żadnego nie spotkało. Toteż urządzając na nie polowanie, trzeba najpierw starać się odkryć drogi, któremi przechodzą, a szczególniej źródła i strumienie, w których gaszą pragnienie. Ale nie dość na tem, trzeba jeszcze zostawić przynętę, przybijając udziec wołu do słupa stojącego wśród skał lub drzew, mogących myśliwym służyć za schronienie. Tak poluje się w lasach.

Inna rzecz na równinach; w tych niebezpiecznych polowaniach słoń staje się nader użytecznym pomocnikiem człowieka, ale musi być starannie do tego tresowany. Jednak mimo to nieraz ogarnia go przestrach, co naraża na wielkie niebezpieczeństwo myśliwca siedzącego na jego grzbiecie.

Tygrys śmiało i bez obawy napada na słonia a wtedy między nim a człowiekiem toczy się walka na grzbiecie ogromnego gruboskórca i kończy się bardzo często zwycięstwem tygrysa.

W taki sposób odbywają się zwykle wielkie polowania radżów bogatych indyjskich sportsmenów – ale kapitan Hod ani myślał o nich, pieszo wyszukiwał je i pieszo walczył z tygrysami.

Szliśmy tedy za prędko idącym przed nami Kalaganim, który jak zwykle Hindus, był małomowny i tylko krótko odpowiadał na zadawane pytania.

W godzinę potem stanęliśmy nad bystrym strumieniem, na którego brzegach znać jeszcze było świeże ślady zwierząt. W pośród małej polanki wznosił się słup, a na nim wisiał udziec wołu.

Przynęta była już naruszona przez szakale, zawsze czyhające na zdobycz, za naszem przybyciem uciekło ich ze dwanaście.

– Panie kapitanie – rzekł Kalagani – tu będziemy oczekiwać tygrysicy, przyzna pan, że to wyborne miejsce na zasadzkę.

Jakoż rzeczywiście można tu było z łatwością ukryć się na drzewach lub poza skałami, tak aby zwrócić krzyżowy ogień ku odosobnionemu słupowi wśród polanki. Ja i Gumi umieściliśmy się na jednem drzewie, a kapitan i Fox na dwóch wielkich rozłożystych dębach, stojących naprzeciw siebie. Kalagani stanął za wysoką skałą, na którą mógł się wdrapać w razie niebezpieczeństwa.

Tym sposobem zwierz będzie ze wszystkich stron wystawiony na strzały, których uniknięcie byłoby niemożliwem. Teraz należało tylko czekać cierpliwie jego przybycia.

Rozprószone szakale odzywały się w różnych stronach chrapliwem szczekaniem, ale nie ośmielały się wracać do słupa. Upłynęła może godzina, gdy nagie szczekanie ucichło i natychmiast dwa czy trzy szakale wyskoczyły z zarośli uciekając do najgęstszych zarośli.

Kalagani skinął byśmy się mieli na ostrożności. Powodem tej spiesznej ucieczki szakali nie mogło być nic innego jak zbliżanie się jakiegoś dzikiego zwierza – najpewniej oczekiwanej przez nas tygrysicy – i należało lada chwila oczekiwać ukazania się jej na polance.

Trzymaliśmy broń w pogotowiu, kapitan Hod zaś i Fox wycelowali swoje karabiny w stronę skąd wybiegły szakale, trzymając palce na cynglach.

Wkrótce też zaczęły się zarośla poruszać i dał się słyszeć odgłos łamanych gałęzi, wyraźnie jakiś zwierz przesuwał się przez nie powoli i ostrożnie. Nie mógł on wcale widzieć zaczajonych myśliwych, sam więc tylko instynkt uprzedzał go, że miejsce to nie jest dość bezpieczne i pewnie byłby się cofnął, gdyby zapach wołowego mięsa nie podniecał jego głodu.

'The Steam House' by Léon Benett 069

Jednakże pokazawszy się stanął i cofnął się podejrzliwie o krok. Była to ogromna tygrysica, z wielką głową; zaczęła znów posuwać się przechylona ku ziemi, kołysząc się jak gadzina.

Za niemem porozumieniem pozwoliliśmy jej podejść aż do słupa. Węszyła ziemię i najeżyła grzbiet, jak kot zamierzający się rzucić.

W tem rozległy się dwa strzały karabinowe.

– Czterdziesty drugi! – krzyknął kapitan.

– Trzydziesty ósmy! – krzyknął Fox.

Obaj wystrzelili jednocześnie i tak trafnie, że tygrysica ugodzona w samo serce potoczyła się i padła.

Najpierw przypadł do niej Kalagani, my zeskoczyliśmy z drzew; Tygrysica leżała zabita.

Ale czyj strzał był śmiertelny? kto ją zabił, kapitan czy Fox?.. Oto o czem należało się przekonać. Kalagani rozciął tygrysicę, w sercu tkwiły dwie kule.

– Tak więc – rzekł z westchnieniem kapitan, wypada po połowie na każdego z nas.

– A po połowie, mój kapitanie – odrzekł smutnie Fox.

I myślę, że żaden z nich nie byłby za nic w świecie odstąpił przypadającej na niego części.

Tak szczęśliwy rezultat polowania, i to bez wystawienia się na niebezpieczeństwo, jest nader rzadkiem zdarzeniem w rocznikach myśliwych.

Fox i Kalagani pozostali dla zdjęcia przepysznego futra z zabitego zwierza, a ja z kapitanem powróciliśmy do Steam-House.

Nie jest moim zamiarem wyliczać wszystkie drobne nasze przygody myśliwskie, jeżeli nie zawierały nic nadzwyczajnego. Wystarczy zatem tylko wzmianka że Hod i Fox nie mieli wcale powodu do skarg.

Dnia 13. lipca sprzyjało im nadzwyczajnie szczęście przy t. zw. „Houddi”, t. j. polowaniu z sztucznej zasadzki. Taka „Houddi” jest to mały fort drewniany, zaopatrzony w liczne strzelnice i zbudowany w miejscu, gdzie dzikie zwierzęta chodzą do wodopoju. Ponieważ zwierzęta przyzwyczajają się do tych małych budowli, zbliżają się do nich bez obawy, idąc w ten sposób po pewną śmierć. Ale i tu chodzi o to, aby je zabić zaraz pierwszym strzałem, bo w przeciwnym razie nie obchodzi się bez zawziętej walki na śmierć lub życie, bo „Houddi” nie zawsze może obronić myśliwych przed atakami rozwścieczonego raną zwierzęcia. Tak też zdarzyło się przy następującej sposobności.

Van Guitt dotrzymywał nam towarzystwa. Może spodziewał się, że jakiegoś tylko lekko zranionego tygrysa będzie mógł dostać do swego kraalu i tam z rany wyleczyć!

'The Steam House' by Léon Benett 066

Tegoż dnia zaszły naszym myśliwym drogę aż trzy tygrysy, które po pierwszej salwie rzuciły się na ściany „Houddi”. Pierwsze dwa padły ku ubolewaniu handlarza od kul drugiej salwy, w chwili, gdy się już wydrapywały na ściany, trzeci zaś dostał się aż do wnętrza, wprawdzie zraniony w łopatkę i broczący krwią, ale jeszcze bardzo niebezpieczny.

– Tego schwytamy żywcem! – krzyknął wesoło Van Guitt, występując przy tych słowach parę kroków naprzód.

'The Steam House' by Léon Benett 070

Jeszcze nie skończył tego zbyt pohopnego zdania, gdy zwierzę rzuciło się na niego, obaliło go jednem uderzeniem łap, tak, że byłoby już bezwątpienia po handlarzu, gdyby kapitan Hod nie wpakował w ostatniej chwili tygrysowi kuli w głowę, która go na miejscu położyła trupem.

Van Guitt podniósł się ociężale z ziemi.

– Ależ mój kapitanie – rzekł – zamiast mu podziękować za ocalenie życia – mógł pan przecież jeszcze trochę poczekać!…

– Czekać!… Na co? – odrzekł kapitan, czy może na to, by tygrys panu łapami rozszarpał pierś?

– Z jednego uderzenia łapą nie umiera się jeszcze.

– No, dobrze, niech i tak będzie, odrzekł kapitan Hod bardzo oschle – na drugi raz będę czekał.

Ten tygrys nie mógł już powiększyć stanu liczebnego menażerji przezacnego Van Guitta i dostarczył tylko przepysznego koca przed łóżko; ale to szczęśliwe polowanie powiększyło ilość zabitych przez kapitana tygrysów na 42, tygrysów zaś Foxa na 38, nie licząc już wcale pół tygrysicy, którą każdy z nich zapisał na swoje konto.

Dla tych wielkich polowań nie zapominaliśmy wcale o małych. Pan Parazard nigdy by nam lego nie przebaczył. Antylopy i kozice dostarczały ciągłych urozmaiceń naszej kuchni.

Banks nie brał udziału w naszych myśliwskich wycieczkach po Tarryani, wolał zwiedzać wyższe okolice Himalajów, szczególnie jeśli pułkownik Munro chciał mu towarzyszyć. Ale zaledwie parę razy zdołał go do tego nakłonić. Z niepokojem też, że od czasu naszego tu pobytu, sir Edward Munro był więcej zamyślony i smutny. Mówił mniej jeszcze niż zwykle, dłużej przebywał samotny w swoim pokoju i tylko niekiedy miewał jakieś narady z Mac-Neil'em. Czyżby ułożyli sobie jakiś nowy plan, który pragnęli ukryć nawet przed Banksem.

Dnia 18. lipca przybył do nas w odwiedziny Mateusz Van Guitt; mniej szczęśliwy od kapitana Hod, dostawca nie powiększył swej menażerji ani jednym okazem. Tak tygrysy, jakoteż lwy i lamparty nie raczyły dać mu się złapać, a wcale nie miał ochoty zapuszczać się głęboko na zachód dla uzupełnienia obowiązkowej liczby. To też bynajmniej nie ukrywał swego złego humoru.

Do Steam-House towarzyszył mu Kalagani i dwu chikarisów z jego służby. Urządzenie naszego sanatorjum podobało mu się bardzo; pułkownik zaprosił go na objad. Przyjął chętnie zaproszenie, obiecując jeść za czterech.

Zanim podano obiad, Van Guitt chciał szczegółowo obejrzeć Steam-House; jego urządzenie tak wygodne i eleganckie bardzo mu się podobało. Cóż to za różnica z jego ubogim kraalem! Zajęły go bardzo i nie szczędził pochwał dwom naszym przenośnym domkom-wagonom, ale muszę przyznać, że nasz stalowy olbrzym nie budził w nim uwielbienia. Tak zagorzały przyrodnik musiał pozostać zimnym wobec arcydzieła mechaniki, mógł więc podziwiać choćby najgenjalniej obmyślane i wykończone sztuczne zwierzę?

– Nie lekceważ sobie naszego słonia, panie Van Guitt – rzekł mu Banks – jest on nadzwyczaj potężny, i w razie potrzeby byłoby dla niego niczem uciągnąć oprócz dwóch naszych przenośnych domów twoje wszystkie klatki z menażerją.

– Mam do tego bawoły i wolę ich spokojny i pewny krok.

– Tak!… tylko że nasz stalowy olbrzym nie lęka się ani pazurów ani zębów tygrysich – rzekł kapitan Hod.

– Spodziewam się – odrzekł Mateusz Van Guitt, bo pocóż dzikie zwierzęta miałyby go napastować? nie ugryzłyby przecież jego metalowego ciała.

Aie jeśli dostawca okazywał się tak obojętnym dla naszego słonia, za to jego Hindusi, a szczególniej Kalagani prawie go pożerali oczyma. Znać było, że z tem ich uwielbieniem dla olbrzymiego zwierza, łączyła się pewna zabobonna cześć.

Kalagani nie ukrywał podziwu, gdy inżynier powiedział mu, że stalowy olbrzym był potężniejszym i silniejszym niż jego cały razem połączony zaprzęg, jaki posiadają w kraalu. Przy tej sposobności kapitan Hod opowiedział mu z dumą naszą przygodę ze słoniami księcia Guru Singh. Podczas tego opowiadania na ustach dostawcy przesunął się uśmiech niedowierzania, ale nie powiedział ani słówka.

Obiad przeszedł wesoło. Mateusz Van Guitt jadł z wybornym apetytem, ale też przyznać trzeba, że pan Parazard tym razem przewyższył sam siebie i z dostarczanej przez nas do jego spiżarni zwierzyny urządził obiad co się zowie doskonały.

Nasza piwnica dostarczyła wybornego wina, z których szczególnie jeden gatunek francuskiego wina tak smakował dostawcy, że pijąc, nieustannie się oblizywał i cmokał językiem. Dość, że po skończonym obiedzie tak jakoś niepewnie stąpał, że widocznem było, że wino poszło mu nie tylko do głowy ale i w nogi.

Pożegnano go późnym wieczorem a dzięki towarzyszom, Mateusz Van Guitt mógł bezpiecznie wrócić do kraalu.

Przez kilka następnych dni była szkaradna pogoda, co zmuszało nas nie opuszczać Steam-House. Pragnęliśmy bardzo, aby się skończyła pora deszczów, trwająca z przerwami od trzech miesięcy, gdyż jeżeli jakaś okoliczność nie zmusi do zmiany ułożonego przez Banksa programu, już tylko sześć tygodni mieliśmy przepędzić w naszem sanatorjum.

Dnia 19. lipca powstało drobne nieporozumienie między kapitanem a Van Guittem. Kapitan zastrzelił tygrysa właśnie w chwili, kiedy ten chciał wejść do pułapki. Tygrys ten stał się czterdziestym trzecim dla kapitana, ale nie stał się ósmym dla handlarza.

Po dość ożywionej wymianie słów nawiązali znowu przyjazne stosunki głównie dzięki interwencji pułkownika, który osiągnął, że kapitan Hod zobowiązał się nie zabijać tych zwierząt, które „objawią niezłomne postanowienie” dać się złapać do jednej z pułapek Van Guitta.

Dnia 23. lipca kilku nadgranicznych górali po raz drugi przybyło do nas w odwiedziny. Wioska ich zwana Suari, leżała tylko o pięć mil od naszego obozowiska, prawie na granicach Tarryani. Jeden z nich oznajmił nam, że od kilku już tygodni tygrysica szerzy w tej okolicy straszne zniszczenie. Dziesiątkowała wszelkie trzody a jeśliby tak trwało dłużej, musieliby opuścić wioskę, w której niepodobna byłoby mieszkać dłużej, bo nie tylko zwierzętom domowym ale i ludziom zagraża ciągłe niebezpieczeństwo. Wszelkie środki do jakich się uciekają, łapki, zasadzki, polowania, okazały się bezskuteczne; najstarsi górale nie pamiętają równie dzikiego zwierza.

Opowiadanie to podnieciło jeszcze myśliwski zapał kapitana Hod; niezwłocznie też oznajmił góralom, że uda się z nimi do Suari, ofiarując na ich usługi swoje doświadczenie i celne strzały co przyjęli z nadzwyczajną radością. Zdaje mi się, że przychodząc liczyli trochę na to.

– Czy pójdziesz z nami, Maucler? – zapytał mnie kapitan.

– A jakże, mógłżebym opuścić tak zajmujące polowanie? – odpowiedziałem.

– Tym razem i ja będę wam towarzyszył, rzekł inżynier.

– Wybornie, Banksje! – zawołaliśmy obydwaj równocześnie.

– A ja, czy nie będę na tej uczcie, panie kapitanie? zapytał Fox.

– Widzicie go! – odrzekł kapitan, chce mu się koniecznie uzupełnić swoje pół tygrysicy. No, niech cię tam!… pójdziesz z nami.

Ponieważ zapewne przyjdzie nam zabawić w Suari trzy lub cztery dni, Banks zapytał pułkownika czy nie zechce pójść z nami, ale ten odpowiedział, że woli przez ten czas zwiedzić z sierżantem Mac-Neilem i Gumim środkowy pas Himalajów.

Postanowiliśmy tegoż dnia jeszcze udać się do kraalu, prosić Mateusza Van Guitt, aby nam pozwolił zabrać kilku jego chikarisów, którzy mogą być nam bardzo użyteczni.

Przybyliśmy do kraalu około południa i zaraz zawiadomiliśmy dostawcę o zamierzonej wyprawie. Nie ukrywał swej radości, dowiadując się o napadach i licznych ofiarach tygrysicy, mówiąc, że gdy je opowie nabywcom, podniesie to bardzo sławę dzikich zwierząt półwyspu. Oddał nam do rozporządzenia trzech Hindusów i Kalaganiego, zawsze chętnego do wzięcia udziału w niebezpiecznych wyprawach.

Van Guitt zastrzegł sobie tylko, że jeśliby, co prawie niepodobna, udało się tygrysicę schwytać żywcem, zostanie wcieloną do jego menażerji. A jakże to ogromnie podniesie jej cenę, gdy na klatce wywiesi napis: „Królowa Tarryani, która pożarła sto trzydzieści ośm osób obojej płci”.

Wyruszyliśmy z kraalu około drugiej, a przed czwartą już byliśmy w Suari. Tam ludność zostawała pod wpływem największego przerażenia, gdyż właśnie tego dnia rano tygrysica pochwyciła nad strumieniem i uniosła do lasu młodą Hinduskę.

Bogaty kolonista angielski przyjął nas nader gościnnie w swoim domu; tak wielkich już strat nabawiła go tygrysica, że byłby chętnie zapłacił za jej skórę kilka tysięcy rupji.

– Panie Hod – rzekł do kapitana – przed kilku laty tygrysica zmusiła mieszkańców do opuszczenia trzynastu wiosek, obejmujących 250 mil kwadratowych dobrego gruntu, który musiał pozostać odłogiem. Jeśli u nas nie przestanie szerzyć tak strasznego spustoszenia, przyjdzie do tego, że trzeba nam będzie opuścić całą tę prowincję.

– Czy próbowaliście już wszelkich możliwych środków, aby ją zgładzić? zapytał Banks.

– Robiliśmy co tylko było w naszej mocy, zastawialiśmy łapki, zasadzki, żer ze strychniną – wszystko nadaremnie.

– No, nie mogę ręczyć za skutek, ale będziemy się starać uwolnić was od tej potwornej królowej.

Do naszej gromadki przyłączyło się dwudziestu górali doskonale znających miejscowość. Przez trzy dni, 24. 25., 26. lipca, przeszukaliśmy z nimi całą okolicę, nie mogąc nigdzie znaleźć śladu tygrysicy. Udało nam się tylko wytropić dwa inne tygrysy, które padły od kul kapitana.

– Czterdziesty piąty – rzekł spokojnie.

Nareszcie 27. tygrysica zaznaczyła swoje pojawienie się nowem przestępstwem. Bawół naszego gospodarza znikł z pastwiska i tylko resztki z niego znaleziono o jakie ćwierć mili od wsi. Zabójstwo – rozmyślne morderstwo – jakby powiedział prawnik – popełnione zostało nadedniem. Tak więc morderca nie mógł być daleko. Ale czy była to owa od tak dawna poszukiwana tygrysica?

Hindusi z Suari nie wątpili o tem.

– Oj! to sprawka mego wuja ! – rzekł jeden z górali.

Mój wuj! Tak wogóle nazywają Hindusi tygrysy w większej części prowincji półwyspu, a pochodzi to stąd, iż wierzą, że dusze wszystkich ich przodków, po swojej śmierci mieszkają w ciałach tych zwierząt. Bądź co bądź w tym razie góral powinien był przynajmniej powiedzieć: to moja ciotka!

Postanowiliśmy udać się na poszukiwanie tygrysicy nim noc zapadnie, bo w ciemności trudniej byłoby rozpoznać ślady: a ponieważ po tak obfitej uczcie musi być syta, więc pewnie przez parę dni nie wyjdzie ze swej nory.

Krwawe ślady znaczyły drogę od miejsca pochwycenia bawołu do zarośli lasu, które parę razy już przeszukiwaliśmy daremnie: teraz postanowiliśmy otoczyć je do koła, aby zwierz nie mógł przejść niewidziany. Górale rozstawili się w koło, tak, aby stopniowo mogli ścieśniać się do środka.

Z jednej strony stanął kapitan Hod, ja i Kalagani – z drugiej Banks i Fox; w obwodzie mieliśmy Hindusów wziętych z kraalu i ze wsi. Każdy punkt tego łańcucha był zarówno niebezpieczny, bo na każdy mogła tygrysica uderzyć i przerwać go.

'The Steam House' by Léon Benett 071

Niewątpliwie tygrysica musiała być w zaroślach, ponieważ krwawe ślady dochodzące do nich z jednej strony, nie pokazywały się z drugiej, pewnie więc choć czasowo w nich przebywała.

Posuwaliśmy się powoli, coraz więcej zacieśniając koło i w jakie pół godziny stanęliśmy na skraju lasu; dotąd nic nie upewniło, że zwierz się tu znajduje. Teraz już mogliśmy widzieć tylko najbliżej stojących, a trzeba było podchodzić zupełnie jednocześnie, umówiliśmy się zatem, że pierwszy, który wejdzie do lasu, wystrzeli na znak dla innych.

Niebawem kapitan wyprzedzający wszystkich dał ognia – było pięć minut po wpół do dziewiątej rano. W kwadrans później koło tak się ścieśniło, żeśmy dotykali się łokciami. Dotąd zwierz nie pokazywał się i tylko szelest deptanych gałęzi zakłócał doskonałą ciszę.

Wtem rozległ się głośny ryk.

– Zwierz jest tu! – krzyknął kapitan, wskazując otwór pieczary, wydrążonej w skale, osłonionej kępą drzew.

Kapitan miał słuszność, tygrysica skryła się tam czując się ze wszystkich stron otoczoną.

Hod, Banks, Fox, Kalagani ja i kilku ludzi z kraalu podeszliśmy do małego otworu, przed którym kończyły się krwawe ślady.

– Trzeba wejść do jaskini – rzekł Hod.

– To rzecz niebezpieczna – rzekł Banks – pierwszy ktoby wszedł, naraziłby się conajmniej na niebezpieczne rany,

– Pomimo to ja wejdę! – rzekł Hod, oglądając swój karabin.

– Dobrze, panie kapitanie, ale dopiero po mnie! zawołał Fox schylając się ku otworowi jaskini.

– O nie Foxie, nie, to moja rzecz! rzekł stanowczo kapitan Hod.

– A! mój kapitanie – rzekł Fox z łagodnym wyrzutem, ja liczę mniej o siedmiu – dopiero trzydziestu ośmiu.

I w takiej chwili oni obliczali zabite tygrysy.

– Żadnemu z was nie pozwolę wejść! – krzyknął Banks.

– Znalazłby się inny sposób – rzekł wtedy Kalagani.

– Jakiż? – zapytaliśmy jednocześnie.

– Podkurzyć jaskinię – odpowiedział. Wtedy zwierz zmuszony będzie z niej wyjść, i można będzie zabić go bez wszelkiego niebezpieczeństwa.

– Kalagani ma słuszność – rzekł Banks. Trzeba co prędzej naznosić zielska i suchych gałęzi i zatkać niemi otwór. Wiatr będzie pędził do wnętrza dym i płomienie a nie chcąc zostać spaloną, tygrysica musi wyjść.

– I wyjdzie najniezawodniej – rzekł Kalagani.

– Zgoda! – zawołał kapitan; czekamy aby ją powitać.

W mgnieniu oka ułożono przed otworem jaskini wielki stos suchych traw i gałęzi, jakich nie brakło w zaroślach. Żaden szmer nie dochodził nas z wnętrza jaskini i nic nie widać było w ciemnej prowadzącej do niej norze. A jednak ryk pierwej usłyszany wyszedł z niej niezawodnie.

Podpalono stos. W jednej chwili buchnął płomień. Wiatr pędził do jaskini czarny i gęsty dym, który niezawodnie wkrótce oddechać w niej nie dozwoli.

Niebawem rozległ się ryk daleko straszniejszy niż pierwszy. Zwierz uczuł, że pozbawiają go ostatniego przytułku – dym dusił go, zmuszając do wyjścia z jaskini. Czekaliśmy na niego zasłonięci nieco odłamami skał i pniami drzew, aby odrazu nie rzucił się na któregoś z nas. Kapitan obrał sobie inne daleko niebezpieczniejsze stanowisko. Stanął przy wejściu do wąskiego przejścia w zaroślach, jedynego w które musiałaby się rzucić tygrysica chcąc uciekać w głąb lasu. Przykląkł na jedno kolano aby lepiej mógł celować i z wymierzoną bronią czekał nieruchomy jak posąg z marmuru.

Zaledwie trzy minuty upłynęły od czasu podpalenia stosu, gdy rozległo się trzecie z kolei wycie, a raczej ryk w norze. W jednej chwili stos został rozrzucony i ogromna tygrysica ukazała się wśród kłębów dymu.

– Strzelać! – krzyknął Banks.

Dziesięć wystrzałów rozległo się jednocześnie, ale przekonaliśmy się potem, że wszystkie chybiły. Zwierz wypadł niesłychanie prędko, zasłonięty kłębami dymu, więc niepodobna było trafić.

'The Steam House' by Léon Benett 072

Przeskoczywszy stos, tygrysica długim skokiem rzuciła się ku zaroślom. Kapitan czekał na nią z zimną krwią i wystrzelił – kula jego ugodziła ją poniżej łopatki.

Szybko jak błyskawica, tygrysica rzuciła się na niego, obaliła i strasznemi łapami miała zgnieść mu głowę… gdy w tem przyskoczył Kalagani z szerokim nożem w ręku.

Jeszcze drgał w powietrzu krzyk, jaki wydarł się z naszych piersi, gdy już odważny Hindus przyskoczył do dzikiego zwierza i ugodził go nożem właśnie w chwili, gdy miał zatopić pazury w twarzy kapitana.

Skutkiem tego nagłego napadu, zwierz odwrócił się szybko, rzucił się na Hindusa i obalił go. Ale kapitan zerwał się w tej chwili i chwytając nóż opuszczony przez Kalaganiego, pewną ręką wbił go w serce zwierza.

Tygrysica padła na ziemię.

Wszystkie te przerażające sceny odbyły się w przeciągu kilku sekund. Kapitan klęczał jeszcze, gdyśmy przybiegli do niego, Kalagani podniósł się, krew płynęła z jego ramienia.

– Bag mahryaga!… Bag mahryaga!… – krzyczeli Hindusi, co znaczy: tygrysica nie żyje.

Rzeczywiście leżała martwa. A było to ogromne zwierzę. Miała dziesięć stóp długości od pyska do ogona, odpowiedni tułów, wielkie łapy opatrzone ogromnemi pazurami, tak ostremi jakby je wyszlifował szlifierz.

'The Steam House' by Léon Benett 073

Podczas gdy myśmy podziwiali ogromnego zwierza, chciwi zemsty Hindusi wymyślali mu najokropniej. Kalagani zbliżył się do kapitana Hod.

– Dziękuję panu – rzekł.

– Ty mnie!… zawołał kapitan, ale to ja przeciwnie powinienem podziękować tobie, dzielny Hindusie. Gdyby nie ty, jużby 1-mu pułkowi karabinierów armji królewskiej brakowało jednego z jego kapitanów.

– Gdyby nie pan, jabym już nie żył – odrzekł zimno Hindus,

– Ależ, do kroćset tysięcy! – przecież rzuciłeś się z nożem w ręku na tygrysicę w chwili, gdy miała zgnieść mi czaszkę.

– To cóż, ale pan kapitan zabił ją, co stanowi już czterdziestego szóstego.

– Wiwat! wiwat! niech żyje kapitan Hod! – wołali Hindusi.

Rzeczywiście kapitan miał prawo zapisać tę tygrysicę na swój rachunek, a Kalaganiemu podziękował serdecznym uściskiem dłoni.

– Pójdź z nami do Steam-House – rzekł Banks: masz na łopatce ranę od pazurów tygrysicy; w naszej aptece znajdzie się środek na jej zagojenie.

Kalagani skłonił się na znak zezwolenia i pożegnawszy górali, którzy nie mogli nam się dość nadziękować, wybraliśmy się z powrotem do naszego sanatorjum. Chikarisowie, pożegnawszy nas, powrócili do kraalu. Ale i tym razem wracali z próżnemi rękoma, i jeśli Mateusz Van Guitt liczył na „królowę Tarryani” dla uzupełnienia swej menażerji, to biedny zawiódł się bardzo. Ale też w tych warunkach niepodobieństwem było pochwycić ją żywcem.

Przybyliśmy do Steam-House około południa – i ku naszemu niemałemu zdziwieniu nie zastaliśmy pułkownika Munro; oddalił się zabrawszy z sobą Mac-Neila i Gumiego. Zostawił tylko list do Banksa, żeby się nie niepokoił jego nieobecnością, gdyż pragnie tylko dotrzeć do granic Nepalu, aby rozjaśnić pewne wątpliwości odnoszące się do towarzyszy Nany Sahiba, i że powróci niezawodnie przed terminem wyznaczonym na nasz pobyt w okolicy Himalajów.

List ten Banks przeczytał głośno; zdawało mi się wyraźnie, że słuchając czytania Kalagani nie zdołał ukryć pewnego niezadowolenia.

Ale chyba zdawało mi się – cóżby mu mogło na tem zależeć.



Rozdział V

NOCNY NAPAD.

Nieobecność pułkownika żywo zaniepokoiła nas wszystkich. Była ona dowodem, że myśli zawsze o tej przeszłości, którą pragnęliśmy zatrzeć w jego pamięci. Ale cóż było robić? niepodobna iść za nim nie wiedząc, w którą stronę granicy nepalskiej skierował swe kroki.

Trzeba więc było czekać. Pułkownik wróci niezawodnie przed końcem sierpnia, ponieważ był to ostatni miesiąc, jaki mieliśmy spędzić w sanatorjum, przed udaniem się na południowy zachód, drogą wiodącą do Bombaju.

Rana Kalaganiego po kilku dniach o tyle się podgoiła, że mógł wrócić do kraalu. W początkach sierpnia padały tak gwałtowne deszcze, że nawet żaby mogłyby od nich dostać kataru, jak mówił kapitan Hod; przy końcu miesiąca pogoda ustaliła się nieco, dozwalając nam robić wycieczki w okolice Tarryani.

Często odwiedzaliśmy kraal, ale Mateusz Van Guitt był bardzo niezadowolony, gdyż brakowało mu jeszcze lwa, dwu tygrysów i dwu lampartów – a pragnął opuścić tę okolicę w pierwszych dniach września.

Jakby na przekór, zamiast pożądanych, inni nieproszeni goście łapali się w jego zasadzki. I tak czwartego sierpnia w jedną z nich złapał się piękny niedźwiedź.

'The Steam House' by Léon Benett 074

Właśnie podczas naszej bytności w kraalu, chikarisowie przytoczyli mu w klatce wielkiego jeńca pokrytego czarnem futrem, z ogromnemi włochatemi uszyma.

– A cóż mi po tym nicponiu! – zawołał dostawca wzruszając ramionami.

– Brat Ballon!… brat Ballon!… powtarzali Hindusi.

Widać Hindusi są siostrzeńcami tygrysów a braćmi niedźwiedzi.

Mateusz Van Guitt patrzał na brata Ballona z wyraźnem niezadowoleniem. Chciał tygrysa, a złapał się niedźwiedź, cóż mu po nim. Indyjskie niedźwiedzie nie znajdują amatorów na targach europejskich, same tylko amerykańskie i północne są dość poszukiwane, więc jako handlarz pocóż miał trzymać i żywić zwierza, który pewnie nie powróciłby nawet kosztów przewozu.

– Czy chcesz go pan? – zapytał kapitana.

– A mnie on na co? – odrzekł tenże.

– Możesz kazać zrobić z niego befsztyk, rzekł dostawca.

– Kłaniam się uniżenie! odpowiedział kapitan. Jeść befsztyk z zabitego niedźwiedzia, to jeszcze ujdzie – ale zabijać aby zrobić z niego befsztyk, toby mi nie dodało apetytu.

– Kiedy tak, więc wróćcie mu wolność – rozkazał dostawca.

Odsunięto klatkę daleko od kraalu i otworzono drzwi. Brat Ballon, wyraźnie zawstydzony swojem położeniem, nie dał się prosić. Wyszedł z klatki, potrząsł łbem zapewne na podziękowanie i uciekł mrucząc radośnie.

– Zrobiłeś pan dobry uczynek – rzekł Banks do dostawcy, niechybnie przyniesie ci szczęście.

Jakoż nie długo spełniła się przepowiednia inżyniera.

Mateusz Van Guitt, ja i kapitan Hod udaliśmy się do lasu w towarzystwie Foxa, mechanika Storra i Kalaganiego, gdy nagle usłyszeliśmy przytłumiony ryk. Ścisnąwszy się w gromadkę, aby nie zostać napadnięci pojedynczo, zwróciliśmy się ku miejscu skąd ryk wychodził. Gdy już uszliśmy z pięćdziesiąt kroków, dostawca zatrzymał nas nagle; zdawało się, że z ryku poznał zwierza.

– Tylko proszę, nie strzelajcie panowie bez potrzeby! – zawołał.

Poczem skinąwszy, abyśmy się na chwilkę zatrzymali sam zaś postąpił naprzód.

– Lew – zawołał.

Jakoż rzeczywiście jakiś zwierz szamotał się pochwycony mocnym postronkiem, przytwierdzonym do grubej gałęzi drzewa. Był to rzeczywiście lew, jakiego Mateusz Van Guitt tak gorąco pragnął, ale nie miał grzywy, gdyż te posiadają tylko lwy afrykańskie. Przednia jego łapa złapała się w pętlicę postronka, zwierz szarpał się straszliwie, ale nie mógł jej wydobyć.

Pomimo upomnień dostawczy – kapitan chciał strzelić.

– Nie strzelaj, kapitanie! nie strzelaj! – zaklinam cię.

– Ależ…

– Nie, nie, nie można, lew ten złapał się w moją łapkę, należy więc do mnie.

Rzeczywiście była to tak zwana „łapka szubienica” bardzo łatwa do urządzenia a bardzo dowcipnie obmyślana.

Do mocnej a zarazem giętkiej gałęzi drzewa przytwierdza się bardzo gruby postronek. Gałęź ta jest ku ziemi pochylona w ten sposób, aby niższy koniec postronka zakończony pętlicą był zahaczony w nacięcie kołka mocno wbitego w ziemię. Na tym kołku kładzie się przynętę tak ułożoną, aby chcąc jej dotknąć, zwierz musi włożyć w pętlicę łeb lub łapę. Gdy nawet lekko poruszy przynętę, postronek wysuwa się z kołka; gałąź podnosi się, zwierz jest pochwycony i w tejże chwili ciężki walec drewniany zsuwa się po sznurze, spada na pętlicę i tak mocno ją zaciąga, że powieszony zwierz w żaden sposób nie może jej rozluźnić i z niej się uwolnić.

Łapki takie zastawiają w Indjach bardzo często i prawie zawsze skutecznie. Najczęściej zwierzę łapie się za szyję, co powoduje prawie natychmiastowe uduszenie, a jednocześnie ciężki drewniany cylinder przygniata mu głowę. Ale lew, na którego patrzyliśmy złapał się za łapę, był więc zdrów i żywy, a więc doskonale nadawał się do menażerji.

Niewymownie ucieszony zdobyczą Van Guitt wysłał Kalaganiego do kraalu, aby sprowadzono klatkę. Dostawca nie spuszczał oczu ze lwa, obchodził go do koła trzymając się jednak w takiej odległości, aby go nie mógł dosięgnąć łapami, któremi rozwścieczony lew ciągle machał.

W pół godziny bawoły przywiozły klatkę, do której nie bez trudności wprowadzono lwa i powróciliśmy do kraalu.

Od owego dnia szczęście sprzyjało Mateuszowi Van Guitt. Dnia 11. sierpnia, aż dwa lamparty złapały się w tę zasadzkę na tygrysy, z której to wyzwoliliśmy dostawcę. Tak więc do całkowitego uzupełnienia menażerji brakło mu już tylko dwóch tygrysów.

Nadszedł 15. sierpnia; pułkownik Munro nie wracał i żadnej nie dał o sobie wiadomości. Banks był bardzo o niego niespokojny. Zapytał Kalaganiego, który doskonale znał miejscowości leżące nad granicę nepalską, czy pułkownikowi nie grozi w tamtych okolicach jakie niebezpieczeństwo, ale ten upewnił go, że na pograniczach Tybetu nie ma już ani jednego ze stronników i towarzyszy Nany Sahiba i oświadczył, że bardzo żałuje, że pułkownik nie wziął go za przewodnika, gdyż mógłby być mu bardzo pożytecznym w kraju, którego wszystkie zakątki zna doskonale.

Kapitan i Fox nie przestawali robić wycieczek w okolice Tarryani, i udało im się, choć nie bez narażenia się na niebezpieczeństwo, zabić znowu jeszcze trzy niewielkie tygrysy. Dwa zabił kapitan a trzeciego Fox.

– Czterdzieści ośm! – rzekł kapitan, pragnący koniecznie dociągnąć do pięćdziesięciu.

Trzydzieści dziewięć! – rzekł Fox smutnie – mniej o dziewięć.

Za nic liczył panterę, która padła od jego kuli.

Dnia 20. sierpnia złapał się nareszcie tygrys tak pożądany, w dół urządzony przez dostawcę, Zranił się wpadając w dół, ale nie tak niebezpiecznie jak to zwykle bywa. Za kilka dni mógł zostać wyleczony i zdrów dostawiony do Hamburga.

Sposób łapania w doły powinien by być używany wtedy tylko, gdy chodzi o tępienie zwierząt, gdyż najczęściej pociąga za sobą ich śmierć, szczególniej jeśli wpadają w doły urządzane dla słoni, które mają zwykle 15 do 20 stóp głębokości. Na dziesięć tak złapanych zwierząt, jedno zaledwie nie odnosi śmiertelnych uszkodzeń.

Obecnie brakował już tylko jeden tygrys Mateuszowi Van Guitt do skompletowania swojej menażerji, a pragnął schwytać go jak najprędzej, aby mógł wrócić do Bombaju.

Tego ostatniego tygrysa mieliśmy wprawdzie złapać niezadługo, ale za jaką cenę! Muszę o tem obszerniej opowiedzieć, bo za to zwierzę zapłaciliśmy drogo – bardzo drogo.

Za staraniem zatem kapitana Hod urządzona została wyprawa myśliwska. Wszystko zdawało się zapowiadać pomyślne łowy; niebo było pogodne, powietrze spokojne, księżyc przyświecał słabym blaskiem. Jeśli noc jest zbyt ciemna, dzikie zwierzęta bardzo niechętnie opuszczają nory, najbardziej lubią wychodzić, gdy księżyc po północy przyświeca słabym tylko blaskiem.

Do wyprawy tej oprócz kapitana i mnie należą Fox i Storr, który coraz więcej nabierał zamiłowania do podobnych łowów, dostawca, Kalagani i kilku Hindusów. Pożegnawszy się z Banksem, który tym razem nam nie towarzyszył, opuściliśmy Steam-House około siódmej wieczorem, a o ósmej byliśmy w kraalu. Mateusz Van Guitt powitał nas bardzo serdecznie i zaraz zebraliśmy się na naradę, na której ułożono plan polowania.

Stanęło na tem, że mieliśmy zaczaić się w parowie na wybrzeżach strumienia, o dwie mile od kraalu, w miejscu, w którem co noc ukazywała się para tygrysów. Nie urządzono tam żadnej przynęty, gdyż Hindusi tym razem uznali to za niepotrzebne, ponieważ wiedzieli, że i bez tego potrzeba ugaszenia pragnienia zmusza zwierzęta przybywać nad brzeg strumienia.

Dopiero o północy mieliśmy opuścić kraal, pozostawało więc jeszcze parę godzin czasu.

– Oddaję panom do rozporządzenia całe moje mieszkanie – rzekł Van Guitt, – ale radzę idźcie za moim przykładem i prześpijcie się trochę; sen doda nam sił do wyprawy.

– Czy chce ci się spać? – zapytał mnie kapitan.

– Nie; wolę przez tych parę godzin chodzić po lesie, niż zrywać się nagle ze snu.

– Róbcie panowie co się wam podoba; mnie już się powieki gwałtem do snu kleją, muszę się przespać.

Ziewnął potężnie, pożegnał nas skinieniem głowy i poszedł się położyć.

'The Steam House' by Léon Benett 075

– Cóż teraz będziemy robić? – zapytałem kapitana.

– Spacerujmy po kraalu, – odrzekł, – noc prześliczna, będziemy rzeźwiejsi niż gdybyśmy przespali parę godzin, tem bardziej, że sen nie przyszedłby na zawołanie.

Chodziliśmy więc po kraalu myśląc i rozmawiając. Storr położył się pod drzewem i spał smacznie; chikarisowie i woźnice także udali się na spoczynek; my dwaj tylko czuwaliśmy.

Kraal był otoczony mocną palisadą i zamykał się doskonale, straż nie była zatem potrzebna. Kalagani poszedł sam upewnić się, czy brama dobrze zamknięta, poczem powiedziawszy nam dobranoc udał się do wspólnego z innymi Hindusami pomieszczenia.

Cisza zaległa dokoła, i ludzie i zwierzęta w klatkach zatonęli w głębokim śnie. Rozmawiając zbliżyliśmy się do klatek. Tygrysy, lwy, pantery, lamparty spały w oddzielnych przegrodach. Mateusz Van Guitt dopiero po kilku tygodniach więzienia, gdy złagodniały nieco, łączył je z sobą, w pierwszych dniach niewoli rozwścieczone, niezawodnie rozszarpałyby się wzajemnie.

Trzy lwy leżały nieruchomo skulone w półkole jakby wielkie koty; głowy ukryte całkiem prawie w futrze, tak, że zaledwie można je było odróżnić. Tygrysy nie spały tak spokojnie; oczy ich błyszczały w ciemności jak żarzące węgle; wielkie łapy wysuwały się od czasu do czasu, drapiąc kratę; był to sen krwiożerczych zwierząt, szarpiących swoje okowy.

– Widać dręczą je przykre sny – rzekł z współczuciem kapitan.

I pantery rzucały się i nie spały spokojnie. Gdyby nie klatka, biegałyby teraz spokojnie po lesie, lub około pastwisk, upatrując zdobyczy.

Cztery lamparty spały spokojnie; dwoje z nich, samiec i samica, zajmowały jedną przegrodę, mogły więc mniemać, że znajdują się w swojej norze.

Jedna przegroda była jeszcze pusta, w niej miał być pomieszczony ów szósty, nie dający się dotąd pojmać tygrys, którego Mateusz Van Guitt oczekiwał tak niecierpliwie, aby mógł nareszcie opuścić Tarryani.

Po godzinnej przechadzce wewnątrz kraalu, usiedliśmy pod ogromną mimozą. Głuche milczenie zaległo las; nawet najlżejszy wietrzyk nie szemrał wśród liści. Tak na ziemi, jak w wysokich przestrzeniach, panował doskonały spokój i cisza; księżyc przyświecał połową tarczy.

Przestawszy rozmawiać, siedzieliśmy z kapitanem obok siebie; jednakże sen nie ogarniał nas jeszcze, a tylko jakieś raczej moralne niż fizyczne obezwładnienie, którego wpływowi podlegamy podczas doskonałego spokoju przyrody. Po chwili kapitan rzekł do mnie, zniżając głos bezwiednie, jak gdyby z obawy zakłócenia ogólnej ciszy przyrody:

– Wiesz co, Maucler, dziwi mnie to głuche milczenie. Zazwyczaj wśród nocy panuje gwar w lesie, rozlega się ryk i wycie dzikich zwierząt. Jeśli nie tygrysy i pantery, to szakale uwijają się. Kraal ten pełen żywych istot, powinienby przywabiać je tu setkami, a nie słychać nawet w największej oddali ani ich wycia, ani szelestu deptanych przez nie suchych liści i gałęzi. Gdyby Mateusz Van Guitt nie spał, dziwiłoby go to równie jak mnie.

– Masz słuszność, kapitanie, – odpowiedziałem, – i doprawdy nie wiem, co jest powodem tej nieobecności dzikich zwierząt. Ale czuwajmy nad sobą, bo wkońcu sen nas zmorzy.

– Otrząśnijmy się z senności, bo zbliża się czas, w którym mamy wyruszyć na naszą wyprawę.

Zamilkliśmy znowu, marząc pół we śnie, pół na jawie; jak długo to trwało, nie umiem powiedzieć, aż nagle jakiś głuchy odgłos wyrwał nas z odrętwienia. Wyraźne jakieś wzburzenie objawiło się w klatkach dzikich zwierząt. Tak spokojne dotąd lwy, tygrysy, pantery, lamparty, zaczynały mruczeć i rzucać się w klatkach. Wszystkie powstały i kręcąc się w ogrodzeniach, nasłuchiwały i węszyły coś z zewnątrz, uderzając gniewnie o żelazne kraty klatek.

– Co to znaczy? – zapytałem.

– Nie wiem – odrzekł kapitan, – ale obawiam się, czy nie zwęszyły zbliżania się…

Wtem nagle zewnątrz kraalu rozległ się straszny ryk i wycie.

– Tygrysy! – krzyknął kapitan Hod, biegnąc ku mieszkaniu Mateusza Van Guitt.

Ale wycie było tak przerażające i głośne, że w jednej chwili wszyscy mieszkańcy kraalu zerwali się jak jeden człowiek i dostawca ukazał wraz z nimi przed drzwiami.

– Napad!… – krzyknął.

– Tak i ja myślę, – rzekł kapitan Hod.

– Trzeba się przekonać! – zawołał dostawca.

I porywając drabinę, w mgnieniu oka przystawił ją do palisady i wbiegł na najwyższy jej szczebel.

'The Steam House' by Léon Benett 076

– Dziesięć tygrysów i dwanaście panter, – zawołał.

– To nie żarty! – rzekł kapitan Hod, – wybieraliśmy się polować na nie, a one nas uprzedziły.

– Do broni! do broni! – krzyknął handlarz.

Wszyscy usłuchali jego komendy i nie uszło jeszcze dwadzieścia sekund, a wszyscy byliśmy gotowi dać ognia na pierwsze skinienie.

Takie gromadne napady dzikich zwierząt zdarzają się w Indjach dość często. Bardzo często mieszkańcy miejcowości zwiedzanych przez tygrysy bywają oblężeni przez nie w swoich mieszkaniach, i niejednokrotnie oblegający wychodzą zwycięsko z napadu.

Niebawem do głośnego ryku, dochodzącego z zewnątrz, dołączyło się przerażające wycie uwięzionych w klatkach. Kraal odpowiadał lasowi. Hałas był tak przeraźliwy, żeśmy się nie mogli słyszeć.

– Na palisady! – krzyknął dostawca, komenderując raczej na migi niż głosem.

W tejże chwili przerażone bawoły zaczęły się szarpać, chcąc zerwać się i uciec ze swego stanowiska; woźnice silili się daremnie, chcąc je przytrzymać.

W tem brama, źle widać zamknięta, otworzyła się gwałtownie i gromada dzikich zwierząt wpadła do wnętrza kraalu.

Dziwna rzecz, jak to się mogło stać, skoro Kalagani, tak jak codziennie, miał zamknąć drzwi i założyć żelazną sztabę!

– Do mieszkania coprędzej!… – krzyknął Mateusz Van Guitt, wpadając do domu, który sam tylko zapewniał jakieś schronienie.

Ale czy zdołamy do niego dobiec?

Już padło na ziemię dwóch chikarysów napadniętych przez tygrysy. Inni, nie mogąc dobiec do domu, biegli po kraalu, szukając jakiegoś schronienia. Dostawca, Storr i sześciu Hindusów byli już w domu, którego drzwi zdołali zamknąć właśnie w chwili, gdy dwie pantery miały wpaść za nimi. Kalagani, Fox i inni, chwytając się gałęzi, wdrapywali się na najbliższe drzewa. Ja i kapitan Hod nie mogliśmy dobiec do domu.

– Maucler! Maucler! – krzyknął kapitan Hod, któremu pantera pazurem rozszarpała prawą rękę. Uderzeniem ogona olbrzymi tygrys powalił mnie na ziemię, zerwałem się w chwili, gdy odwracał się, aby uderzyć na mnie i pobiegłem na pomoc kapitanowi.

Nie pozostawało nam nic innego, jak wpaść do pustej przegrody w szóstej klatce i zamknąć kratę za sobą; ledwie zdążyliśmy się tam schronić, poczęły uderzać z głośnym rykiem o żelazne pręty klatki. A rozwścieczone godziły w nią tak zawzięcie, że klatka przechylana na kołach w tę i ową stronę o mało się nie przewróciła. Szczęściem tygrysy oddaliły się od niej niedługo, rzucając się na pewniejszą zdobycz.

Straszna scena! a mogliśmy dobrze widzieć wszystko przez kraty klatki.

'The Steam House' by Léon Benett 077

– Świat się przewraca! – krzyknął z gniewem kapitan; – my w klatce a one na wolności…

– A twoja rana, kapitanie?

– Eh! to nic!…

W tejże chwili rozległo się kilka wystrzałów. Padły one z domu, z przegrodzenia, w którem znajdował się Mateusz Van Guitt, za którym goniły dwa tygrysy i trzy pantery.

Jedno z tych zwierząt padło ugodzone kulą wybuchającą, wystrzeloną zapewnie z karabina Storra. Inne zwierzęta rzuciły się odraz u na gromadę bawołów biedne te zwierzęta znalazły się bezbronne wobec tak strasznych wrogów, gdyż Fox, Kalagani i Hindusi nie mogli im przyjść z pomocą, ponieważ wspinając się na drzewo, porzucili broń.

Wtedy i Hod dał ognia, wystawiwszy strzelbę przez kraty. Mimo częściowego ubezwładnienia jego prawego ramienia, które mu nie pozwalało na pewne celowanie, udało mu się zabić czterdziestego dziewiątego tygrysa.

'The Steam House' by Léon Benett 078

Rozszalałe bawoły biegały z rykiem po kraalu, daremnie rogami broniąc się tygrysom. Jednemu pantera wskoczyła na kark, szarpiąc pazurami łopatkę; rycząc z bolu, wybiegł za obręb kraalu. Pięć czy sześć innych, napadniętych przez tygrysy, poszło za jego śladem i znikło w lesie. Parę tygrysów rzuciło się za niemi, inne bawoły, które nie zdołały uciec, leżały rozszarpane na ziemi.

I znowu z okien domu rozległy się wystrzały; ja z kapitanem nie próżnowaliśmy także, ale znów nowe zagrażało nam niebezpieczeństwo.

Zwierzęta uwięzione w klatkach, podniecone toczącą się walką, rzucały się z niepohamowaną wściekłością; należało się obawiać, że rozbiją klatki. Klatka z tygrysami przewróciła się, przez chwilę myślałem, że uciekły, połamawszy żelazne pręty, na szczęście obawa była próżną; klatka przewróciła się tylko, a że padła na stronę zakratowaną, więc zamknięte w niej tygrysy nie mogły już nic widzieć, co się działo wokoło nich.

Jeden tygrys wielkim skokiem w górę zdołał uczepić się pazurami gałęzi drzewa, na które schroniło się dwóch czy trzech chikarisów; pochwycił najbliższego i ściągnął go na ziemię.

– Ale strzelajcie przecież, – wołał kapitan Hod do dostawcy i jego towarzyszy, zapominając, że ci nie mogą go dosłyszeć.

My już nie mogliśmy udzielić żadnej pomocy: wystrzeliwszy naboje, mogliśmy być tylko biernymi widzami walki.

W przegrodzie obok nas, zamknięty ogromny tygrys tak gwałtownie rzucał się i miotał, iż klatka najpierw zachwiała się silnie, aż się niebawem przewróciła. Potłuczeni zdołaliśmy podnieść się na kolana. Przegrody nie pękły. ale nie mogliśmy teraz nic widzieć. Słyszeliśmy tylko przerażający krzyk, ryki i wycie. Zdawało się, że szaleje coraz krwawsza walka. Co się tam działo? pytaliśmy. Czy zwierzęta pouciekały z klatek, czy rzuciły się na Mateusza Van Guitt?… Czyby pantery i tygrysy dostały się na drzewa i mordowały Hindusów?…

Cały kwadrans przetrwaliśmy w takiem położeniu, którego minuty wydawały nam się długie jak wieki. Nareszcie odgłos walki zaczął powoli przycichać, ryk i wycie były słabsze, tygrysy zamknięte w przyległych obok nas przegrodach nie rzucały się tak wściekle; czyżby mordy już ustały?

Wtem usłyszeliśmy, że z trzaskiem zamknięto drzwi kraalu, a potem Kalagani zaczął przyzywać nas głośno. Fox także krzyczał co miał sił:

– Panie kapitanie!… panie kapitanie!…

– Jestem tu! – odezwał się kapitan.

Posłyszano go i wnet uczuliśmy, że klatka się podnosi. Za chwilę byliśmy wolni.

– Fox! Storr! – krzyczał kapitan, zaniepokojony o swych towarzyszy.

– Jesteśmy! jesteśmy! – odpowiedzieli.

Żaden nie był ranionym; Mateusz Van Guitt i Kalagani także wyszli cało. Na ziemi leżały zabite dwa tygrysy i pantera, inne zwierzęta wybiegły z kraalu, którego bramę zamknął teraz Kalagani. Byliśmy więc już zupełnie bezpieczni.

Szczęściem żaden z jeńców dostawcy nie zdołał wyrwać się z klatki, a nadto młody tygrys złapał się jakby w pułapkę w przewracającą się klatkę, która upadła na niego. Tak więc pozyskał brakującego mu jeszcze tygrysa – ale jakże go drogo kosztował. Pięć bawołów rozszarpały mu dzikie zwierzęta, inne uciekły, a trzech Hindusów strasznie pokaleczonych leżało na ziemi, brocząc we krwi.



Rozdział VI

POŻEGNANIE Z MATEUSZEM VAN GUITT.

Przez resztę nocy nie nastąpił żaden wypadek ani w kraalu, ani poza jego obrębem. Tym razem rzeczywiście drzwi były dobrze zamknięte. Jakim sposobem mogły otworzyć się w chwili napadu dzikich zwierząt, skoro Kalagani zapewniał, że sam założył żelazne przytwierdzające je sztaby, do tej chwili pozostało dla nas niewytłumaczonem.

Rana kapitana Hod dolegała mu bardzo, choć było to tylko mocne rozszarpanie ciała; gdyby sięgnęło głębiej, mógłby utracić władzę w prawej ręce. Co do mnie, stłuczenie się od owego upadnięcia, gdy tygrys ogonem przewrócił mnie na ziemię, było tak lekkie, że nic go już nie czułem.

Postanowiliśmy wrócić do Steam-House jak tylko dzień zaświta.

Mateusz Van Guitt nie robił sobie wiele z całej tej przygody; żal mu było tylko biednych poranionych Hindusów i bawołów, które postradał właśnie w chwili, gdy myślał o opuszczeniu Tarryani.

– Nieodłączne to od mego powołania, – rzekł – i miałem jakieś przeczucie, że mnie spotka tu jakiś przykry przypadek.

Dzień zaczynał świtać, gdy serdecznem uściśnieniem dłoni pożegnaliśmy Mateusza Van Guitt, który dał nam Kalaganiego i trzech Hindusów, aby nas przynajmniej przeprowadzili przez las.

W powrocie nie spotkała nas żadna przygoda; nigdzie nie było ani śladu tygrysów lub panter. Co do bawołów zbiegłych z kraalu, to te albo zostały poszarpane przez dzikie zwierzęta, lub zabłąkały się gdzieś tak daleko, że nie można było obiecywać sobie, aby wiedzione instynktem powróciły do kraalu. Gdy minęliśmy las, Kalagani i dwaj Hindusi opuścili nas, a w godzinę później byliśmy w Steam-House.

Opowiedziałem Banksowi smutne nasze przygody; nie potrzebuję mówić, jak szczerze winszował nam, że się na tem skończyło. Najczęściej ani jeden z napadniętych nie powraca z podobnych napadów, aby mógł je potem opowiedzieć.

Biedny kapitan musiał, chcąc nie chcąc, kilka dni nosić rękę na temblaku, ale Banks, który był trochę doktorem, zapewnił nas, że rana się prędko zagoi. Kapitan mógł nadto się tem pocieszyć, że zabił czterdziestego dziewiątego tygrysa.

Nazajutrz, 27. sierpnia, popołudniu, nagle psy zaczęły szczekać radośnie, zobaczywszy pułkownika Munro, wracającego do sanatorjum wraz z Mac-Neilem i Gumim. Ucieszyliśmy się wszyscy widząc, że powraca zupełnie zdrów, bo ta nieobecność jego nabawiła nas wielkiego niepokoju. Banks pierwszy wybiegł naprzeciw niego, uścisnął serdecznie, wlepiając weń pytające spojrzenie.

– Daremnie! – odpowiedział tylko sir Munro.

Odpowiedź ta oznaczała nietylko, że poszukiwania na granicy nepalskiej nie odniosły żadnego skutku, ale także żeby nie zadawano mu żadnych pytań i nic o tem nie mówić.

Tak więc dopiero wieczorem dowiedzieliśmy się od Mac-Neila i Gumiego, że pułkownik Munro chciał zwiedzić tę część Hindostanu, w której ukrywał się Nana Sahib przed ostatniem pojawieniem się jego w prezydenturze Bombaju. Celem tej wycieczki było wyśledzenie, co się stało z towarzyszami naboba; czy nie pozostały jakieś ślady ich przejścia przez granicę indochińską; i czy, jeśli nie sam Nana Sahib, to przynajmniej Balao Rao nie ukrywał się w tych okolicach, nie podlegających władzy angielskiej. Wszelkie poszukiwania doprowadziły do wniosku, że wszyscy powstańcy opuścili już te strony; nigdzie nie było najmniejszego śladu ich pobytu, ani obozowiska, w którem to odbył się fałszywy pogrzeb Nany Sahiba; nie można było dowiedzieć się nigdzie nic, gdzie się podział Balao Rao i jego towarzysze. Nie można więc było myśleć o wymiarze sprawiedliwości i ukaraniu naboba, skoro on został zabity w górach Sautpurra, a jego banda rozprószona szukała zapewnie schronienia poza granicami Hindostanu. Postanowiono tedy, że opuścimy granicę himalajską i zwróciwszy się na południe, ukończymy tym szlakiem naszą podróż z Kalkutty do Bombaju.

Mieliśmy odjechać za tydzień, t. j. 3. września, aby kapitan Hod miał czas wyleczyć się zupełnie z rany, a pułkownik Munro wypocząć po trudach męczącej wycieczki. Banks postanowił zająć się tymczasem niezbędnemi przygotowaniami i opatrzeniem naszego Steam-House, aby można było odbywać bezpiecznie dalszą drogę.

Postanowiliśmy unikać wielkich miast północno-wschodnich, w których bunt z 1857 roku zaznaczył się śladami strasznego zniszczenia, gdyż widok ich rozbudzałby silniej jeszcze bolesne wspomnienia pułkownika. Tak więc Olbrzym Stalowy miał przebiegać prowincje, omijając miasta; pomimo to podróż może być bardzo zajmująca, gdyż okolice te, leżąc w prześlicznem położeniu, przedstawiają zachwyconemu oku nader malownicze krajobrazy.

Fox i Gum i zajmowali się teraz zaopatrywaniem spiżarni, Przebiegali okolicę zabrawszy psy z sobą, i dostarczyli znaczną liczbę kuropatw, bażantów i dropi, w które okolica ta nadzwyczaj obfituje. Zapasy te przechowane w naszej lodowni, mogły wystarczyć na czas podróży.

Dwa czy trzy razy byliśmy w kraalu dla odwiedzenia Mateusza Van Guitt, który także przygotowywał się do powrotu do Bombaju, znosząc z filozoficznym spokojem wszelkie trudności i przykrości, jako człowiek wyższy nad podobne drobnostki i marności.

Ponieważ obecnie menażerja była już w komplecie, potrzebował już tylko zgromadzić inne bawoły w miejsce rozszarpanych i zbiegłych podczas nocnego napadu, a było to zadaniem niełatwem. Wysłał w tym celu Kalaganiego do poblizkich wsi i miasteczek, niecierpliwie oczekując jego powrotu.

Ten ostatni tydzień naszego pobytu w sanatorjum przeszedł zupełnie spokojnie. Rana kapitana Hod zagoiła się prawie zupełnie, miał nawet wielką ochotę wybrać się choć raz jeszcze na polowanie na tygrysy i jedynie na prośbę pułkownika odstąpił od tego zamiaru.

– Wskutek niezagojonej rany nie możesz być tak pewny swej ręki, mówił pułkownik Munro; bądź spokojny, w ciągu dość długiej jeszcze podróży, zdarzy ci się jeszcze niejedna sposobność.

– A potem – dodał Banks, wszak zabiłeś już czterdzieści dziewięć kapitanie, nie licząc ranionych, wszak to już dostateczna liczba na jednego śmiertelnika.

– Chciałbym ją przynajmniej zaokrąglić i zabić pięćdziesiątego – odpowiedział z westchnieniem kapitan.

W przeddzień wyjazdu przybył do nas Mateusz Van Guitt w towarzystwie Kalaganiego. Pułkownik przyjął go bardzo uprzejmie. Sądziliśmy, że przyszedł jedynie aby nas pożegnać; ale z jego mowy i zakłopotania można było domyśleć się, że grzeczność ta była tylko płaszczykiem jakiejś myśli, którą pragnął a nie śmiał wypowiedzieć. Na jego szczęście Banks zapytał czy udało mu się już zdobyć nowe bawoły do zaprzęgu?

– Gdzie tam! panie inżynierze, odpowiedział; Kalagani daremnie przebiegł w tym celu wszystkie okoliczne miejscowości, nigdzie nie mógł znaleść bawołów do nabycia i jestem teraz w tak opłakanem położeniu, że nie mam czem odstawić mojej menażerji do najbliższej stacji.

– I jakże pan myślisz zaradzić temu? – zapytał Banks.

– To też bieda, że nie wiem co począć – odpowiedział. Klatki moje są ciężkie… myślę to i owo… waham się… a tu termin odstawy się zbliża… 20. września niedaleko… tylko 18 dni mi pozostaje do odstawienia mojej menażerji do Bombaju.

– Ośmnaście dni!.. – zawołał inżynier – więc nie masz pan chwili czasu do stracenia.

– Wiem o tem, niestety!… to też jeden… jedyny pozostaje mi ratunek…

– Jakiż?

– Nie chciałbym być natrętnym… a przecież ośmielam się zanieść najpokorniejszą prośbę do pana pułkownika…

– Mów pan o chodzi, panie Van Guitt – rzekł pułkownik Munro i bądź pan pewnym, że z największą przyjemnością uczynię co będzie w mej mocy, aby pana wybawić z kłopotu.

Po wielu ukłonach dostawca wypowiedział nareszcie: że skoro Olbrzym Stalowy ma być tak nadzwyczaj silny, może możnaby przyprząc jego klatki, na kołach do ostatniego wagonu i tym sposobem dociągnąć je do najbliższej stacji koleji żelaznej. Odległość nie przenosi 350 kilometrów, a droga jest dobra i równa.

– Czy jest możliwem spełnić życzenie pana Van Guitt? – zapytał pułkownik inżyniera.

– Nic łatwiejszego – odparł tenże – nasz Olbrzym Stalowy nie poczuje nawet tego powiększenia ciężaru.

– A więc dobrze, panie Van Guitt; odstawimy woją menażerję do najbliższej stacji, sąsiedzi powinni sobie wzajemnie pomagać nawet w górach Himalaja.

Dostawca podziękował najuprzejmiej. Teraz trzeba mu było wracać coprędzej do kraalu i odprawić służbę zupełnie już od jutra niepotrzebną. Postanowił zatrzymać tylko czterech chikarisów, potrzebnych do nadzoru i obsługi klatek.

– A więc do jutra, rzekł pułkownik Munro.

– Do jutra, łaskawi panowie, będę oczekiwał w kraalu przybycia waszego Stalowego Olbrzyma.

I dostawca odszedł uradowany.

Kalagani przez cały czas tej rozmowy bacznie wpatrywał się w pułkownika Munro, którego wycieczka do granic Nepalu widocznie bardzo go zajmowała; nareszcie poszedł za dostawcą.

Wszystkie przygotowania do naszej podróży były ukończone; nasze domy-wagony czekały tylko na Stalowego Olbrzyma, mającego dowieść je na równinę, a następnie udać się do kraalu, aby zabrać klatki i przytwierdzić je do pociągu.

Nazajutrz, 3. września, o siódmej rano, Stalowy Olbrzym stał w pogotowiu do podjęcia obowiązków, z których dotąd wywiązywał się tak sumiennie, gdy w tem nieprzewidziany wypadek wprawił nas w niewysłowione zadziwienie.

Ognisko kotła, ukryte we wnętrzu naszego słonia, było pełne paliwa. Kalut rozpalił je i chcąc przekonać się czy jest dobry ciąg, otworzył luft, do którego boków przylegają rury służące do przeprowadzania przez kocioł popiołu i żużli. Ale zaledwie otworzył drzwiczki, odskoczył nagle, gdyż raptem wyleciało z niego z sykiem coś jakby ze dwadzieścia rzemieni. Banks, Storr i ja spojrzeliśmy po sobie, nie mogąc pojąć przyczyn tego dziwnego zjawiska.

– Co to jest, Kalut? – zapytat Banks.

– Grad wężów, proszę pana – odpowiedział palacz.

Jakoż rzeczywiście były to węże, które widać obrały sobie mieszkanie w rurach kotła, więc za rozpaleniem ognia, płomień zaczął je piec i parzyć. Niektóre z tych gadów były już strasznie poparzone, i gdyby nie to, że Kalut ołworzył luft, wszystkieby się spaliły.

– A to co!… zawołał kapitan Hod, gniazdo węży szarpało wnętrzności naszego Stalowego Olbrzyma!

A były to najniebezpieczniejsze, najjadowitsze gatunki węży, tak zwane „węże-bicze”, „gulabisy”, „czarne kobry” i „okularniki”. Oprócz tego, w górnym otworze komina, pokazał się szpiczasty łeb ogromnego boa, któremu trudno było wydostać się prędko z metalowej rury; korzystając z tego, kapitan Hod porwał za karabin i kulą roztrzaskał mu głowę.

'The Steam House' by Léon Benett 079

Wtedy Gumi wdrapał się na Stalowego Olbrzyma i z pomocą Kaluta i Storra zdołał wyciągnąć ogromnego węża. Błyszcząca skóra jego mieniła się w barwy zielone i niebieskie, a na niej odznaczały się jakby obręcze z tygrysiej skóry. Wąż ten był długi na pięć metrów, a gruby jak męskie ramię. Inne węże prędko rozbiegły się po trawie.

Po tem oczyszczeniu z wężów, lufty ciągnęły doskonale, kociół począł syczeć i po upływie trzech kwadransów manometr wskazywał dostateczne ciśnienie pary – można więc było wyruszyć w drogę.

Rzuciliśmy pożegnalne spojrzenie na prześliczną panoramę roztaczającą się dokoła, na przepiękne pasmo gór, którego szpiczasty profil zajmował północny horyzont, jeszcze raz pożegnaliśmy spojrzeniem niebotyczną Dawalaghiri, której szczyt spogląda dumnie na całe północne Indje – rozległ się gwizd lokomotywy i pociąg ruszył.

W godzinę później nasz pociąg zatrzymał się na skraju lasu Tarryan. Tu oddzielono Stalowego Olbrzyma, który pod kierunkiem Banksa, maszynisty i palacza zwrócił się na jedną z szerokich dróg leśnych. Powrócił we dwie godziny później i przyciągnął sześć klatek z menażerją, które przytwierdzono do pociągu.

Mateusz Van Guitt nie mógł się dość nadziękować pułkownikowi Munro.

Banks skinął, rozległo się świśnięcie i Stalowy Olbrzym popędził ku południowi, nie troszcząc się o powiększenie ciężaru pociągu przez sześć klatek z menażerją.

– I cóż powiesz na to – panie dostawco? – zapytał kapitan Hod.

– Powiem, panie kapitanie, że byłaby to rzecz jeszcze cudowniejsza, gdyby tak ciągnął słoń z ciała i z kości.

Dostawca codzień zasiadał z nami do stołu, a wyborny jego apetyt oddawał cześć zasługom naszego kucharza. Kapitan Hod, zupełnie wyleczony z rany, przyczyniał się bardzo do zaopatrywania spiżarni.

Żeru dla menażerji dostarczali chikarisowie, polujący pod kierunkiem Kalaganiego, który strzelał doskonale; nieoceniony ten Hindus odznaczał się niezliczonemi zdolnościami; pamiętając oddaną sobie przysługę, pułkownik Munro obchodził się z nim prawie po przyjacielsku.

'The Steam House' by Léon Benett 080

Pociąg biegł teraz przez rozległe równiny północnych Indji, pozostawiając kilka mil na zachód Bareili, jedno z największych miast królestwa Rohilkande. Czasem biegł przez gęste lasy rojące się od różnokolorowego ptactwa, czasem przez gąszcze, utworzone przez wysokie akcje, zwane przez Anglików „Waie a bit-bush”. Tu roiło się od dzików żywiących się żółtemi jagodami tych krzewów. Kapitan Hod i Kalagani mieli kilkakrotnie sposobność dać dowód swego myśliwskiego talentu, upolowawszy parę dzików.

Między Philibit a stacją Etawah musiał nasz pociąg przekroczyć ramię górnego Gangesu a wkrótce potem rzekę Kali-Nadi jeden z największych jego dopływów.

Wszystkie wozy menażerji odczepiono, Steam-House, który dzięki swej wyżej opisanej konstrukcji, przepłynął rzekę bez żadnych trudności.

Z menażerją Van Guitta było naturalnie znacznie trudniej.

Musiano użyć specjalnego promu, na którym przewieziono kolejno klatki handlarza przez obydwie rzeki.

Wprawdzie ta przeprawa trwała dość długo, nie sprawiała jednak poważniejszych trudności, bo handlarz musiał w swej podróży ku Himalajom przepływać niejednokrotnie rozmaite rzeki a jego personal miał już wprawę w podobnych przeprawach.

Dnia 17. września dojechaliśmy do stacji kolejowej Etawah, gdzie mieliśmy zostawić dostawcę z jego menażerją a sami skierować się do prezydentury Bombaju. Dostawca zaś miał udać się koleją na wybrzeża oceanu Indyjskiego.

Zatrzymaliśmy się na noc, aby nazajutrz o świcie ruszyć w dalszą drogę.

'The Steam House' by Léon Benett 081

Rozstając się z nami, Mateusz Van Guitt miał zarazem odprawić część służby jako teraz już niepotrzebną, zostawiając tylko dwóch Hindusów do obsługi klatek z menażerją w ciągu parodniowej podróży do Bombaju. Tam w porcie miał wsiąść na okręt odpływający do Europy, gdzie już miejscowa obsługa przeniesie klatki na pokład. Tym sposobem kilku chikarisów i Kalagani zostawali bez zajęcia.

Banksowi zdawało się, że Kalagani jest bardzo zakłopotany i nie wie co z sobą zrobić, a że wszyscy polubiliśmy go bardzo za usługi oddane pułkownikowi Munro i kapitanowi Hodowi, zapytał go więc, czy nie byłoby mu to dogodnie, abyśmy go zabrali z sobą do Bombaju. Po chwili namysłu Kalagani przyjął propozycję inżyniera a pułkownik Munro oświadczył, że cieszy się, że może zrobić mu tę przysługę. Kalagani znał doskonale całą tę część Indji, mógł więc być nam bardzo pożytecznym.

Nazajutrz rano pożegnaliśmy się z Mateuszem Van Guitt, który kilkakrotnie zapewniał pułkownika o swej niewygasłej wdzięczności, jaką wiecznie zachowa dla niego w swem sercu, poczem opuści Steam-House.



Rozdział VII

PRZEPŁYNIĘCIE BETWY.

Opuściliśmy Kalkuttę 6. marca; liczyliśmy, że jeśli jakieś nieprzewidziane przeszkody nas w drodze nie zaskoczą, powinniśmy dotrzeć przed dwoma miesiącami do zachodniego wybrzeża Hindostanu.

Ale nasza marszruta uległa drobnym zmianom, a to głównie z tego powodu, żeśmy postanowili unikać miast dotkniętych powstaniem z r. 1857.

Przez bogate prowincje królestwa Scindia prowadzą dobre bite drogi, tak więc Stalowy Olbrzym będzie mógł pędzić bez przeszkody przynajmniej aż do gór środkowych, gdyż droga zapowiada się dobra i bezpieczna.

Sama obecność Kalaganiego musi się przyczynić do jej ułatwienia, gdyż znał doskonale całą tę część półwyspu, jak Banks się o tem przekonał.

– Co cię skłaniało do częstego zwiedzania tej okolicy? – zapytał Hindusa.

– Należałem do personalu jednej z licznych karawan Banjarisów, którzy na grzbietach wołów przewożą zboże, tak na rachunek rządu jak i dla prywatnych osób. I dlatego ze dwadzieścia razy przebywałem środkowe i północne prowincje Indji.

– Czy takie karawany przebywają jeszcze tę część półwyspu? – zapytał Banks.

– Tak panie, i bardzoby mnie dziwiło, gdybyśmy nie spotkali orszaku Banjarisów ciągnącego ku północy.

– Słuchaj, Kalagani, ta twoja dokładna znajomość tych stron będzie nam nader pożyteczną; zamiast przebywać wielkie miasta królestwa Scindia, udamy się bokiem przez wsie, a ty będziesz naszym przewodnikiem.

– Bardzo chętnie – odrzekł zimno jak zwykle – co, sam nie wiem dlaczego, zawsze mnie raziło.

Po chwili dodał:

– Czy chcesz Pan abym wskazał ogólny kierunek drogi, jaki należy obrać?

– I owszem, proszę cię o to – odrzekł Banks.

I to powiedziawszy rozłożył na stole wielką mapę tej części Indji, aby mógł sprawdzić dokładność wskazówek Kalaganiego.

– Prawie prosta linja koleji prowadzi z Delhi do Bombaju. Od stacji Etawah, którą opuściliśmy, będzie tylko jedna ważniejsza rzeka do przebycia, Jumna, a następnie druga u podnóża gór Vindhya, Betwa. Gdyby nawet skutkiem deszczów te rzeki znacznie przybrały, zdaje mi się, że pociąg nasz przebędzie je łatwo, skoro można go zamienić w pływający statek.

– I ja tak sądzę – odrzekł Banks; a stanąwszy u stóp gór Vindhya…

– Zwrócimy się nieco na południowy wschód, gdzie także nie spotkamy żadnych przeszkód. Znam wąwóz dość szeroki i równy, zwany Sirgur, który zwykle przebywają jadący powozami.

– Gdzie tylko jest droga kołowa, zdaje mi się że i nasz Stalowy Olbrzym potrafi ją przebyć? – zapytałem.

– Zapewne – odrzekł Banks, ale poza wąwozem Sirgur droga jest nadzwyczaj nierówna i pełna wybojów, może więc lepiej byłoby zwrócić się na Bhopal?

– Tam jest bardzo wiele miast i prawie niepodobnaby ich ominąć; tam także Sipajowie najwięcej stoczyli walk podczas wojny o niepodległość.

Zadziwiło mnie to wyrażenie „wojny o niepodległość” jakiem Kalagani oznaczył bunt Sipajów z 1857 r., ale pomyślałem sobie: wszakże on nie jest Anglikiem ale Hindusem, może więc zapatrywać się z innego stanowiska… A potem ze wszystkiego co kiedykolwiek mówił, nie zdaje się, aby brał udział w tej wojnie.

– Więc jeśli jesteś pewny – rzekł Banks – że wąwóz Sirgur doprowadzi nas na dobrą drogę…

– Najniezawodniej, przebywałem ją nieraz; prowadzi ona wprost do koleji z Bombaju do Allahabad.

– Rzeczywiście – rzekł Banks – patrząc na mapę. Zostając naszym przewodnikiem, znowu oddajesz nam ważną przysługę – nie będziemy niewdzięcznymi.

Kalagani skłonił się i miał odejść, ale po chwili wahania zbliżył się do inżyniera:

– Czy mogę się ośmielić zapytać pana, dlaczego pragniesz omijać główne miasta Bundelkundu?

Banks spojrzał na mnie: porozumieliśmy się milcząco, że niema powodu zatajenia przed Kalaganim, że zrobili my to ze względu na pułkownika Munro, powiedział więc Hindusowi, że chcemy mu oszczędzić bolesnych wspomnień.

Kalagani słuchał nader uważnie, poczem rzekł jakby z zadziwieniem:

– Ależ pułkownik Munro nie potrzebuje już niczego obawiać się od Nany Sahiba, przynajmniej w tych prowincjach.

– Ani tu ani nigdzie – rzekł Banks, ale dlaczego powiedziałeś „w tych prowincjach”.

– Ponieważ, jeśli jak utrzymują, nabob pojawił się przed kilku miesiącami w prezydenturze Bombaju a że pomimo starannych poszukiwań nie zdołano odkryć jego schronienia, to zapewne przeszedł znów granicę indochińską.

Z odpowiedzi tej należało wnosić, że Kalagani nie wiedział nic o tem, co zaszło w okolicy gór Sautpurra, i że w przeszłym miesiącu Nana Sahib został zabity przez żołnierzy armji królewskiej w pobliżu paalu Tandit.

– Widzę, mój Kalagani – rzekł Banks, że wiadomości znane w całych Indjach, niełatwo dochodzą do lasów himalajskich.

Hindus wpatrzył się w nas bystro, nic nie mówiąc, jak człowiek nierozumiejący, o co chodzi.

– Nie wiesz, zdaje się – rzekł mu Banks, że Nana Sahib nie żyje!

– Nana Sahib nie żyje! – krzyknął.

– Tak jest, rząd ogłosił urzędowe sprawozdanie o okolicznościach towarzyszących jego śmierci. Został zabity.

– Nana Sahib został zabity! – zawołał poruszając głową – gdzie i kiedy?

– W paalu Tandit, w górach Sautpurra, dnia 25. maja.

Kalagani skrzyżował ręce i milczał; jego wzrok wydał mi się w tej chwili jakiś dziwny.

– Czy masz powody nie wierzyć w śmierć Nany Sahiba? – zapytałem.

– Żadnych – odpowiedział zimno, wierzę temu co panowie mówią.

Gdy odszedł, Banks rzekł do mnie:

– Wszyscy Hindusi nie mogą uwierzyć w śmierć Nany Sahiba; dowódzca buntowniczych Sipajów jest dla nich legendową postacią; ponieważ nie widzieli go na szubienicy, nie uwierzą w jego śmierć.

– To tak coś jak starzy żołnierze Napoleona, którzy jeszcze we dwadzieścia lat po jego śmierci utrzymywali, że ich cesarz żyje.

Nasza podróż odbywała się w jak najprzyjaźniejszych warunkach; przed oczyma naszemi przesuwały się coraz piękniejsze widoki. Dnia 10. września Steam-House zatrzymał się na lewym brzegu Jumny; ważna ta rzeka oddziela kraj Radżów zwany Radżastan od właściwego kraju Hindusów, to jest Hindostanu.

'The Steam House' by Léon Benett 082

Pierwszy przybór zaczął podnosić wody rzeki Jumny, prąd stał się bystrzejszym, utrudniał nam więc, ale nie uniemożliwiał jednak przeprawy. Banks przedsięwziął potrzebne środki ostrożności; rozpatrzył przezornie, gdzie mamy wylądować, i po upływie pół godziny dopłynęliśmy do przeciwnego brzegu. Dla pociągów kolei żelaznej potrzeba mostów, których budowa jest bardzo kosztowna, nasz Olbrzym Stalowy jednak przepłynął tak łatwo rzekę, jakby sunął po najlepszej drodze półwyspu.

W Radżastanie, poza Jumną, znajduje się wiele miast, które przezorny inżynier pragnął omijać. Na lewo Gwalior, nad brzegami rzeki Sawunrika, położony na bazaltowej skale, w nim wznosi się przepyszny meczet, pałac zwany Paal, godna widzenia Brama Słoni, słynna forteca; jest to miasto bardzo stare, z którem współzawodniczy obecnie nowe miasto Laschkar, wzniesione o dwa kilometry dalej. Tam to w głębi tego indyjskiego Gibraltaru, Rani z Jansi, towarzyszka Nany Sahiba, oddana mu z bezgranicznem poświęceniem, walczyła bohatersko do ostatniej chwili życia. Tam, jak już mówiliśmy, w potyczce z dwoma szwadronami 8-go pułku huzarów armji królewskiej poniosła śmierć z ręki pułkownika Munro. Jak wiadomo, to właśnie było powodem nieubłaganej nienawiści zemsty Nany Sahiba, z jaką tenże ścigał wszędzie sir Edwarda Munro. Słusznie więc bardzo, inżynier chciał ominąć Gwalior, aby nie jątrzyć bolesnych wspomnień pułkownika.

Dnia 20. września, o jedenastej rano, po śniadaniu, jedni z nas siedzieli pod werandą, inni w salonie Steam-House. Stalowy Olbrzym pędził z prędkością 9 do 10 kilometrów na godzinę. Przed nami wśród pól bawełnianych i zbożowych roztaczała się szeroka droga, ocieniona wielkiemi drzewami. Czas był prześliczny, słońce dogrzewało. Mocno żałowaliśmy, że nie było „władzy gminnej”, któraby kazała polewać drogę, gdyż wietrzyk unosił kłęby drobniutkiego białego pyłu, poprzedzającego nasz pociąg. Wkrótce, jak daleko można było dojrzeć okiem, powietrze było wypełnione tak niezmierzonemi tumanami kurzu, że najgwałtowniejszy samum szalejący w pustyni, nie mógłby spowodować większych.

– Co może być powodem tak bezmiernego kurzu, kiedy wietrzyk jest tak lekki? – zapytał kapitan Hod.

– Kalagani nam to wytłumaczy, – odpowiedział mu pułkownik Munro.

Przywołany Hindus wszedł na werandę, i popatrzywszy na drogę, rzekł:

– Jestto długa karawana zmierzająca ku północy i jak uprzedziłem pana inżyniera, składa się zapewne z Benjarisów.

– Zapewnie napotkasz w niej twoich dawnych towarzyszy, – rzekł mu Banks.

– Bardzo być może, bo długo przebywałem wśród tych koczujących plemion.

– Czy zamierzasz opuścić nas i przyłączyć się do nich?

– Bynajmniej, panie, – odpowiedział.

Hindus nie mylił się; po upływie pół godziny, Stalowy Olbrzym, pomimo całej swej potęgi musiał się zatrzymać, nie mogąc posuwać się dalej. Ale za to ciekawy widok przedstawił się naszym oczom.

Ku południowi, na przestrzeni kilku kilometrów, zaparła drogę gromada wołów, licząca cztery do pięciu tysięcy sztuk. Należały one do karawany Banjarisów.

– Banjarisowie, – rzekł Banks, – są to prawdziwi Cyganie Hindostanu. Nie mają stałego zamieszkania, w lecie żyją pod namiotami, w zimie w szałasach. Podczas powstania 1857 r., dostarczali żywności tak powstańcom jak armji królewskiej, to też jakby za milczącem porozumieniem, obie wojujące strony nie tamowały im przejścia przez zbuntowane prowincje. Gdyby koniecznie chcieć przyznać im jakąś ojczyznę w Indjach, to chyba prowincję Raputana lub królestwo Milwaru. Będziemy mogli dobrze im się przypatrzyć, bo muszą przejść koło nas.

Nasz pociąg zatrzymał się z jednej strony gościńca, gdyż nie mógłby oprzeć się takiej gromadzie rogatego bydła, przed którem nawet dzikie zwierzęta ustępują z drogi.

Zacząłem przyglądać się nadciągającej karawanie; piękna to rasa. Mężczyźni byli wysocy, silni, mieli rysy regularne, nosy orle, bujne wijące się włosy koloru bronzu wpadającego w miedź; przybrani w długie tuniki i turbany, uzbrojeni w lance, tarcze i wielkie szable. Kobiety wysokie, kształtne, dumne jak mężczyźni ich klanu, miały na sobie rodzaj gorsetów i szeroko nafałdowane spódnice, w uszach błyszczące kolczyki, na szyjach naszyjniki, na rękach bransolety, na nogach ponad kostką niby pierścienie ze złota, kości słoniowej lub muszli. Draperja z wielkiego szala osłaniała je od stóp do głów.

Obok mężczyzn, starców, kobiet i dzieci szły spokojnie tysiące wołów, poruszając dzwonkami przymocowanemi do ich łbów, niosąc na grzbiecie po dwa worki ze zbożem i inną żywnością. Był to cały szczep, ciągnący karawaną pod kierunkiem obranego wodza, zwanego „naik”, posiadającego nieograniczoną władzę przez czas, na który był obrany. On kieruje karawaną, wyznacza godziny wypoczynku i miejsca na obozowiska.

Na czele karawany postępował ogromny buhaj, przysłonięty jakąś jaskrawą draperją, przystrojony w dzwonki i muszle. Zapytałem Banksa, czy nie wie, jakie obowiązki spełnia w karawanie ten wspaniały buhaj.

– Kalagani najlepiej nas objaśni, – odrzekł inżynier. – Ale gdzież on się podział?

Wołano go, nie odezwał się i nie pokazał; szukano go po całem Steam-House, ale daremnie.

– Zapewne poszedł odnowić znajomość z którymś z dawnych towarzyszy, ale niezawodnie powróci, – rzekł pułkownik.

Zdawało się to bardzo prostą rzeczą, a jednak zaniepokoiło mnie trochę.

– O ile mi się zdaje, – rzekł Banks, taki przodujący w karawanach buhaj jest dla szczepu Banjarisów przedstawicielem bóstwa. Odzie on się zwróci, karawana za nim; gdzie stanie, obozują. Zdaje mi się jednak, że buhaj posłuszny jest tajemnym wskazówkom naika.

Ledwie po dwóch godzinach pochodu karawany zaczęliśmy dostrzegać jej koniec. Szukałem wzrokiem Kalaganiego, ukazał się nareszcie w towarzystwie jakigoś Hindusa, nie należącgo do plemienia Banjarisów. Musiał to zapewne być jeden z tych krajowców, wynajmujących się czasowo na usługi karawan, jak to niejednokrotnie czynił Kalagani. Rozmawiali ze sobą półgłosem – może o okolicach, jakie przebyła karawana, a w które mieliśmy się udać pod kierunkiem Kalaganiego.

'The Steam House' by Léon Benett 083

Ów Hindus, idący już na samym końcu karawany, zatrzymał się na chwilkę przed naszym Steam-House. Przyglądał się nibyto bacznie pociągowi i sztucznemu słoniowi, mnie jednak zdawało się, że wpatruje się głównie w pułkownika Munro; ale ani słowa nie przemówił do nas. Nareszcie pożegnawszy skinieniem Kalaganiego, złączył się z karawaną i znikł wkrótce w tumanie kurzu.

Powróciwszy do Steam-House, Kalagani nie czekając zapytania, zwrócił się do pułkownika, mówiąc:

– Jest to jeden z moich dawnych towarzyszy, zostający od dwóch miesięcy w usługach karawany, poczem zajął swe dotychczasowe miejsce.

Niebawem Steam-House ruszył w dalszą drogę; a nazajutrz, 24. września, zatrzymaliśmy się na noc o pięć kilometrów od Urcza, na lewym brzegu Betwy. Jestto jedna z główniejszych rzek wpadających do Jumny. Wody jej wystąpiły z łożyska i rozlały się szeroko na wybrzeża. Było już za ciemno, aby Banks mógł rozpatrzeć się, jakie trudności może przedstawiać przepłynięcie rzeki, więc zostawił to do jutra rana, a zaraz po wieczerzy udaliśmy się na spoczynek.

Tylko w wyjątkowych okolicznościach ustanawialiśmy straże do czuwania w nocy nad obozowiskiem; uznaliśmy to za zbyteczne, bo przecie nikt nie mógł unieść naszych przenośnych domów, ukraść naszego słonia, którego sam ciężar jego bronił, więc pozostawała tylko możliwość napadu włóczęgów uwijających się w tych okolicach, a od tych broniły i uprzedziłyby o zbliżeniu szczekaniem nasze psy Fan i Black.

Jakoż miało to miejsce tejże nocy. Około drugiej nad ranem zbudziło nas ujadanie psów; zerwałem się prędko, i zastałem wszystkich na nogach

– Co się stało? – zapytał pułkownik Munro.

– Psy ujadają, – odrzekł Banks, – więc nie może to być bez powodu.

– Zapewnie jakaś pantera odezwała się w pobliskich zaroślach, – rzekł kapitan Hod, – weźmy broń i przejrzyjmy skraj lasu.

Sierżant Mac-Neil, Kalagani i Gumi stanęli na werandzie nasłuchując; zbliżyliśmy się do nich.

– Pewnie jest w pobliżu parę dzikich zwierząt, przybyłych, by na wybrzeżach ugasić pragnienie? – rzekł kapitan.

– Kalagani twierdzi inaczej, – rzekł Mac-Neil.

– Więc cóż ty mówisz? – zapytał pułkownik Hindusa.

– Nie wiem jeszcze co to jest, – odrzekł – ale to pewne, że nie są to tygrysy, lamparty, ani nawet szakale; dostrzegam tylko wśród drzew jakąś zbitą masę…

– Zaraz się dowiemy! – zawołał kapitan Hod, – marzący ciągle o zabiciu pięćdziesiątego tygrysa.

– Zatrzymaj się lepiej, kapitanie, – rzekł Banks; – tu w Bundelkundzie można obawiać się włóczących się po nocach na gościńcach.

– Eh! jest nas przecie tylu dobrze uzbrojonych, nie ma się czego lękać; muszę koniecznie przekonać się co to takiego.

Psy nie przestawały szczekać, jednak nie tak zajadle, jak gdy zwęszą zbliżanie się dzikich zwierząt.

– Pułkowniku, – rzekł Banks, – pozostań tu z Mac-Neilem i innymi, a ja, Hod, Maucler i Kalagani udamy się na rekonesans.

Kapitan Hod skinął na Foxa, aby poszedł z nami; psy pokazywały drogę i szliśmy za niemi.

'The Steam House' by Léon Benett 084

Zaledwie weszliśmy do lasu, dał się słyszeć odgłos kroków; wyraźnie nadchodził liczny hufiec, zbliżający się do naszego obozowiska. Dostrzegaliśmy jakby milczące cienie, przesuwające się wśród zarośli.

Psy biegły przed nami szczekając.

– Kto tam? – zawołał kapitan Hod.

Żadnej odpowiedzi.

– Albo nie chcą odpowiedzieć, albo nie rozumieją po angielsku, – rzekł Banks.

– Muszą przecież rozumieć po hindusku – rzekłem.

– Kalagani, – zawołał Banks, – zawołaj do nich po hindusku, że damy ognia jeśli nie odpowiedzą.

Kalagani przemówił narzeczem krajowców Indji środkowych, rozkazując, aby się zbliżyli i odpowiedzieli. Nikt się nie odezwał.

Wtedy kapitan strzelił niecierpliwie do jakiegoś cienia przesuwającego się wśród drzew. Wystrzał ten spowodował jakieś głuche zamieszanie; zdawało się, że jakiś liczny hufiec rozbiega się na prawo i na lewo. Psy powróciły spokojnie, nie okazując żadnej obawy.

– Ktokolwiek oni są, włóczęgi czy maroderzy, prędko umknęli z placu, – rzekł kapitan Hod.

– Widać nie grzeszą zbytnią odwagą, – odpowiedział śmiejąc się Banks, – wracajmy do Steam-House; w każdym razie każę czuwać do rana.

Mac-Neil, Gumi i Fox czuwali z kolei; my wróciliśmy do naszych izdebek.

Noc przeszła spokojnie; należało więc myśleć, że widząc nas przygotowanych do obrony, nocni goście zaniechali swoich zamiarów, jeśli jakieś wobec nas mieli.

Nazajutrz, podczas gdy czyniono przygotowania do odjazdu, pułkownik Munro, kapitan Hod, Mac-Neil, Kalagani i ja postanowiliśmy przejść skraj lasu. Nigdzie jednak nie znaleźliśmy ani śladu bandy; przestaliśmy więc myśleć o tem.

Banks porobił potrzebne przygotowania do przepłynięcia Betwy. Rzeka ta wystąpiła, rozlewając szeroko na wybrzeżach swe żółtawe wody. Prąd był bardzo bystry; zadanie Stalowego Olbrzyma było bardzo trudne.

Inżynier zajął się najprzód upatrzeniem miejsca dogodnego do wylądowania, przypatrując się przez lunetę prawemu brzegowi. Łożysko Betwy roztaczało się w tem miejscu blisko na milę angielską szerokości; dotąd jeszcze Stalowy Olbrzym nie przepływał tak szerokiej przestrzeni.

– Ale, – zapytałem, – jakże sobie radzą podróżnicy i kupcy, skoro im taki wylew zagrodzi drogę; zdaje mi się, że zwyczajne łodzie nie zdołałyby się oprzeć tak bystremu prądowi.

– Rzecz prosta, że nie mogą odbywać dalszej drogi, – rzekł Hod.

– Przeciwnie, mogą, jeśli mają do rozporządzenia słonie.

– Alboż słonie mogą przepływać tak szerokie przestrzenie?

'The Steam House' by Léon Benett 085

– Mogą, i zaraz wam powiem, w jaki sposób się to odbywa. Wszystkie pakunki umieszcza się na grzbietach słoni a mahuci zmuszają je do wejścia w wodę. Z początku zwierzęta wahają się, cofają i mruczą, ale wkrótce nabierają odwagi, wchodzą w rzekę i przepływają na przeciwny brzeg. Wprawdzie zdarza się niekiedy, że prąd porywa niektóre i pociąga na dno, ale najczęściej dzieje się to tylko w braku dobrych kierowników – mahutów.

– No! nie mamy „słoni”, ale nasz jeden…

– Starczy za wielu, – dokończył Banks.

Zajęliśmy swoje miejsca; Kalut poszedł do ogniska, Storr wraz z Banksem do wieży, aby kierować przeprawą.

Przed dostaniem się na wody rzeki, trzeba było przebyć pięćdziesiąt stóp zalanych wybrzeży. Stalowy Olbrzym zachwiał się i powoli ruszył z miejsca. Szerokie jego łapy były już w wodzie, ale nie płynął jeszcze; przejście z lądu do wody musiało się odbywać bardzo przezornie.

'The Steam House' by Léon Benett 086

Wtem szmer i odgłos, słyszany w nocy, znów zaczął wyraźnie dochodzić do nas; z lasu wysunęło się ze sto postaci, wyrabiających różne miny i podskoki.

– A do kroćset tysięcy! więc to były małpy! – zawołał śmiejąc się kapitan.

I rzeczywiście cała gromada tych przedstawicieli małpiego rodu zaczęła zbliżać się do Steam-House, postępując w ścieśnionym szeregu.

– Czego one chcą u licha! – zawołał Mac-Neil.

– Zapewne zamierzają napaść na nas, – rzekł kapitan Hod, zawsze gotów do obrony.

– O nie! i nie ma się czego obawiać, – rzekł Kalagani, który miał czas przypatrzyć się ich obrotom.

– A więc po co tu idą? – zapytał znów Mac-Neil.

– Chcą tylko przepłynąć rzekę w naszem towarzystwie, – odrzekł Hindus.

Kalagani miał słuszność. Nie były to zuchwałe i śmiałe Gibbony, z długiemi włochatemi rękami, ani członkowie owej „arystokratycznej rodziny”, zamieszkującej w Benares, ale małpy z rodzaju Langurów, największego na półwyspie, zwinne, czwororękie, o czarnej skórze, gładkich policzkach, otoczonych białemi faworytami, co je czyni podobnemi do starych adwokatów. Futro ich jest szare na grzbiecie, a białe na brzuchu. Małpy te wykonują najdziwniejsze podskoki i najrozmaitsze ruchy. W całych Indjach uważa się Langury za święte zwierzęta; według legendy małpy te są potomkami wojowników, którzy podbili wyspę Ceylon.

W Amber zamieszkują one pałac zwany Zenanah, w którym uprzejmie przyjmują turystów. Istnieje surowe prawo, nie dozwalające ich zabijać; wielu oficerów angielskich przypłaciło życiem jego przekroczenie.

Małpy te, łagodne z natury i dające się łatwo oswoić, stają się nader groźne w razie gdy są napastowane i zranione; wtedy dorównują hjenom i panterom. Ale nie mieliśmy zamiaru wypowiadać im wojny, nawet kapitan Hod nie chwytał za broń.

Mieliśmy niebawem przekonać się, czy Kalagani słusznie wnosił, że cała ta gromada, bojąc się rzucić wpław, zapragnęła skorzystać z naszego Stalowego Olbrzyma dla przepłynięcia Betwy.

Przebywszy wybrzeże, Stalowy Olbrzym wpłynął na wody rzeki i wkrótce pociągnął za sobą cały pociąg, który z początku stał prawie nieruchomy. Cała gromada małp zbliżyła się, pluskając po niegłębokiej wodzie, pokrywającej pochyłość wybrzeża. Aż za jednym zamachem samce, samice, stare, młode, przeskakując i trzymając się za ręce powskakiwały na pociąg.

W jednej chwili siedziało ich dziesięć na Stalowym Olbrzymie, reszta rozbiegła się po całym pociągu, nie objawiając żadnych nieprzyjaznych zamiarów i cała setka weseliła się i zdawała się winszować sobie, że znalazła tak wygodny sposób odbycia podróży.

'The Steam House' by Léon Benett 087

Olbrzym Stalowy wypłynął na pełne wody; z początku obawialiśmy się, aby takie powiększenie ciężaru nie utrudniało przeprawy, ale małpy poumieszczały się tak przezornie, że nasze obawy okazały się płonnemi. Zamiast zgromadzić się w jednym punkcie, rozbiegły się po całym pociągu; wszędzie ich było pełno, nie ulękły się nawet trąby słonia, wyrzucającej kłęby pary.

Kapitan Hod, a szczególniej Fox, przypatrywali im się z podziwieniem. Fox pragnął przyjmować je z honorami; przemawiał do nich, brał za ręce, kłaniał im się, zdejmując kapelusz. Częstował je cukrem i byłby dobrze naruszył słodkie zapasy spiżarniane, gdyby pan Parazard nie przeszkodził temu.

Stalowy Olbrzym robił ciągle łapami, które uderzając wodę, funkcjonowały jak szerokie pagaje. Posuwał się w kierunku ukośnym ku miejscu, w którem mieliśmy wylądować. W pół godziny dobiliśmy do przeciwnego brzegu i w tejże chwili cała gromada czwororękich wyskoczyła na brzeg i znikła w podskokach.

– Mogły były przynajmniej podziękować! – zawołał Fox, któremu nie podobało się takie bezceremonialne postąpienie Langurów.

Wszyscy parsknęliśmy śmiechem usłyszawszy te jego słowa.



Rozdział VIII

HOD PRZECIW BANKSOWI.

Przepłynęliśmy więc Betwę; sto kilometrów oddzielało nas już od stacji Etawah. Cztery dni przeszło spokojnie bez żadnego wypadku; nie było nawet polowania, bo w tej części królestwa Scindia jest bardzo mało dzikich zwierząt.

– Zobaczycie, – wołał często z gniewem kapitan Hod, – że przybędę do Bombaju, nie zabiwszy pięćdziesiątego tygrysa.

Kalagani był doskonałym i nader przezornym przewodnikiem przez te mało zaludnione prowincje, których topografję znał doskonale i dnia 29. września nasz pociąg zaczął wznosić się na północne pochyłości gór Vindya, aby dostać się do wąwozu Sirgur. Dotąd nasza podróż przez Bundelkund odbywała się szczęśliwie, a jednak jest to kraj najmniej przedstawiający bezpieczeństwa. Tu chętnie szukają schronienia złoczyńcy i włóczęgi. Tu Dakoici zajmują się podwójnem rzemiosłem: trucicieli i złodziei. Przezorność nakazuje więc zachować wszelkie ostrożności, przebywając tę krainę.

Górzysta okolica, którą mieliśmy przebyć, jest najmniej bezpieczna z całego Bundelkundu. Nie jest to zbyt rozległa przestrzeń – najwięcej sto kilometrów do najbliższej stacji kolei z Bombaju do Allahabad. Ale ani nie można było myśleć o tak łatwem i prędkiem posuwaniu się, jak przez równiny Scindji. Stroma i kamienista droga, na skalistym gruncie, o częstych zakrętach, a w niektórych miejscach nadzwyczaj wąska, nie dozwalała nam przebywać więcej jak 15 do 20 kilometrów dziennie, w ciągu dziesięciu godzin podróży. W nocy czuwaliśmy bacznie nad naszem obozowiskiem i wiodącemi do niego drogami, bo choć wieżyczka, jaką dźwigał na swym grzbiecie Stalowy Olbrzym, zapewniała nam pewne schronienie, niby kazamata dozwalająca nie lękać się włóczęgów, Dakoitów a nawet Tugów, jeśliby znajdowali się jeszcze w tej stronie Bundelkundu, i nawet chyba nie śmieliby napadać na nas, ale w każdym razie ostrożność była konieczną.

W wielu miejscach trudniejszych do przebycia, trzeba było dodawać pary, ale zresztą posuwaliśmy się bezpiecznie pod kierunkiem Storra i Banksa. Nie lękaliśmy się także zabłądzenia, bo Kalagani doskonale znał tę część półwyspu, a szczególniej wąwóz Sirgur. Nawet w miejscach, w których kilka dróg cshodziło się wśród wysokich skał, nie wahał się ani na chwilę, w którą stronę mamy się zwrócić.

Deszcze ustały, niebo na wpół zasłane małemi chmurkami, przyćmiewającemi nieco promienie słoneczne, nie zagrażało burzami, tak gwałtownemi w środkowych strefach półwyspu. Przez kilka godzin we dnie było dość gorąco, nie tak jednak, aby gorąco dawało się dokuczliwie odczuć podróżującym w Steam-House, tak dobrze chronionym przeciw upałowi. Drobnej zwierzyny było podostatkiem i nasi myśliwi mogli, nie oddalając się zbytecznie, dostatecznie zaopatrzyć spiżarnię.

Tylko kapitan Hod, a zapewne i Fox, żałowali mocno, że brakowało tu dzikich zwierząt, których tak wiele napotykali w Tarryani; ale nie można było obiecywać sobie polowań na lwy, tygrysy i pantery, skoro nie było tu przeżuwaczy, któremi się żywią.

W braku jednak zwierząt mięsożernych, mieliśmy sposobność napotkać dzikie słonie indyjskie, których dotąd prawie nie widywaliśmy.

Około południa, dnia 30. września, ujrzano przed pociągiem naszym parę tych wspaniałych zwierząt. Za naszem zbliżeniem odstąpiły na bok, aby przepuścić nieznany im wehikuł, którego pewnie trochę się bały.

Kapitan Hod przypatrywał im się ciekawie, ale nie myślał strzelać, aby niepotrzebnie nie pozbawiać życia tych okazałych zwierząt, które w pobliżu tych pustych wąwozów miały strumienie, potoki i pastwiska, wystarczające na wszelkie ich potrzeby.

Wiadomo, że Indie są uprzywilejowanym krajem słoni. Wszystkie te gruboskórce należą do nieco podrzędniejszego rodzaju, niż słonie afrykańskie. Oto w jaki sposób je chwytają.

Urządzają tak zwany „kiddah”, to jest pewną przestrzeń otoczoną palisadami. Jeśli chodzi o pojmanie całej trzody, wtedy myśliwi, w liczbie trzystu czy czterystu, pod przewództwem specjalnego „dżamadara” czyli strażnika-krajowca, otaczają je i napędzają powoli ku „kiddah”, zamykają, rozdzielają za pomocą wyuczonych oswojonych słoni i następnie chwytają, wiążąc tylne nogi. Ale sposób ten, wymagający nagromadzenia znacznej liczby myśliwych i wiele czasu, bywa najczęściej bezowocnym, jeśli chodzi o pochwycenie wielkich samców: te sprytniejsze i przezorniejsze, umieją unikać więzienia, nie dając napędzić się do kiddahu. Hindusi radzą sobie w ten sposób, że wyprawiają oswojone słonie, które uganiają się za niemi kilka dni; na ich grzbietach siedzą mahuci, owinięci w ciemne kołdry, i gdy słonie, nie domyślając się niczego, zasną spokojnie, mahuci zeskakują, wiążą je i chwytają, zanim mogą zmiarkować, co się z niemi stało.

Dawniej chwytano słonie, przekopując na drodze, którą przechodzą, rowy do piętnastu stóp głębokości mające, ale słonie wpadając w nie, odnosiły ciężkie rany lub nawet często zabijały się – zaniechano więc tak barbarzyńskiego sposobu.

W Bengalu i Nepalu dotąd posługują się w tym celu „lasso”, to jest sznurem z pętlicą. Jestto bardzo zajmujące polowanie. Trzech mężczyzn siada na dobrze wytresowanego słonia. Na karku, mahut kierujący słoniem; w tyle poganiacz, podniecający słonia bosakiem i młotkiem; na grzbiecie Hindus mający zarzucić lasso. Te wytresowane słonie, wraz ze swymi jeźdzcami często przez kilka godzin uganiają po równinach i lasach za dzikim słoniem, aż do chwili, gdy pochwycony w pętlę gruboskórzec pada na ziemię i staje się łupem myśliwych, którzy nie zawsze wychodzą bez szwanku z tej pogoni.

Temi różnemi sposobami chwytają w Indjach wielką liczbę słoni, a jest to nader zyskowne zajęcie, gdyż za samicę płacą zwykle po 7.000 zł., za samca 2.000, a jeśli jest czystej krwi, to aż do 50.000 zł.

Dobrze utrzymywane i żywione, zwierzęta te warte są tak wysokiej ceny, gdyż mogą być nader pożyteczne. Do dobrego wyżywienia słoń potrzebuje dziennie 60 do 70 funtów zielonej paszy. Słonie przenoszą wtedy żołnierzy i wszelkie transporta wojskowe; w krajach górzystych lub w niedostępnych koniom dżunglach, transportują przyrządy i ciężary nieodłączne od artylerji, a nadto wykonywują ciężkie roboty dla osób prywatnych, używających ich zamiast zwierząt roboczych i pociągowych. Potężne te i łagodne zarazem olbrzymy, skutkiem szczególniejszego instynktu, nakłaniającego je do posłuszeństwa, dają się łatwo tresować i dlatego licznie posługują się niemi we wszystkich prowincjach Hindostanu; a że oswojone nie rozmnażają się, trzeba nieustannie nie polować i chwytać, aby starczyć licznym zażądaniom z półwyspu i obcych krajów. Mimo to, zdaje się liczba ich się nie zmniejsza i można napotkać niezliczoną ich ilość w całych Indjach.

Nawet, co do mnie powiedziałbym, że jest ich tam jeszcze „za wiele” i miałbym do tego słuszny powód.

'The Steam House' by Léon Benett 088

Jak powiedziałem, dwa słonie napotkane na drodze, odsunęły się na bok, aby nasz pociąg przejechał, a gdy to nastąpiło, szły za nim. Prawie natychmiast pojawiło się więcej słoni na drodze za nami i przyspieszając kroku, połączyły się z parą, którąśmy minęli. W jaki kwadrans później, naliczyliśmy ich z dwanaście. Przypatrywały się naszemu Steam-House, trzymając się w odległości najwięcej 50 metrów. Nie zdawało się, że pragną nas dogonić; ale także widocznie nie zamierzały nas opuścić. Przyspieszyć biegu w tych krętych wąwozach było niepodobieństwem; Banks więc nie próbował nawet tego

Około pierwszej po południu, już przeszło trzydzieści słoni podążało za nami; gdyby chciały, mogłyby nas dogonić lub nawet wyprzedzić, gdyż jak twierdzą, słoń może przebyć 25 kilometrów drogi na godzinę. Zwykle gromady słoni składają się ze 30 do 40 sztuk, ale niekiedy zbiera się ich do stu, a wtedy podróżni niezupełnie są bezpieczni. Pułkownik Munro, Banks, kapitan Hod, Mac-Neil, Kalagani i ja z werandy drugiego wagonu obserwowaliśmy ciągle tę coraz powiększającą się gromadę słoni.

– Liczba ich zwiększa się ciągle, – rzekł Banks, – i pewnie niedługo ściągną tu wszystkie słonie rozprószone po okolicy.

– Ale jakże mogłyby się porozumieć z pewnej oddali, – rzekłem, – skoro nie mogą się ani widzieć, ani słyszeć?

– Odczuwają się węchem; zmysł powonienia jest u nich tak doskonały, że słonie domowe rozpoznają obecność dzikich z odległości trzech do czterech mil, – odrzekł Banks.

– Ależ to istna wędrówka słoni – rzekł pułkownik Munro. – Patrzcie, jak potworzyły się za pociągiem gromady, składające się z dziesięciu do dwunastu, a wszystkie zdają się zmierzać do jednego celu. Wiesz co, Banks, trzebaby przyspieszyć biegu

– Stalowy Olbrzym robi co może, ale na tej drodze niepodobna jechać prędzej,

– Ale po co mamy się spieszyć! – zawołał kapitan Hod, którego podobne wydarzenia wprawiały zawsze w dobry humor. – Niech nas eskortują te milutkie zwierzątka! To świta godna naszego Stalowego Olbrzyma. Było pusto i głucho jak na puszczy, teraz widać życie i podróżujemy jak radżowie.

– A! musimy zgodzić się na ich eskortę, skoro nie w naszej mocy temu przeszkodzić, – odrzekł Banks.

– Ale czegoż możemy się obawiać? – zapytał kapitan Hod, – wszak wiadomo, że gromada słoni jest mniej niebezpieczną, niż jeden… To takie dobre, potulne zwierzęta, istne baranki!

– Oho! Kapitan zaczyna się unosić! – rzekł sir Munro, – Zgadzam się na to, że jeśli te baranki zechcą się trzymać w pewnej od nas odległości, jak dotąd, nie ma się czego obawiać, ale gdyby im przyszła ochota wyścignąć nas, na tak ciasnej drodze, mogłyby znacznie uszkodzić Steam-House.

– A nadto, – rzekłem, – kto wie jak obeszłyby się z naszym Stalowym Olbrzymem, gdyby mu tak zbliska zajrzały w oczy?

– Ah! do kroćset! – krzyknął kapitan, – oddałyby mu taki hołd, jak słonie księcia Guru Singha.

– Ale tamte były oswojone, – rzekł sierżant Mac-Neil.

– To i te same przez się oswoją się, – rzekł kapitan Hod; – sam widok naszego olbrzyma wzbudzi w nich takie zdumienie, że pozdrowią go z uszanowaniem.

Widocznie kapitan nie ochłonął dotąd z uwielbienia dla sztucznego słonia, „tego arcydzieła techniki, zbudowanego przez angielskiego inżyniera”.

– Zresztą te gruboskórce – lubiał to słowo widocznie – więc te gruboskórce są bardzo inteligentne, one rozumują, sądzą, one porównują i składają dowody rozumu prawie ludzkiego!

– To nie prawda, – odrzekł Banks.

– Jak to, nie prawda! – krzyknął kapitan Hod. – Toż chyba nie mieszkając w Indjach, możnaby coś podobnego utrzymywać! Czyż nie używają tych zwierząt do wszelkich posług domowych? i czy jest sługa, dwunożny, któryby im dorównał? – W domu swego pana czyż słoń nie spełnia wszelkich posług? Czyż nie wiesz Maucler, co o nich mówią ci, co je dobrze znają? – Otóż utrzymują oni, że słoń jest uprzedzająco grzeczny dla tych, których kocha, że pomaga im dźwigać ciężary, że zbiera dla nich kwiaty lub owoce, one strzegą trzody i mieszkania swego pana, noszą wodę, one pielęgnują i bawią dzieci, które im poruczają, lepiej jak niektóre angielskie bony! A jakie to wdzięczne zwierzę! Jeden z moich przyjaciół opowiada, że widział jak kazano raz słoniowi zgnieść łapą małą muszkę, wtedy szlachetny zwierz podnosił właśnie łapę ile razy przechodził koło muszki, żeby jej nie rozgnieść i ani rozkaz, ani uderzenia nie potrafiły zmienić jego postępowania, a gdy przeciwnie kazano mu przynieść muszkę, to jak najdelikatniej wziął ją swoją trąbą i puścił na wolność – i czyż mógłbyś zaprzeczyć teraz Banksie, że to zwierz szlachetny, dobry, wyżej moralnie stojący jak psy, jak małpy – i czyż nie mają słuszności Hindusi, że przyznają mu tyle inteligencji jak człowiekowi!

I kapitan Hod, na zakończenie swojej tyrady zdjął kapelusz i oddał pokłon trzodzie, która szła za nami.

– Dobrze prawi – rzekł uśmiechając się pułkownik, – słonie mają w tobie dzielnego obrońcę!

– Czyż nie mam słuszności, pułkowniku?

– Może być, że kapitan Hod ma słuszność, – odrzekł Banks, – ale zdaje mi się, że i Sanderson, sławny myśliwy słoni, może zasługiwać na uwzględnienie.

– A cóż on mówi ten twój Sanderson, – zapytał kapitan.

– On utrzymuje, że słoń posiada tylko bardzo mierną inteligencję.

– O to mi się podoba, – rzekł kapitan Hod, który się coraz bardziej zapalał.

– Utrzymuje także, – ciągnął dalej Banks, – że Hindusi nigdy nie obierali słonia za godło inteligencji, lecz że przeciwnie, wyżej stawiali lisy, kruki i małpy!

– Protestuję! – wykrzyknął Hod.

– Protestuj sobie, mój kapitanie, ale słuchaj! Sanderson wskazuje na to, że słoń daje się złapać w dziecinne wprost pułapki jak n. p. doły, pokryte gałęziami i że nawet nie próbuje z nich się wydostać. Dalej, że słoń daje się zapędzać bez większych trudności w ogrodzenia, coby się z innemi dzikiemi zwierzętami nigdy nie udało, ba nawet powiada, że słoń, który raz umknie z więzienia, daje się znowu bardzo łatwo złapać, więc nie ma tyle zmysłu, żeby być przezornym!

– O biedne zwierzęta! – zawołał kapitan, – jak to was oczernia ten inżynier!

– Jeszcze jeden ostatni dowód przytoczę ci, a to, że słoń często wcale nie daje się ułaskawić, szczególnie gdy jest młody i należy do słabej płci!

– O, to chyba właśnie o jedno podobieństwo więcej do człowieka, – odparł kapitan. – Czyż mężczyźni nie łatwiej dają się prowadzić, jak dzieci i kobiety?

– Mój kapitanie, ani ty, ani ja nie możemy sądzić w tej sprawie, gdyż jesteśmy nieżonaci i nie możemy w tem mieć doświadczenia.

– Jednakże pomimo zapału twego dla tych gruboskórców, – rzekł Banks, – przyznaję, że wolałbym, żeby się zwróciły na północ, skoro my zmierzamy na południe, gdyż niebardzo dowierzam pozorne ich dobroci i jestem pewny, że gdyby wpadły w złość nie zdołalibyśmy stawić dostatecznego oporu ich połączonym siłom.

– A to tem więcej, – rzekł pułkownik Munro, – że liczba ich tak się ciągle zwiększa, że zaczyna nareszcie przybierać niepokojące rozmiary.



Rozdział IX

STU PRZECIW JEDNEMU.

Sir Edward Munro miał zupełną słuszność. Już teraz 50 do 60 słoni postępowało za nami. Szły przyspieszonym krokiem, i przodujące zbliżyły się do Steam-House na odległość mniej niż dziesięciu metrów, co pozwalało doskonale je obserwować.

'The Steam House' by Léon Benett 089

Na czele szedł największy z gromady, jednakże licząc prostopadle od łopatki, miara jego nie przenosiła trzech metrów; jak już mówiliśmy, słonie indyjskie są mniejsze od afrykańskich, których miara dochodzi niekiedy do czterech metrów. Ich kły są także krótsze od słoni afrykańskich. Na wyspie Ceylon spotyka się słonie pozbawione kłów, tej strasznej broni, którą tak dzielnie umieją się posługiwać, ale „muknasy” te, tak je bowiem nazywają, dają się nader rzadko widzieć w prowincjach właściwego Hindostanu.

Za tym przodującym słoniem szło kilka samic, będących rzeczywistemi kierowniczkami karawany. Gdyby nie obecność Steam-House, byłyby niezawodnie tworzyły awangardę, a samce szłyby za niemi, w gronie innych towarzyszy. Samcy zupełnie nie umieją przewodniczyć gromadzie; nie zajmując się swemi młodemi, nie wiedzą kiedy i gdzie potrzeba się zatrzymać, aby „dzieciny” wygodnie wypoczęły. Tak więc w rodzinach i podczas wielkich wędrówek przewodnictwo należy do samic.

Trudno było odgadnąć co jest powodem tego pochodu całej gromady; czy były zmuszone opuścić opróżnione już pastwiska; czy uciekały przed bardzo szkodliwemi ukłuciami pewnych much; czy może powodowała niemi ciekawość obudzona widokiem naszego sztucznego słonia? Okolica była dość odkryta i zgodnie ze swoim zwyczajem, gdy nie znajdują się w lesistych przestrzeniach, słonie podróżowały w dzień. Czy równie jak my, zatrzymają się na noc, nie mogliśmy jeszcze wiedzieć.

Kapitanie – zapytałem – patrz jak nieustannie zwiększa się nasza arjergarda, czy ciągle nie przypuszczasz, aby żywiły względem nas złe zamiary?

– Ba! – odrzekł, z jakiegoż powodu gruboskórce te miałyby chcieć nam szkodzić – przecież to nie tygrysy!… Nieprawdaż Foxie?

– Eh! nawet i nie pantery! – odpowiedział.

Jednakże Kalagani jakoś niezadawalniająco kręcił głową, co dowodziło, że nie podziela przekonań obu myśliwych.

– Jesteś nieco zaniepokojony, zdaje mi się? rzekł Banks patrząc na niego.

– Czy nie możnaby przyspieszyć biegu? – odrzekł tylko.

– Będzie to trudno, ale spróbuję – odpowiedział Banks.

I opuszczając werandę, przeszedł do wieży, w której znajdował się maszynista Storr. Niezwłocznie rozległ się świst i pociąg zaczął biedz prędzej. Nie był to jednak zbyt znaczny pospiech, co wreszcie nie zdałoby się na wiele, gdyż i gromada słoni w równym stosunku przyspieszała kroku, a więc odległość dzieląca ją od Steam-House nie zwiększyła się.

Tak przeszło kilka godzin bez żadnej wyraźnej zmiany, Po obiedzie wróciliśmy na werandę. Obecnie poza pociągiem, droga ciągnęła się prosto, bez załamań i zakrętów. można więc było dość daleko sięgnąć okiem.

Wtedy dostrzegliśmy z przerażeniem, że liczba słoni przez ostatnią godzinę znacznie się znów powiększyła i dochodziła co najmniej do stu. Szły rzędem, po dwóch lub trzech, w miarę szerokości drogi, szły milcząc, mierzonym krokiem, z trąbami lub kłami podniesionemi w górę. Dotąd szły spokojnie; jeśliby jednak uniesione niewytłumaczonym gniewem, chciały się rzucić na Steam-House, jakież straszne groziłoby nam wtedy niebezpieczeństwo!

'The Steam House' by Léon Benett 090

Noc zapadała powoli, noc pozbawiona blasku gwiazd i światła księżycowego. Jakaś mgła unosiła się w wyższych sferach podniebnych. W nocy niepodobna było jechać dalej, należało się zatrzymać. Banks postanowił stanąć w pierwszem szerszem miejscu, aby Steam-House nie zawadzał pochodowi słoni, dozwalając im udać się w dalszą drogę. Ale czy zechcą iść dalej, czy też może rozłożą się obozowiskiem obok nas?… – Oto ważne pytanie.

Z zapadaniem nocy jakiś niepokój, którego nie dostrzegaliśmy za dnia, zaczął się widocznie objawiać między słoniami; z ogromnych ich płuc wydobywało się jakieś głuche, ale silne ryczenie, połączone z dziwnym jakimś odgłosem.

– Co to za dziwny hałas? – spytał pułkownik Munro, zwracając się do Hindusa.

– Jestto odgłos jaki wydają słonie, znajdując się wobec nieprzyjaciela – odrzekł Kalagani.

– Więc chyba nas uważają za nieprzyjaciół? – rzekł Banks.

– Obawiam się tego – odpowiedział Hindus.

Był to odgłos podobny do dalekiego grzmotu. Trąc trąby o ziemię, słonie wypuszczały ogromne kłęby powietrza, nagromadzonego dłuższem wdychiwaniem, co wytwarzało odgłos dopobny do huku piorunu.

Była dziewiąta wieczór. W tem miejscu roztaczała się mała, okrągława równina, szeroka na blisko pół mili, z której wychodziła droga prowadząca do jeziora Puturia, nad którem Kalagani chciał, abyśmy rozłożyli obozowisko, Ale jeszcze piętnaście kilometrów oddzielało nas od niego, nie można więc było przebywać ich wśród nocy.

Banks dał znak maszyniście, aby się zatrzymał, ale nie gasił ognia, tak, aby w każdej chwili na dany znak mógł ruszyć dalej. Trzeba było być gotowym na wszelki wypadek.

Pułkownik Munro przeszedł do swego pokoiku.

Banks, kapitan Hod i ja postanowiliśmy nie kłaść się wcale. Cała obsługa była na nogach, cóż jednakże moglibyśmy zrobić, gdyby słoniom przyszła ochota napaść na nas?

W pierwszej godzinie czuwania, głuchy, coraz silniejszy szmer rozlegał się dokoła obozowiska; wyraźnie cała gromada zajmowała małą równinę; czy przejdą ją tylko i udadzą się w dalszą drogę?

– A byćby to mogło – rzekł Banks.

– I prawdopodobnie tak będzie! – dodał kapitan Hod, ciągle zapatrujący się różowo na tę kwestję.

Około jedenastej szmer zaczynał słabnąć i wkrótce przycichł zupełnie. Noc była bardzo spokojna; najsłabszy odgłos możnaby było dosłyszeć z łatwością, ale nic nie dochodziło do naszych uszu – prócz głuchego świstu Stalowego Olbrzyma, nie widzieliśmy nic prócz iskier wypadających niekiedy z jego trąby.

– A co! czy nie miałem słuszności? – zawołał trjumfująco kapitan Hod, poczciwe słonie powędrowały sobie.

– Szczęśliwej drogi! – odrzekłem.

– Trzeba się o tem przekonać – rzekł Banks, i zwracając się do maszynisty, dodał: Storr, zapal latarnie!

W dwadzieścia sekund dwie wiązki światła elektrycznego trysnęły z oczu Stalowego Olbrzyma oświetlając przestrzeń w dalekim promieniu.

'The Steam House' by Léon Benett 091

Słonie stały, kołem otaczając Steam-House, nieruchome, czy jakby śpiące. To światło rzucające słabe odbłyski na te zbite masy, zdawało się ożywiać je jakiemś nadprzyrodzonem życiem. Przez proste złudzenie optyczne, te na które padały silniejsze promienie światła, przybierały jakieś olbrzymie rozmiary, godne współzawodnictwa ze Stalowym Olbrzymem. Uderzone silnemi świetlanemi odbłyskami, zrywały się nagle jakby oparzone, wystawiając trąby i podnosząc kły do góry. Można było sądzić, że zamierzają rzucić się na pociąg. Wkrótce ich gniew udzielił się towarzyszom do koła i rozległ się tak ogłuszający ryk, jak gdyby uderzono naraz w setki kotłów i rogów.

– Zgaś światło! – zawołał Banks.

Światło elektryczne znikło w jednej chwili; szatański koncert ucichł niezwłocznie.

– Otoczyły nas kołem – rzekł inżynier i pewnie nie ustąpią gdy dzień zaświta.

– Hm! hm! – mruknął kapitan, którego zaufanie „w poczciwe słonie” widocznie słabło.

Zapytano Kalaganiego, co należy czynić; nie ukrywał swego niepokoju.

Niepodobna było opuszczać obozowiska wpośród tak ciemnej nocy, a zresztą na cóżby się to zdało? cała gromada słoni niezawodnie podążyłaby za nami, a trudności byłyby daleko większe niż w dzień. Postanowiono więc, że dopiero nad ranem wyruszymy w dalszą drogę, posuwając się jak się da najspieszniej, i starając się zarazem nie przestraszać naszej przerażającej eskorty.

– Czy jest w tych stronach jakaś miejscowość, gdzieby słonie nie mogły pogonić za nami? – zapytał Banks Kalaganiego.

– Jest jedna i jedyna: jezioro Puturia.

– Jak daleko stąd?

– Około dziewięciu mil.

– Ale słonie umieją pływać lepiej od innych czworonogów – odrzekł Banks. Widziano nieraz, że po pół dnia utrzymywały się na wodzie. Mogłyby więc łatwo rzucić się za nami na jezioro Puturia, a wtedy Steam-House byłby daleko więcej zagrożony.

– Nie widzę innego środka uniknięcia ich napaści – odrzekł Kalagani.

A więc spróbujemy! – odpowiedział inżynier.

Rzeczywiście nie było innej rady. Może słonie nie będą śmiały rzucić się wpław w jezioro, a może uda nam się je wyprzedzić.

Niecierpliwie oczekiwaliśmy dnia – nadszedł nareszcie. Przez resztę nocy nie było żadnych nieprzyjaznych objawów, ale żaden słoń nie odstąpił nas, zawsze kołem otaczały Steam-House. Wtem powstał wśród gromady jakiś ogólny ruch; zdawało się, jakby wszystkie słonie posłuszne były jakiemuś hasłu. Wstrząsnęły trąbami, potarły kłami o ziemię, i tak podsunęły się pod Steam-House, że możnaby przez okna dosięgnąć je pikami. Ale Banks zalecił surowo, aby żadną zaczepką nie dać im powodu do napadu.

Niektóre słonie zbliżały się coraz więcej do naszego Stalowego Olbrzyma, widać pragnęły przekonać się, co to za rodzaj olbrzymiego nieruchomego teraz zwierza. Czy uważały go za swego pobratymca? czy może przypisywały mu jakąś nadzwyczajną potęgę? Wczoraj nie mogły widzieć go biegnącego, gdyż szły w pewnej odległości za pociągiem. Ale ciekawa rzecz, jaką przybiorą postawę, gdy usłyszą jego rżenie, gdy z jego trąby będą buchać kłęby pary, gdy będzie podnosić i opuszczać łapy, biec i ciągnąć za sobą cały pociąg.

Pułkownik Munro, kapitan Hod, Kalagani i ja zajęliśmy miejsca w przednim wozie, sierżant MacNeil i towarzysze jego w następnym. Kalut stał przed kotłem, dokładając paliwa do ogniska, chociaż ciśnienie dochodziło już do pięciu atmosfer. Banks, stojąc w wieży obok Storra, trzymał rękę na regulatorze.

Nadeszła chwila odjazdu. Na dany znak przez Banksa, rozległ się przeraźliwy gwizd.

Słonie nastawiły uszu; potem cofając się trochę oswobodziły drogę na przestrzeni kilku kroków. Kłęby par buchnęły z trąby, pociąg ruszył.

Pewne zdziwienie objawiło się między słoniami stojącemi w pierwszym rzędzie; rozsunęły się więcej, zostawiając szersze przejście pociągowi, który ruszył z prędkością konia idącego truchtem.

W tej chwili cała gromada rozbiegła się przed i za pociągiem jak się zdawało, z postanowieniem nieopuszczania go; inne biegły po bokach pociągu, niby jeźdzcy jadący obok drzwiczek karety. Cała gromada złożona z 25-letnich młodzieniaszków, z „dorosłych” liczących po lat 60, ze starców stuletnich i bębnów biegnących obok matek, które ssały biegnąc, postępowała w pewnym porządku, nie cisnąc się zbytecznie, regulując swój bieg według biegu pociągu.

– No niechże już eskortują nas tak aż do jeziora – rzekł pułkownik.

– Ale co będzie jak droga zwęży się znacznie? – odpowiedział Kalagani.

Jakoż w tem leżało niebezpieczeństwo.

Bez wypadku przebyliśmy kilkanaście kilometrów dzielących nas od jeziora Puturia. Dwa czy trzy razy kilka słoni próbowało zagrodzić nam drogę, ale gdy nadbiegł Stalowy Olbrzym i plunął im w oczy gorącą parą, odsunęły się na bok.

Postanowiono, że jeśli słonie nie zaczną objawiać nieprzyjaznych zamiarów, ominiemy jezioro, nie przepływając go i Opuścimy nazajutrz okolicę gór Vindhya a w kilka godzin później dostaniemy się do stacji Jubbulpore.

Kraj był dziki i pusty, ani śladu wioski albo fermy, nigdzie nie spotkaliśmy ani jednej karawany, ani jednego podróżnego.

Jak to zapowiedział Kalagani, droga zwężała się coraz więcej; położenie nasze pogarszało się z każdą chwilą. Słonie, które szły po bokach, musiałyby usunąć się, bo albo zgniotłyby nasz pociąg albo powpadałyby w przydrożne otchłanie, w którychby znalazły śmierć. Instynktem przecisnęły się naprzód i poza pociąg, a tok nie mogliśmy ani posuwać się ani cofać.

– Sprawa wikła się coraz więcej – rzekł pułkownik.

– Przyjdzie nam chyba przebić się i zgnieść tę zbitą gromadę.

– A to zgniećmy ją nie namyślając się! zawołał kapitan. Cóż u licha! przecież stalowe kły naszego olbrzyma nie ulękną się kościanych kłów tych głupich gruboskórców.

– Dobrzeby to było, tylko bieda, że trzeba walczyć jednemu przeciwko stu – rzekł Mac Neil.

– Trudno, niema innej rady, inaczej słonie nas zgniotą. Naprzód! – zawołał Banks.

Maszynista dodał pary; Stalowy Olbrzym pobiegł prędzej i jeden stalowy kieł jego ukłuł w grzbiet idącego przed nim słonia. Zwierz wydał z bolu ryk przeraźliwy, któremu zawtórował ryk całej gromady. Walka, której końca trudno było przewidzieć, stawała się nieuniknioną.

Chwyciliśmy za broń. Dubeltówki były nabite kulami stożkowemi, karabiny kulami wybuchającemi, rewolwery zaopatrzone były w naboje właściwego kalibru.

Pierwszy godził na nas olbrzymi samiec, z dziką miną, z wystawionym kłem, śmiało wystąpił przeciw Stalowemu Olbrzymowi.

– „Gunesz!” – krzyknął Kalagani, czyli słoń z jednym kłem, jak takich nazywają myśliwi.

– Ba! posiada tylko jeden kieł! – rzeki pogardliwie kapitan.

– I dlatego właśnie jest jeszcze groźniejszym.

Hindusi otaczają słonie jednokłowe szczególniejszą czcią, jeśli im brak prawego kła, jak u tego, który zamierzał rzucić się na Stalowego Olbrzyma.

Przebił na wylot blachę pokrywającą jego piersi, ale niebawem kieł ten złamał się o wewnętrzne urządzenie. Cały pociąg doznał wstrząśnięcia; jednakże popychany wewnętrzną siłą, pędził naprzód, odtrącając gunesza, który daremnie chciał mu się opierać.

Jednak poprzedzająca nas gromada zrozumiała jego wezwanie; stanęła nagle, żywym murem swoich ciał zagradzając nam drogę. Nie dość na tem, słonie idące za pociągiem, uderzyły gwałtownie o werandę; trzeba było się bronić.

– Starajcie się nie chybić ani jednego strzału! – krzyknął kapitan; – celować tu, gdzie się zaczyna trąba, lub w dołek ponad okiem. Takie strzały najpewniejsze!

Usłuchaliśmy komendy; padło kilka strzałów, po których rozległo się głośne wycie. Trzy czy cztery słonie ugodzone we wskazane miejsca, padły z tyłu i z boku, pociąg mógł biec naprzód.

– Nabić znów broń! – krzyknął kapitan,

I miał słuszność; cała gromada napadła gwałtownie na nas; rozległo się przeraźliwe wycie i ryki. Groziło nam straszne niebezpieczeństwo.

– Naprzód! – krzyknął Banks.

– Ognia! – krzyknął Hod.

Do gwałtowniejszego gwizdu maszyny dołączył się huk wystrzałów. Ale trudno było celnie strzelać do tak zbitej masy i trafiać we wskazane przez kapitana miejsca. Kule nasze zadawały rany, ale nie zabijały; zadane rany zwiększały wściekłą zajadłość słoni, na wystrzały odpowiadały razami kłów swoich, któremi przebijały ściany naszego Steam-House.

Maszynista powiększał ciągle ciśnienie pary; Stalowy Olbrzym pędził, druzgocząc i rozpędzając gromadę; ruchoma jego trąba, podnosząc się i opuszczając, uderzała w ciała zbitej masy słoni. Posuwaliśmy się ku jezioru.

Wtem jedna trąba uderzyła o przednią werandę i chwytając pułkownika Munro, o mało nie rzuciła go pod nogi słoni; nastąpiłoby to niezawodnie, gdyby Kalagani nie przeciął trąby silnem uderzeniem siekiery.

Przez cały czas nie spuszczał on z oka pułkownika, otaczając go najtroskliwszą opieką; ta jego nieustanna pieczołowitość o bezpieczeństwo sir Edwarda zastanawiała nas wszystkich.

Wtem rozległ się nowy trzask; słonie rozbiły drugi wagon, przygniatając go do przydrożnej skały.

– Przechodźcie do nas! – krzyknął Banks do broniących tyłu.

Gumi, sierżant Mac-Neil i Fox wpadli prędko do pierwszego wagonu.

– A gdzież Parazard? – zapytał kapitan.

– Nie chce opuścić kuchni, – odpowiedział Fox.

– Porwijcie go gwałtem!

Widocznie nasz kucharz uważał sobie za hańbę opuszczenie powierzonego stanowiska; ale Gumi ujął go w swe silne ramiona i wniósł do sali jadalnej.

– Jesteście tu już wszyscy! – zapytał Banks.

– Tak, panie, – odrzekł Gumi.

– Odłączyć pierwszy wóz!

– Porzucić połowę naszego przenośnego domu?..

– Ależ to niepodobna! – krzyknął kapitan Hod.

– Nie ma innej rady! – odrzekł Banks.

'The Steam House' by Léon Benett 092

Przecięto sztaby i łańcuchy, łączące z sobą wozy, odrąbano przejście, tylny pociąg pozostał na drodze. Słonie rzuciły się na niego, gniotąc go całym swoim ciężarem i zamieniając w bezkształtne szczątki, zagradzające drogę poza nami. Trzeba było dołożyć wszelkich usiłowań, aby i drugi wóz uchronić od podobnego losu, gdyż inaczej bylibyśmy zgubieni.

Już tylko pół kilometra oddzielało nas od jeziora Puturia – ostatnie wysilenie mogło nas ocalić. Storr otworzył wielki regulator; Stalowy Olbrzym party nową siłą, szarpał stalowemi kłami ciało cisnących się przed nim słoni; puszczał na nie kłęby parzącej pary i strumienie wrzącej wody; nareszcie na zakręcie drogi ukazało się przed nami jezioro.

Jeszcze dziesięć minut – a będziemy ocaleni.

'The Steam House' by Léon Benett 093

Zrozumiały to widać słonie i chciały gwałtem wywrócić pociąg. Odpowiedzieliśmy wystrzałami. Kule sypały się jak grad, dosięgając najpierwszych szeregów; już zaledwie tylko pięć czy sześć zagradzało nam drogę; wiele padało ciężko rannych i zabitych; pociąg pędził po gruncie zbroczonym krwią.

Nareszcie dotarliśmy na brzeg jeziora i wkrótce pociąg unosił się na jego spokojnych falach.

– Dzięki ci Boże! – zawołaliśmy.

Dwa czy trzy rozwścieczone słonie rzuciły się w jezioro, pragnąc ścigać na jego powierzchni tych, których nie zdołały zniszczyć na lądzie. Ale łapy naszego olbrzyma spełniały swoje zadanie, pociąg prędko oddalał się od brzegu, a kilka dobrze wycelowanych strzałów uwolniło nas od tych strasznych wrogów, właśnie w chwili, gdy już miały wedrzeć się na tylną werandę.

– No, cóż teraz powiesz kapitanie, o poczciwości i łagodności indyjskich słoni? – zapytał Banks.

– Ba! – zawołał, – w każdym razie niewarte tygrysów. Gdyby zamiast całej setki tych gruboskórców, napadło na nas tylko trzydzieści tygrysów, klnę się na czem świat stoi, że ani jeden z nas nie pozostałby przy życiu, aby opowiedzieć całą przygodę!



Rozdział X

JEZIORO PUTURIA.

Jezioro Puturia, na którem Steam-House znalazł czasowe schronienie, leży o czterdzieści kilometrów na wschód od Dumoh, stolicy prowincji angielskiej tej samej nazwy. Miasto to liczy 12.000 mieszkańców; stoi w niem stale mały garnizon angielski.

Co do nas, nie mogliśmy, jak się zdawalo, obawiać się już niczego gorszego nad tę walkę ze słoniami, z której wprawdzie wyszliśmy cało, ale straciliśmy jeden wagon i większą część naszych przyrządów, co było dla nas bardzo dotkliwem.

I ani można było myśleć o ocaleniu wagonu, który leżał rozbity o skały, a po stratowaniu przez słonie, pozostały z niego zapewne same tylko szczątki.

A wagon ten mieścił w sobie nietylko mieszkania części osób, należących do wyprawy, ale także zapasy żywności i amunicji. Pozostało nam zaledwie dwanaście naboi, ale nie spodziewaliśmy się, byśmy mieli ich potrzebować przed przybyciem do stacji kolejowej Jubbulpore. Ciężka jednak i trudna była sprawa z brakiem żywności, której nie mieliśmy żadnych zupełnie zapasów, gdyż spiżarnia znajdowała się w rozbitym wagonie. Gdyby się nawet nam udało dojechać nazajutrz do stacji, odległej jeszcze o 70 kilometrów, musielibyśmy całe dwadzieścia cztery godzin obejść się bez jedzenia.

Ha! trudna rada, musieliśmy poddać się tej smutnej konieczności, która najwięcej dawała się uczuć panu Parazardowi i przywodziła go do rozpaczy. Cierpiał niewymownie nad stratą swoich zapasów spiżarnianych, swej piwnicy i kuchni, wraz z należącemi do niej przyrządami. Nie ukrywał swej boleści, i ani myśląc o strasznem niebezpieczeństwie, jakiego uniknęliśmy prawie cudem, o mało nie płakał nad najwięcej obchodzącemi go stratami.

W chwili, gdy zebrawszy się w salonie, naradzaliśmy się, co mamy czynić w tak trudnych okolicznościach, pan Parazard ukazał się w progu i z uroczystą miną oznajmił, że ma coś nadzwyczaj ważnego do powiedzenia.

– Mów więc, panie Parazard, – rzekł pułkownik Munro, skinąwszy, aby się zbliżył.

– Panowie, – rzekł poważnie czarny nasz kuchmistrz, – wiadomo wam, że wszelkie zapasy, mieszczące się w drugim wagonie, stały się pastwą tej przeklętej katastrofy… ale gdyby nawet coś z nich zostało uratowanem, nie na wiele by się zdało, bo w braku kuchni nie mógłbym przyrządzić wam choćby najskromniejszego posiłku.

– Wiemy o tem, panie Parazard, – odrzekł pułkownik; – bardzo to nie miła przygoda, ale zaniesiemy ją filozoficznie i jeśli trzeba, będziemy pościli.

– Tak, ale jakże to bolesne dla mnie! tem więcej, że patrząc na tę gromadę nacierających na nas słoni, z których tyle padło od morderczych kul, jakiemi pozbawialiście je panowie życia…

– Fiu! fiu! panie Parazard, jakże pięknie się wyrażasz! – rzekł kapitan; – gdybyś wziął tylko kilka lekcyj, dorównałbyś wymową panu Mateuszowi Van Guitt.

Parazard uwierzył w komplement i podziękował ukłonem, poczem westchnąwszy mówił dalej:

– Niestety! panowie, ominęła mnie sposobność świetnego wykazania moich kuchmistrzowskich zdolności. Cokolwiek o tem mówią i piszą, to pewnem przecież, że mięso słoni nie w wszystkich częściach nadaje się do kuchni, niektóre bowiem są bardzo łykowate i twarde. Ale w tej olbrzymiej masie ciała znajdują się dwa wyborowe kawałki, godne zdobić stół samego wicekróla Indji. Mamże je wymieniać? czy potrzeba mówić, że ozór słonia jest niezrównanie delikatny i smaczny, zwłaszcza, jeśli jest przyrządzony sposobem mnie wyłącznie znanym… nogi zaś tego gruboskórca…

– No! no! otóż i naukowa nazwa! winszuję panie Parazard, – rzekł kapitan.

– Z nóg tedy słonia, – mówił dalej, – można sporządzić przewyborną zupę, której równej nie ma na świecie!…

– Aj! aj! panie Parazard, tak zachwalasz tę zupę, że aż nam ślinka idzie do ust, – rzekł Banks; – ale nieszczęściem z jednej, a szczęściem z drugiej strony, słonie nie podążyły za nami aż dotąd; tak więc choć z bólem serca, musimy na teraz przynajmniej wyrzec się zupy z nóg i potrawki z ozora słonia, tego, jak zapewniasz, nader smacznego, ale i bardzo niebezpiecznego zwierza.

– Gruboskórca, powiedziałby Mateusz Van Guitt, – dodał śmiejąc się kapitan.

– Przecież nie ma w tem nic niemożliwego, – odrzekł kucharz, – żeby powrócić na ląd dla zdobycia ich?

– Owszem, jest to zupełnie niemożliwe, – odrzekł Banks, – nie możemy dla smacznych kąsków narażać się na niebezpieczeństwo.

– A więc niech mi wolno będzie powiedzieć, jak boleśnie mnie dotyka ten przykry wypadek.

– Twoja boleść, panie Parazard, budzi w nas wielkie współczucie, ale trudna rada, trzeba się poddać losowi. Toteż nie martw się i przed przybyciem do stacji Jubbulpore nie myśl ani o śniadaniu ani o obiedzie, – rzekł mu pułkownik.

– Nie pozostaje mi zatem nic innego, jak złożyć moje uszanowanie i odejść, – rzekł kłaniając się.

Gdyby nie ważne okoliczności, zajmujące nas, bylibyśmy się szczerze naśmieli z powagi i utrapień naszego kuchmistrza.

Do tylu przebytych niebezpieczeństw dołączyła się trudność prawie nie do zwalczenia. Banks oznajmił nam, że ani brak amunicji nie byłby dla nas tak groźnym jak brak paliwa. Od 48 godzin nie było można odnowić zapasów drzewa, niezbędnego dla ruchu maszyny, a za przybyciem do jeziora wyczerpaliśmy ostatki. Gdyby było trzeba pędzić tak do niego jeszcze godzinę, pociąg nasz stanąłby na drodze i drugi wagon doznałby losu pierwszego.

– Więc nasze położenie uważasz za groźne? – zapytał pułkownik.

– Gdyby szło tylko o powrót na wybrzeże, od którego nie bardzośmy daleko odpłynęli, – odrzekł Banks, – rzecz byłaby możliwa, bo w kwadrans moglibyśmy dobić do brzegu, ale prosta przezorność nie dozwala powracać tam, gdzie słonie niezawodnie jeszcze się znajdują. Koniecznie trzebaby przepłynąć jezioro Puturia i na południowej jego stronie szukać miejsca do wylądowania.

– Jakaż może być w tem miejscu szerokość jeziora? – zapytał pułkownik.

– Kalagani oblicza ją na siedm do ośmiu mil. W obecnych warunkach potrzebaby do ich przebycia kilku godzin, a powtarzam, że przed upływem trzech kwadransów maszyna stanie.

– A więc trzeba nam spędzić noc na jeziorze, skoro jesteśmy tu bezpieczni, a jutro z dniem uradzimy co czynić – rzekł pułkownik.

Rzeczywiście nie było innej rady, a wszyscy bardzo potrzebowaliśmy wypoczynku. Zeszłej nocy, oblężeni przez słonie, nie zamknęliśmy prawie oka, zmęczenie i bezsenność dawały nam się bardzo odczuć. A teraz zapadała ciemna noc, ciemniejsza nawet, niżby to nam było przyjemne.

Około siódmej lekka mgła zaczęła się unosić nad jeziorem. Już poprzedniej nocy ciemne chmury zalegały horyzont; wtedy mgły unosiły się o setki stóp nad ziemią, tu, z powodu parowania wód, kłębiły się nad samą ich powierzchnią, tak, że wkrótce zupełnie prawie zasłoniły widnokrąg. Była to jedna trudność więcej, na którą Banks słusznie zwrócił uwagę.

Zgodnie z jego zapowiedzią, około wpół do ósmej, dały się słyszeć ostatnie słabe gwizdnięcia Stalowego Olbrzyma, łapy naszego słonia przestały uderzać w wodę, ciśnienie zeszło do jednej atmosfery. Nie było żadnej możności zdobycia paliwa. Stalowy Olbrzym i jedyny już teraz wagon unosił się spokojnie na wodzie, ale ani o krok nie posuwał się naprzód.

Wśród tak gęstej mgły niepodobna było oznaczyć ściśle, w jakiem położeniu się znajdujemy. Przez krótki czas, w ciągu którego maszyna funkcjonowała, nasz pociąg zwrócił się ku południowo-wschodniemu wybrzeżu jeziora, aby w tej stronie szukać miejsca do wylądowania. Ponieważ jezioro Puturia ma kształt okrągławo-podłużny, mogło więc być, że Steam-House nie był bardzo oddalony od jednego z wybrzeży.

Rozmawialiśmy, robiąc rozmaite przypuszczenia, jakie mogą być następstwa obecnego naszego położenia, aż nareszcie Banks oświadczył, że trzeba zasięgnąć rady Kalaganiego.

Przywołany Hindus przybył natychmiast. Byliśmy wszyscy w sali jadalnej, oświetlonej z góry, niemającej więc okien w bocznych ścianach. Tym sposobem światło zapalonych lamp nie przedzierało się na zewnątrz; ostrożność ta była bardzo właściwą, gdyż nie dozwalała poznać włóczącym się może na wybrzeżach złoczyńcom, w jak trudnem położeniu się znajdujemy.

Zdawało mi się tak przynajmniej, że na zadane mu pytania Kalagani z początku wahał się odpowiedzieć. Wprawdzie niełatwe było to zadanie, bo należało oznaczyć stanowczo, jakie położenie nasz pociąg zajmuje na wodach jeziora; może słaby wiatr północno-zachodni oddziaływał coś na Steam-House, a może i sam prąd popychał go ku niższej części jeziora? Tak więc to jedynie chyba mogło być powodem wahania Kalaganiego.

– Odpowiedzże mi, Kalagani, – rzekł nalegając Banks, – znasz przecie dobrze rozległość jeziora Puturia?

– Bezwątpienia, – odpowiedział Hindus, – ale podczas takiej mgły jest bardzo trudno…

– Czy nie możesz choćby w przybliżeniu oznaczyć, w jakiej odległości od któregoś z najbliższych wybrzeży znajdujemy się?

Owszem, zdaje mi się, że nie będzie więcej jak półtora mili.

– Ku wschodowi?

– Tak.

– Więc gdybyśmy dobili do jego brzegu, bylibyśmy bliżej Jubbulpore niż Dumoh?

– Tak jest.

A więc trzebaby dostać się do Jubbulpore, aby zaopatrzyć się w żywność, ale kto wie, kiedy zdołamy dostać się do brzegu? Może za dzień, za dwa, a wszelkie zapasy są wyczerpane.

Ależ jeden z nas mógłby przynajmniej spróbować jeszcze tej nocy dostać się na ląd, – rzekł Hindus.

– Jakim sposobem?

– Przepływając jezioro.

– Przepłynąć półtorę mili wśród tak gęstej mgły! – zawołał Banks, – ależ byłoby to narażeniem życia.

– Nie jest to jeszcze dostateczny powód, aby przynajmniej nie spróbować, – odrzekł Hindus.

Sam nie wiem czemu, ale zdawało mi się bardzo, że mówiąc to, Kalagani nie był szczerym.

– Więc zaryzykowałbyś przepłynąć wpław jezioro! – zapytał pułkownik, bacznie wpatrując się w Hindusa.

Tak, pułkowniku, i mam powody spodziewać się że tego dokonam.

– W takim razie, mój przyjacielu, oddałbyś nam nieocenioną przysługę, – rzekł Banks. – Dostawszy się na ląd, z łatwością doszedłbyś do stacji Jubbulpore i sprowadził nam stamtąd potrzebną pomoc.

– Jestem gotów, – odrzekł tylko Hindus.

Myślałem, że pułkownik podziękuje naszemu przewodnikowi, oświadczającemu się z gotowością spełnienia tak niebezpiecznego zadania; lecz ten wpatrzywszy się w niego jeszcze baczniej jak pierwej, zawołał Gumiego.

– Gumi, – rzekł, gdy ten przyszedł, – wszak pływasz doskonale?

– Tak, panie pułkowniku.

– Czy nie byłoby za trudnem dla ciebie przepłynąć dziś w nocy półtorę mili przez spokojne fale jeziora?

– Choćby i dwie mile.

– Oto widzisz, Kalagani ofiaruje się przepłynąć jezioro do wybrzeża, znajdującego się najbliżej stacji Jubbulpore; a tak na jeziorze, jak w całej tej części Bundelkundu, dwóch ludzi odważnych i roztropnych, pomających sobie wzajemnie, daleko łatwiej niż jeden mogą dojść do zamierzonego celu. Czy chcesz towarzyszyć Kalaganiemu?

– W każdej chwili, pułkowniku.

– Nie potrzebuję nikogo, – odrzekł Kalagani, – ale jeśli pan pułkownik tego żąda, zgadzam się, aby Gumi mi towarzyszył.

– A więc ruszajcie z Bogiem – rzekł Banks, – i bądźcie tak przezorni, jak jesteście odważni.

'The Steam House' by Léon Benett 094

Następnie pułkownik zawołał Gumiego i dał mu po cichu jakieś zlecenia. W pięć minut potem, dwaj Hindusi, związawszy ubranie w węzełki trzymane ponad głową, rzucili cię w fale jeziora. Mgła była ciągle tak gęsta, że po kilku poruszeniach w wodzie nie mogliśmy ich już dostrzec.

Zapytałem pułkownika, dlaczego żądał koniecznie, aby Gumi towarzyszył Kalaganiemu?

– Wiecie, przyjaciele, – rzekł sir Edward Munro, – dotąd nie podejrzywałem wierności tego Hindusa, ale obecnie zdaje mi się, że to co nam mówił, nie jest prawdą.

– Ja także podejrzewam go, że chce nas podejść.

– Co do mnie, nie dostrzegłem nic podobnego – rzekł inżynier.

– Jestem pewny, że ofiarując się nam dopłynąć do lądu, Kalagani miał w tem jakieś swoje widoki, które ukrywa przed nami, – rzekł pułkownik.

– Jakież mógłby mieć zamiary? – spytał Banks.

– Tego nie wiem, ale niezawodnie nie w celu szukania pomocy dla nas, pragnie popłynąć do Jubbulpore.

– Co mówisz, pułkowniku? – zawołał kapitan Hod.

Banks zmarszczył brwi i rzekł do pułkownika:

– Edwardzie, ten Hindus okazywał się dotąd wiernym i szczególniej troskliwym o ciebie – i ty utrzymujesz, że chce nas zdradzić?… Czy masz na to jakiś dowód?

– Gdy mówił do nas, skóra jego pociemniała. Więcej jak dwadzieścia razy miałem sposobność sprawdzić to spostrzeżenie na Hindusach i Bengalisach, i nigdy mnie to nie zawiodło. Mogę was więc zapewnić, że Kalagani nie mówił prawdy.

Sir Edward Munro miał słuszność; ilekroć Hindusi kłamią, zamiast rumienić się jak Europejczycy, oni ciemnieją. Pułkownik był zanadto bystrym, aby tego nie dostrzec.

– Ale za cóż miałby nas zdradzić i jakież mógłby mieć zamiary? – zapytał Banks.

– O tem dowiemy się później… może zapóźno, odrzekł sir Munro.

– Co! zapóźno, – krzyknął kapitan, – przecież nic strasznego nam nie zagraża?

– W każdym razie dobrze zrobiłeś pułkowniku, wyprawiając z nim Gumiego, – rzekł Banks. – ten pozostanie nam wierny do śmierci. Jest bystry, przenikliwy, gdyby więc dostrzegł coś podejrzanego, potrafi…

– Tem więcej, że go uprzedziłem, – rzekł pułkownik, – więc przestrzeżony, będzie się miał na baczności i nie da się podejść swemu towarzyszowi.

– Teraz więc nie pozostaje nam jak czekać dnia; mgła opadnie zapewne, gdy słońce wzejdzie, wtedy zobaczymy, co należy czynić, – rzekł inżynier.

Rzeczywiście nie pozostawało nam nic innego – więc i tę noc trzeba było spędzić zupełnie bezsennie.

Mgła stała się jeszcze gęstszą, ale na szczęście nic nie zapowiadało burzy, któraby mogła stać się dla nas przyczyną zguby, gdyż nasz pociąg mógł unosić się na wodzie; ale nigdy nie zdołałby się oprzeć rozhukanym falom. Można się było spodziewać, że gdy mgły opadną, zajaśnieje nad ranem piękna pogoda.

Służba pomieściła się w sali jadalnej, my znowu pokładliśmy się w salonie na sofkach, niewiele rozmawiając, ale zato przysłuchując się bacznie choćby nalżejszym odgłosom, dochodzących nas z zewnątrz.

Wtem nagle, około drugiej po północy, ryk dzikich zwierząt zakłócił ciszę nocną. To dało nam poznać, że ląd znajdował się w kierunku południowo-wschodnim, ale w dość znacznej oddali, bo ryk dawał się słabo słyszeć. Banks ocenił, że pochodzi z odległości przynajmniej mili. Widocznie gromada dzikich zwierząt przybyła na przeciwny koniec jeziora, aby ugasić pragnienie.

Wkrótce mogliśmy się przekonać, że pod wpływem lekkiego wiatru, pociąg nasz powoli, ale nieustannie przysuwał się do wybrzeża, bo nietylko ryk zwierząt stawał się coraz wyraźniejszym, ale można było rozróżnić ryk tygrysa i wycie panter.

– A! jakaby to była wyborna sposobność zabić pięćdziesiątego! – zawołał z westchnieniem kapitan.

– Nadarzy ci się inna, kochany kapitanie, – rzekł Banks, – bo spodziewam się, że gdy dzień zaświta, a my przybijemy do lądu, dzikie zwierzęta ustąpią nam z drogi.

– Czy nie możnaby zapalić elektrycznych świateł? – zapytałem.

– Czemu nie? – odrzekł Banks, – na całej tej części wybrzeża nie ma zapewne nikogo prócz dzikich zwierząt, pijących wodę jeziora, tak więc oświetlenie nas nie zdradzi.

'The Steam House' by Léon Benett 095

Na rozkaz Banksa puszczono dwie wiązki światła elektrycznego w kierunku południowo-wschodnim. Ale światło to nie było w stanie przebić tak gęstych ciemności; oświecało ono tylko niewielkie półkole przed Steam-House, tak więc nie mogliśmy dojrzeć wybrzeży. Jednakże coraz głośniejszy ryk i wycie zwiastowały, że się coraz bardziej zbliżamy do lądu. Widocznie gromada zwierząt musiała być bardzo liczna i nic dziwnego, ponieważ wszystkie zwierzęta znajdujące się w tej części Bundelkundu, gaszą pragnienie w jeziorze Puturia.

– Żeby tylko Kalagani i Gumi nie stali się ich ofiarą, – rzekł kapitan Hod.

– Co do Gumiego, to nie od tygrysów grozi mu niebezpieczeństwo, – odrzekł sir Munro.

Widocznie powzięte podejrzenia coraz więcej utwierdzały się w umyśle pułkownika Munro, a ja podzielałem je w zupełności. A jednak dobre sprawowanie się Kalaganiego od czasu naszego przybycia w okolice Himalajów, niezaprzeczone usługi, jakie nam oddał, poświęcenie, jakiego dowody dał dwukrotnie, kiedy z narażeniem własnego życia uratował sir Edwarda Munro i kapitana Hoda – to wszystko przemawiało za nim. Lecz gdy podejrzenie i nieufność zrodzą się raz w umyśle, zapominamy co było, myśląc tylko i obawiając się o przyszłość.

Ale co mogłoby Hindusa popchnąć do zdrady? Czyżby żywił do nas jakąś osobistą nienawiść? niepodobna! nie miał przecież żadnego powodu do tego… I pocóż więc miałby ściągać nas w zasadzkę? daremnie łamaliśmy sobie głowy, żaden nie mógł wynaleść jakiegoś prawdopodobnego powodu, to też z niewysłowioną niecierpliwością czekaliśmy rozwiązania naszego niepokojącego położenia.

Około czwartej rano, krzyki zwierząt ucichły nagle; ale to szczególniej zwróciło naszą uwagę, że nie stopniowo jedne po drugich, ale zdawało się, że nagle, jak gdyby skutkiem jakiegoś nagłego przestrachu. W jednej chwili po wrzawie nastała cisza; musiało więc coś być tego powodem, którego nieznajomość zwiększała niepokój.

Przezorność nakazywała zgasić światło; gdyż jeśli zwierzęta uciekły spłoszone zgrają włóczęgów, włóczących się po drogach Bundelkundu, należało ukryć światło, aby nie zdradzić naszego smutnego położenia.

Teraz już nawet plusk wody nie zakłócał milczenia; wietrzyk ustał, nie można było zmiarkować, czy prąd popychał jeszcze pociąg ku wybrzeżom. Ale dzień miał lada chwila zabłysnąć i rozpędzić mgły, które teraz zapełniały już tylko niższe strefy atmosfery.

Spojrzałem na zegarek, była godzina piąta; mgła nie ustępowała, nie mogliśmy jeszcze nic dojrzeć; trzeba było uzbroić się w cierpliwość.

Pułkownik Munro, Mac-Neil i ja wyglądaliśmy oknem salonu; Fox, Kalut i pan Parazard wyglądali z jadalnej sali; Banks i Storr byli w wieży, a kapitan Hod siadł jak na konia na olbrzymi grzbiet naszego słonia tuż koło jego trąby, niby majtek na przodzie okrętu, i wszyscy wyczekiwaliśmy niecierpliwie, aż któryś pierwszy zawoła: Ziemia!

'The Steam House' by Léon Benett 096

Nareszcie pierwsze promienie wschodzącego słońce przedarły mgłę; na południowym wschodzie ukazał się brzeg jeziora, a w oddali lesiste wzgórza.

– Ziemia! – krzyknął kapitan Hod.

Pływający nasz pociąg znajdował się wtedy o jakie dwieście metrów od przystani Puturia, ale oddalał się od niej popychany wiatrem północno-zachodnim, jaki zaczął się zrywać. Wybrzeże zdawało się zupełnie puste, nie widać było żadnej ludzkiej istoty ani zwierzęcia. Jak daleko można było okiem dojrzeć wśród drzew, ani śladu fermy lub mieszkań; zdawało się więc, ze można bezpiecznie wylądować.

Z pomocą wiatru dopłynęliśmy bez trudności do piaszczystego wybrzeża. Brak pary nie dozwalał poradzić się busoli i udać w kierunku drogi do Jubbulpore. Nie tracąc chwili czasu, pospieszyliśmy za kapitanem Hodem, który najpierwszy wyskoczył na wybrzeże.

– Paliwa! szukajmy paliwa! – krzyknął Banks; – za godzinę pociąg będzie mógł ruszyć.

Łatwo było o drzewo, bo na gruncie leżało mnóstwo suchych gałęzi, które można było natychmiast zużytkować. Dość było nałożyć ich na ognisko i napełnić niemi tender. Wszyscy zabraliśmy się do roboty; sam tylko Kalut pozostał przy kotle, podczas gdy my gromadziliśmy zapas wystarczający najmniej na dwadzieścia cztery godzin, aby można było dojechać do stacji Jubbulpore, gdzie z łatwością można było zaopatrzyć się w węgiel. Pan Parazard mógł zaś pożyczyć sobie ognia od Kaluta i przyrządzić nam cobądź, byle tylko jako tako głód zaspokoić.

W jakie trzy kwadranse ciśnienie pary doszło do dostatecznej wysokości. Olbrzym Stalowy został wprawiony w ruch i mógł wydostać się na wybrzeże tuż przy drodze.

– Do Jubbulpore! – krzyknął Banks.

Ale Storr nie zdążył jeszcze nakierować regulatora, gdy na skraju lasu rozległy się wściekłe wrzaski i banda złożona co najmniej ze stupięćdziesięciu Hindusów rzuciła się na Steam-House. Zanim zdołaliśmy zrozumieć co się dzieje, wieża Stalowego Olbrzyma, wagon, przód i tył pociągu zostały przez nich opanowane. Pochwycili nas i odciągnęli o jakie pięćdziesiąt kroków od pociągu – ucieczka była niemożliwą.

Łatwo wyobrazić sobie nasz gniew i wściekłość, gdy byliśmy zmuszeni patrzeć bezczynnie na straszną scenę rabunku i zniszczenia. Hindusi rąbali zawzięcie siekierami Steam-House; wkrótce nie pozostało ani śladu z mebli, sprzętów i całego urządzenia. Ogień dokonał, czego nie zdołały zniszczyć siekiery; w kilka minut spłonęło wszystko, co tylko ogień mógł pochłonąć.

– A! hultaje! łotry! zbrodniarze! – krzyknął kapitan Hod, tak się wyrywając, że zaledwie kilku Hindusów mogło go powstrzymać. Ale zarówno jak my, daremnie miotał się i wymyślał Hindusom, którzy zdaje się nawet tego nie rozumieli – o ucieczce nie można było nawet myśleć.

Zgasły ostatnie płomienie i z naszego pięknego ruchomego domu pozostał tylko bezkształtny szkielet. Z kolei Hindusi rzucili się na Stalowego Olbrzyma, którego koniecznie pragnęli zniszczyć, – ale temu nie mogli podołać. I ogień i siekiery okazały się bezsilne tak wobec metalowego ciała sztucznego słonia, jak i wobec ukrytej w nim maszyny. Pomimo największych usiłowań postał nienaruszony, co widząc kapitan Hod wydawał szalone okrzyki zarazem radości i gniewu.

W tej chwili ukazał się jakiś człowiek, widać przywódca Hindusów, gdyż cała banda skupiła się koło niego. Inny jakiś mu towarzyszył. Teraz wszystko się wyjaśniło; był to nasz przewodnik Kalagani.

Gumiego nie było nigdzie; wierny nam znikł – zdrajca pozostał. Dobry i poczciwy sługa zapewne życiem przypłacił swoją wierność i poświęcenie i nigdy go już nie zobaczymy. Kalagani podszedł ku pułkownikowi Munro, i najobojętniej, nie spuszczając oczu, rzekł wskazując na niego:

– Oto ten!

'The Steam House' by Léon Benett 097

Na jego skinienie pochwycono i uniesiono pułkownika Munro, który niebawem znikł wśród lasu, otoczony bandą rabusiów, w kierunku południowym, nie mogąc powiedzieć nam ani słówka lub pożegnać uściskiem dłoni.

Wszyscy rzuciliśmy się, chcąc wyrwać go z rąk Hindusów – daremnie! przytrzymywało nas pięćdziesięciu Hindusów, którzy powalili nas na ziemię, grożąc zamordowaniem, jeśli będziemy się opierali.

– Nie brońmy się! – zawołał Banks.

Inżynier miał słuszność; w tej chwili nie mogliśmy nic uczynić dla ocalenia pułkownika Munro, przedewszystkiem należało myśleć o przyszłości.

W kwadrans później Hindusi puścili nas i pobiegli w ślad pierwszej bandy; chcieliśmy pogonić za nimi, nie zastanawiając się, że nie zdołamy przynieść żadnej pomocy pułkownikowi Munro.

– Stójcie! – zawołał Banks.

Byliśmy posłuszni.

Wyraźnie więc Hindusi naprowadzeni przez Kalaganiego tylko dla pochwycenia pułkownika Munro urządzili zasadzkę. Jakież zamiary mógł mieć ten zdrajca? Widocznie działał w cudzej sprawie… ale czyjeż spełniał rozkazy?… Przyszedł mi na myśl Nana Sahib!…


****


Na tem skończył się rękopis Mauclera. Młody Francuz wkrótce potem powrócił do kraju i nie był już świadkiem wydarzeń stanowiących zakończenie tego dramatu. Później jednak dowiedzieliśmy się o wszystkiem, i ułożywszy w formie powieści, podajemy dla uzupełnienia tej podróży po północnych Indjach.



Rozdział XI

OKO W OKO.

Gdy Hindostan został nareszcie uwolniony od Tugów, którzy tak krwawemi zgłoskami zapisali się na kartach jego dziejów, zajęli ich miejsce godni pod każdym względem następcy, tak zwani Dakoici, którzy w rzeczywistości byli zreformowanymi Tugami. Złoczyńcy ci zmienili sposób wykonywania i cel swych morderstw – ale nie zaprzestali bynajmniej zabijać i mordować.

Nie chodzi już więcej o składanie ofiar dzikiej Kali, bogini śmierci; dzicy ci fanatycy obecnie już nie duszą, ale trują, aby okradać i obdzierać. Dusicieli zastąpili praktyczniejsi, ale równie straszni zbrodniarze.

Dakoici, stanowiący całe bandy w pewnych częściach półwyspu, przyjmują do swego grona wszelkich zbrodniarzy i morderców, jacy zdołają wymknąć się z sideł policji anglo-indyjskiej. Dzień i noc uwijają się oni po głównych drogach, szczególniej w więcej dzikich okolicach, i powszechnie jest wiadome, że Bundelkund najlepiej się do tego nadaje i często bywa widownią tych scen gwałtu i rabunku. Często rabusie ci zbierają się licznie i napadają na jakąś odosobnioną wioskę. Wtedy ucieczka jest jedynym ratunkiem ludności, ci zaś którzy wpadną w ręce Dakoitów, stają się ofiarą najstraszniejszych morderstw i męczarni.

Pułkownik Munro dostał się w moc takiej bandy Dakoitów, naprowadzonych przez Kalaganiego; skrępowawszy go, zanim przyszedł do przytomności, powlekli go drogą wiodącą do Jubbulpore.

Od chwili nawiązania stosunków z mieszkańcami Steam-House, całe postępowanie Kalaganiego było jednym ciągiem matactwa i zdrady. Był on wysłańcem Nany Sahiba, który wybrał go za narzędzie, mające ułatwić mu zemstę.

Czytelnicy nasi pamiętają zapewne, że podczas uroczystości Moharum, w Bopalu, dnia 24. maja, Nana Sahib wmięszał się zuchwale między tłum i tam dowiedział się o wyjeździe sir Edwarda Munro do północnych prowincji. Na jego rozkaz Kalagani, jeden z najzupełniej jego sprawie i osobie oddanych Hindusów, opuścił Bopal, śledził nieustannie za śladem pułkownika, ścigał go wszędzie i nie tracił z oczu, gotów nawet życie swoje narazić, i nie zaniedbując niczego co dozwoliłoby mu dostać się do otoczenia nieubłaganego wroga Nany Sahiba, którego zguby pragnął.

Kalagani udał się natychmiast w kierunku północnych prowincji. W Kanpurze spotkał Steam-House; od tej chwili ścigał go wszędzie nie pokazując się nigdy, i czekając sposobności, która się nie nastręczała. I dlatego także, gdy pułkownik z towarzyszami osiedlił się czasowo w „sanatorjum himalajskiem”, zgodził się wstąpić do służby Mateusza Van Guitt.

Bystry i przebiegły odgadł instynktowo, że niezawodnie nawiążą się ścisłe stosunki między kraalem i sanatorjum; jakoż nie zawiodły go obliczenia, a nadto udało mu się zaraz od pierwszego spotkania nietylko zwrócić na siebie uwagę pułkownika Munro, ale nawet zaskarbić sobie jego wdzięczność.

Postawił więc na swojem. Czytelnicy pamiętają, że Hindus przychodził następnie często do Steam-House, poznał zawczasu nasze zamiary i planowany przez Banksa kierunek podróży. Odtąd całe postępowanie jego zmierzało tylko do jednego celu: starać się wszystkiemi sposobami, aby został przyjęty na przewodnika naszej wycieczki na południe.

Dla dopięcia tego zamiaru nie wahał się narazić nietylko życie innych ale i swoje. Przyszło mu na myśl, że jeśli zacznie towarzyszyć nam w podróży jako zostający jeszcze na służbie Mateusza Van Guitt nikt nie poweźmie najmniejszego podejrzenia i może uda mu się tak sprawą pokierować, że sam pułkownik zaofiaruje mu to, czego tak usilnie pragnął.

Aby to mogło nastąpić, musiał pozbawić handlarza jego bawołów pociągowych, co musiało zmusić go uciec się do pomocy Stalowego Olbrzyma. Dlatego nie omieszkał korzystać z owego niespodziewanego napadu dzikich zwierząt, i nie troszcząc się o to, jak straszne to może ściągnąć następstwa, niespostrzeżenie odsunął sztaby żelazne, podtrzymujące bramę kraalu. Tygrysy i pantery rzuciły się do wnętrza, bawoły rozpierzchły się lub zostały rozszarpane, kilku Hindusów znalazło śmierć, ale plany Kalaganiego zostały uwieńczone powodzeniem. Mateusz Van Guitt był zmuszony prosić pułkownika Munro, aby dostawił jego menażerję do stacji koleji w Etawah.

Stamtąd miał już wieźć ją koleją żelazną i oddalić chikarisów jako już niepotrzebnych, co odnosiło się także i do Kalaganiego. Wtedyto Hindus udał bardzo zakłopotanego, co ma z sobą zrobić a Banks uwierzył mu, Inżynier sądził, że ten Hindus tak rozgarnięty i wierny, i tak doskonale znający całą tę część Indji, będzie im mógł być bardzo użyteczny i dlatego wziął go za przewodnika aż do Bombaju; odtąd już losy wyprawy pozostawały w ręku Kalaganiego. Któżby mógł przypuścić, że ten Hindus, tak zawsze gotowy do poświęceń, może być zdrajcą!

Raz tylko Kalagani o mało się nie zdradził, wtedy gdy Banks mówił o śmierci Nany Sahiba. Nie zdołał powstrzymać ruchu niedowierzania, będącego oznaką, że nie może dać wiary słowom inżyniera – ale wszakże było to przekonaniem wszystkich Hindusów, uważających legendowego naboba za istotę nadprzyrodzoną, której śmierć dosięgnąć nie może.

Czy ów dawny towarzysz, z którym Kalagani spotkał się – bynajmniej nie przypadkowo – podczas przechodu karawany Benżarisów, potwierdził czy zaprzeczył wiadomości o śmierci Nany Sahiba, niewiadomo – to pewne jednak, że zdrajca nie wyrzekł się bynajmniej swoich niecnych zamiarów i pragnął doprowadzić je do skutku, jeśli nie na rachunek naboba, to na swój własny. I dlatego to skierował Steam House w wąwozy gór Vindhya, a podróżni, przebywszy straszne wyż opisane przygody, przybyli nareszcie nad brzegi jeziora Puturia, na którego wodach musieli szukać schronienia.

Kalagani zdradził się jednak wtedy, gdy chciał opuścić pływający statek, pod pozorem, że pragnie udać się do Jubbulpore, aby tam szukać żywności i opału. Pomimo jego panowania nad sobą, zdradził go prosty objaw fizjologiczny, niemogący ujść bystrego oka pułkownika, który powziął podejrzenie aż nadto usprawiedliwione. Pozwolono mu odpłynąć, ale w towarzystwie Gumiego; obydwaj rzucili się w fale jeziora i po godzinie dopłynęli do jego południowo-wschodnich wybrzeży.

Płynęli więc tak w pośród ciemnej nocy; Gumi był przestrzeżony, aby się miał na baczności i pilnował Kalaganiego, który nie domyślał się bynajmniej, że jest podejrzewany – i to też dawało Gumiemu nad nim przewagę.

Przez trzy godziny szli wielkim gościńcem ciągnącym się przez południowy łańcuch Vindhya i prowadzącym do stacji Jubbulpore. Mgła nie była tu tak gęsta jak na jeziorze; Gumi miał baczne oko na swego towarzysza i postanowił sobie, że za pierwszym podejrzanym ruchem, utkwi w piersi jego wielki nóż, jaki miał za pasem, aby nie mógł szkodzić pułkownikowi i jego towarzyszom. Ale, niestety! pomimo całej swojej energji, wierny Hindus nie mógł postąpić jak zamierzał.

Była to noc bezksiężycowa, tak czarna, że o kilka kroków nie można było nic dojrzeć; nagle na zakręcie drogi dał się słyszeć jakiś głos, przyzywający Kalaganiego:

– Kalagani! – czy to ty?

– Tak, Nassimie! – odrzekł Hindus.

W tejże chwili jakiś dziwny, ostry krzyk rozległ się z prawej strony drogi. Krzyk ten był to tak zwany „kisri” jaki wydają jako hasło dzikie plemiona Goudwany, dobrze znane Gumiemiu.

'The Steam House' by Léon Benett 098

Zaskoczony niespodzianie, Gumi nie wiedział co począć. Gdyby nawet udało mu się zabić Kalaganiego, to nie zdoła oprzeć się całej zgrai Hindusów, którym krzyk ten zwiastował, aby przybiegli natychmiast. Przeczucie jakieś mówiło mu, że powinien uciekać, aby przestrzec towarzyszy. W tym celu powinien coprędzej wracać do jeziora, dopłynąć do Stalowego Olbrzyma i uprzedzić ich, aby nie dopływali do brzegu. I dlatego w chwili gdy Kalagani zwrócił się do oczekującego nań Nassima, odskoczył w bok i znikł w przydrożnych dżunglach. Gdy Kalagani powrócił ze swoim wspólnikiem, w zamiarze pozbycia się narzuconego mu przez pułkownika towarzysza, nie zastał go już na drodze.

Nassim był to przywódzca bandy Dakoitów, całkiem oddany sprawie Nany Sahiba; wysłał natychmiast ludzi, aby przeszukali dżungle i starali się koniecznie schwytać śmiałego zbiega. Ale pomimo największych usiłowań nie mogli tego dokonać; czy to z powodu ciemności, czy też Gumi ukrył się gdzieś tak dobrze, dość, że niepodobna go było znaleźć.

Ale nie niepokoili się tem wcale, bo czegóż nareszcie mogli się obawiać od Gumiego, pozbawionego wszelkiej pomocy, oddalonego już o trzy godziny drogi od jeziora Puturia, do którego w żaden sposób nie zdoła dobiec przed nimi.

Po krótkiej naradzie przywódcy Dakoitów z Kalaganim, którego rozkazów zdawali się oczekiwać, zwrócili się wraz z całą bandą na drogę wiodącą do jeziora Puturia, przebywając ją spiesznym krokiem.

Banda ta już od pewnego czasu przebywała w wąwozach Vindhya, które opuściła jedynie dlatego, że Kalagani zdołał zawiadomić o rychłem przybyciu w te strony pułkownika Munro przez owego Hindusa towarzyszącego karawanie Benżarisów. Był nim właśnie Nassim, znoszący się z kimś niewidzialnym, kierującym całą tą niegodziwą zmową.

Wszystko co odtąd miało miejsce, było wynikiem doskonale ułożonego planu, czego ani pułkownik Munro ani jego towarzysze nie mogli domyśleć się, a tem samem i uniknąć. To też gdy pociąg dopłynął do południowych wybrzeży jeziora, napadli na niego Dakoici, którymi dowodził Nassim i Kalagani.

Jednakże chodziło im tylko o samego pułkownika Munro; o towarzyszy jego porzuconych bez żywności i schronienia nie troszczyli się i nie obawiali wcale; to też pochwycili jedynie pułkownika Munro, i o siódmej rano był on już uprowadzony o sześć mil od jeziora Puturia. Nawet nie można było przypuszczać, żeby go prowadzili ku stacji Jubbulpore; to też pułkownik był pewny, że zmierzają ku wąwozom Vindhya i że nigdy może nie zdoła się z nich wydostać.

Odważny i przygotowany na wszystko, nie tracił zimnej krwi; szedł spokojnie jak gdyby nie widział Kalaganiego. Ten zdrajca szedł teraz na czele zgrai, której był rzeczywistym przywódcą. O ucieczce nie można było nawet myśleć. Jakkolwiek pułkownik nie był skrępowany, ale Dakoici otoczyli go tak zwartym szeregiem, że w żadną stronę nie mógłby postąpić kroku, a zresztą schwytaliby go niebawem. Zastanawiał się nad przyczyną i następstwami swego położenia. Nie przypuszczał nawet, aby Nana Sahib był sprężyną wszystkiego, gdyż wierzył w to, że został zabity; sądził, że zapewne brat jego Balao Rao, albo któryś z towarzyszy pragnął nasycić się zemstą, której nabob poświęcił życie.

Myślał z boleścią o nieszczęśliwym Gumim, którego Dakoici nie zdołali pojmać. Czy udało mu się uciec? lub co prawdopodobniejsze, czy pierwszy nie padł ofiarą? W każdym razie był pewnym, że na jego pomoc nie może liczyć, bo gdyby nawet udało mu się dostać do Jubbulpore dla zawezwania pomocy, przybyłaby za późno. Jeśliby znów powrócił do Banksa i jego towarzyszy, to ci bez broni i żadnych sposobów obrony, choćby puścili się za nim w pogoń, nie zdołają go ocalić.

Pułkownik zastanawiał się zimno i rozważnie nad swojem położeniem; nie rozpaczał, nie upadał na duchu, ale chciał widzieć je w rzeczywistem świetle, zamiast łudzić się mrzonkami, niegodnemi poważnego umysłu i człowieka nieustraszonej odwagi.

Cała banda szła bardzo spiesznie; zapewnie Nassim i Kalagani pragnęli przybyć przed zachodem słońca do jakiegoś umówionego miejsca, gdzie miał się rozstrzygnąć los pułkownika. Ale nietylko zdrajcom było pilno, i sir Edward Munro chciał jak najspieszniej dowiedzieć się, jaki los go czeka.

Raz tylko, około południa, Kalagani kazał zatrzymać się na pół godziny, Dakoici mieli z sobą żywność, usiedli nad brzegiem strumienia, aby ją spożyć. I pułkownikowi podano kawałek suchego mięsa i chleba – nie odmówił ich przyjęcia; nie jadł nic od wczoraj, a nie chciał sprawiać tej radości swym wrogom, aby mu w ostatniej chwili zabrakło sił fizycznych.

Do tej chwili przebyli już przeszło szesnaście mil; Kalagani skinął i znów puszczono się w dalszą drogę, posuwając się ciągle w kierunku Jubbulpore. Dopiero około piątej wieczorem, Dakoici zeszli z gościńca na lewo, na boczną drogę; pułkownik pojął doskonale, że teraz już mógł spodziewać się pomocy tylko od samego Boga.

'The Steam House' by Léon Benett 099

W kwadrans później zapuścili się w ciasny wąwóz na krańcu doliny Nerbudda, wiodący do najdzikszych okolic Bundelkundu. Miejscowość ta oddalona była o jakie 150 kilometrów od paalu Tandit, na wschodzie gór Sautpurra. Tam, na jednym z ich szczytów wznosiła się stara forteca Ripore, opuszczona oddawna z powodu, że w razie zajęcia wąwozów od strony wschodu przez nieprzyjaciół, niepodobna było zaopatrywać ją w żywność i amunicję. Do tej fortecy prowadziła wąska i nadzwyczaj kręta ścieżyna wykuta w skale, którą tylko pieszo i to z wielkim trudem można było przebyć.

Na szczycie najwyższego wzgórza rysowały się z oddali mury i ruiny zniszczonych bastjonów, a w środku, na płaszczyźnie wznoszącej się ponad otoczoną parapetem otchłanią, stał na wpół rozwalony budynek, stanowiący niegdyś koszary małego garnizonu forteczki Ripore. Z licznych niegdyś dział, wystawiających swe paszcze przez otwory parapetu, pozostało tylko jedno wielkiego kalibru, tak ciężkie i tak zużyte, że niewarte było trudów i kosztu wyprowadzenia. Stało więc na swej lafecie, przeżarte rdzą.

Do tej to fortecy banda Kalaganiego przyprowadziła jeńca; przybyli tam wieczorem, przebywszy blisko dwadzieścia pięć mil angielskich. Niezadługo więc pułkownik miał się dowiedzieć, wobec którego z wrogów swoich miał być stawiony.

Gromada Hindusów zajmowała ruiny budynku stojącego w głębi; wystąpili z niego, a przybyli Dakoici uszykowali się dokoła parapetu; pułkownik Munro stał w środku, skrzyżowawszy tylko ręce na piersiach.

Kalagani postąpił kilka kroków naprzeciw wychodzących z budynku, na czele których szedł jakiś Hindus ubrany niebogato. Kalagani zatrzymał się przed nim i skłonił głęboko; ten zaś wyciągnął ku niemu rękę, którą ucałował z czcią. Hindus skinieniem głowy dał mu poznać, że jest zadowolony z jego usług, poczem zwolna podszedł ku więźniowi, z zaiskrzonem okiem, z oznakami najgwałtowniejszego, zaledwie hamowanego gniewu. Wyglądał jak dziki zwierz, mający właśnie pochwycić swoją ofiarę.

Pułkownik Munro stał, nie cofając się ani na krok, równie bystro wpatrując się w Hindusa, jak tenże w niego. Gdy Hindus był już zaledwie o pięć kroków, rzekł z największą pogardą:

– A! to Balao Rao, brat naboba.

'The Steam House' by Léon Benett 100

– Przypatrz mu się lepiej! – odrzekł Hindus.

– Nana Sahib! – krzyknął pułkownik, odskakując mimowolnie – Nana Sahib żyje!

Tak, był to rzeczywiście nabob, dawny podżegacz i przywódzca zbuntowanych Sipajów, nieubłagany wróg pułkownika Munro.

– Któż więc zginął w potyczce w paalu Tandit?

– Brat jego – Balao Rao.

Nadzwyczajne podobieństwo tych dwu ludzi, zarówno dziobatych i pozbawionych jednego palca u jednej i tej samej ręki, wprowadziło w błąd żołnierzy. Zobaczywszy poległego Balao Rao, byli przekonani, że to Nana Sahib zginął i prawie niepodobna było nie popełnić tej omyłki. Tak więc, gdy doniesiono o śmierci naboba, poległego w bitwie, Nana Sahib żył a brat jego zginął.

Nana Sahib nie omieszkał wyzyskać tej okoliczności na swoją korzyść, i zapewniła mu też ona prawie zupełne bezpieczeństwo. Wiedział dobrze, że policja angielska nie poszukuje brata tak zawzięcie jak jego, gdyż nietylko nie uważano go za sprawcę rzezi i mordów w Kanpurze i w Luknowie, ale wiedziano, że nie wywiera na Hindusów tak nieograniczonego i zgubnego wpływu jak Nana Sahib.

Ścigany ze wszech stron, nabob postanowił uchodzić za umarłego, aż do chwili, gdy znów będzie mógł rozpocząć walkę i zawieszając tymczasowo swe powstańcze działania, myślał tylko o nasyceniu swej zemsty. Zbieg okoliczności posłużył mu wybornie. Pułkownik Munro, nieustannie otoczony jego szpiegami, opuścił Kalkuttę, udając się w podróż, w ciągu której miał być w Bombaju; a czyby też nie udało się sprowadzić go w okolice gór Vindhya, przez prowincje Bundelkundu? Tego pragnął gorąco Nana Sahib i w tym celu właśnie wysłał przebiegłego Kalaganiego.

Opuściwszy paal Tandit, nie zapewniający mu już pewnego schronienia, udał się w głąb doliny Nerbuddy, w najodleglejsze wąwozy Vindhyasów. Tam stała opuszczona forteczka Ripore, w której postanowił zamieszkać, będąc niemal pewnym, że wierząca w jego śmierć policja angielska nie będzie go tam szukała.

Osiadł więc tam z gromadką Hindusów oddanych mu bezgranicznie; załogę tę wzmocnił wkrótce bandą Dakoitów, żołnierzy godnych podobnego wodza i oczekiwał sposobnej chwili, w której Kalagani, spełniwszy swe posłannictwo, zawiadomi go o rychłem przybyciu w te strony pułkownika Munro, którego będzie się starał dostać w swoją moc.

Tego tylko obawiał się, Nana Sahib, aby rozpowszechniona po całym półwyspie wieść o jego śmierci nie doszła do Kalaganiego, a ten uwierzywszy jej, nie zaniechał niecnego posłannictwa zdrady wobec pułkownika Munro. I dlatego to kazał Nassimowi przyłączyć się do karawany Benżarisów, śledzić przejścia pociągu Steam-House na drodze do Scindia i zawiadomić Kalaganiego o prawdziwym stanie rzeczy. Spełniwszy to polecenie, Nassim powrócił coprędzej do Ripore, i tam, stosownie do wskazówek Kalaganiego, opowiedział nabobowi o wszystkiem, co zaszło od czasu gdy tenże opuścił Bopal. Pułkownik Munro i jego towarzysze zbliżali się powoli ku górom Vindhya, Kalagani był ich przewodnikiem, należało więc oczekiwać ich w pobliżu jeziora Puturia.

Tak więc spełniały się najgorętsze pragnienia naboba – teraz był pewnym swej zemsty.

Zamieniwszy tych kilka słów, pułkownik i nabob przez chwilę wpatrywali się wzajemnie w milczeniu w siebie. Wtem nagle postać lady Munro stanęła żywo przed oczyma i w myśli pułkownika i krew uderzyła mu do serca i do głowy. Bezwiednie prawie rzucił się ku mordercy więźni w Kanpurze.

Nana Sahib odsunął się o dwa kroki, a jednocześnie trzech Hindusów rzuciło się i gwałtem przytrzymało pułkownika.

Jednakże sir Edward Munro prędko zapanował nad sobą: zrozumiał to nabob, gdyż skinieniem odsunął Hindusów.

Dwaj zacięci wrogowie stali naprzeciw siebie oko w oko.

– Munro, – rzekł Nana Sahib, twoi koledzy przywiązali do otworu armat stu dwudziestu jeńców z Peszawaru, a następnie przeszło tysiąc dwieście Sipajów zginęło takąż śmiercią. Twoi koledzy mordowali bez litości uciekających z Lahory, po zdobyciu Delhi zadali śmierć trzem księciom i 29 członkom rodziny królewskiej i dopuszczali się strasznych mordów w Lucknowie i Pendżabie. Sto dwadzieścia tysięcy naszych oficerów, a dwieście tysięcy żołnierzy i krajowców przypłaciło życiem miłość swej rodzinnej ziemi i walkę za jej niepodległość.

– Śmierć jemu! śmierć jemu! – wykrzyknęli otaczający naboba Dakoici i Hindusi.

Skinieniem ręki nabob nakazał milczenie i zamilkł oczekując odpowiedzi pułkownika.

Sir Edward Munro nie odrzekł ani słowa.

– A ty, Munro, – rzekł znowu nabob, – zabiłeś Rani z Jansi, moją wierną towarzyszkę… i dotąd nie pomściłem jej!

Pułkownik milczał.

– Cztery miesiące temu, – mówił dalej Nana Sahib, – brat mój Balao Rao poległ od kul angielskich… i dotąd nie pomściłem jego śmierci!

– Śmierć jemu! śmierć mu! – krzyczeli.

– Milczeć i czekać, aż wybije godzina kary! – krzyknął Nana Sahib.

Wszyscy zamilkli.

– Munro, – rzekł znowu nabob, – to jeden z twoich przodków, Hektor Munro, poważył się pierwszy zastosować straszne męczarnie, które tak okrutnie naśladowali twoi rodacy podczas wojny z 1857 roku. On to pierwszy kazał przywiązywać do armat Hindusów, naszych krewnych i braci…

'The Steam House' by Léon Benett 101

I znowu rozległy się wrzaski, których Nana Sahib już nie mógł stłumić, to też rzekł:

– Nadeszła chwila odwetu; Munro, zginiesz śmiercią, jaką oni poginęli.

A odwracając się dodał:

– Czy widzisz to działo? zostaniesz przywiązany do jego paszczy! Jest nabite, jutro przed wschodem słońca huk wystrzału rozlegający się głośnem echem w górach Vindhya oznajmi światu, że zemsta Nany Sahiba została spełnioną.

Pułkownik Munro patrzył na naboba ze spokojem, którego zapowiedź bliskiej śmierci nie zdołała zakłócić i odrzekł zimno:

– Dobrze, tak samo postąpiłbym z tobą, gdybyś wpadł w moje ręce.

I sam stanął przed paszczą armaty; Hindusi najpierw związali mu w tył ręce, a następnie mocnemi postronkami przywiązali do armaty. Poczem przez całą godzinę cała ta dzika zgraja nikczemnie znieważała go i naigrawała się z niego.

Pułkownik Munro stał tak niewzruszony wobec zniewag, jak niewzruszonym chciał pozostać wobec śmierci.

Nareszcie nadeszła noc; Nana Sahib, Kalagani i Nassim udali się do starych koszar, a wkońcu i cała banda opuściła płaszczyznę, udając się za swymi przywódzcami.

Sir Edward Munro pozostał sam wobec śmierci wobec Boga…



Rozdział XII

PRZED PASZCZĄ DZIAŁA.

Cisza trwała niedługo. Bandzie Dakoitów wydano wiele żywności i trunków; zajadając a szczególniej pijąc nadmiernie nadzwyczaj mocny arak, wydawali dzikie, przerażające okrzyki i wrzaski. Stopniowo, powoli ucichło nareszcie wszystko, znużeni długim pochodem i przesyceni trunkiem zasnęli nareszcie twardym snem.

Jakkolwiek pułkownik był tak mocno skrępowany, że nie mógł się ruszyć, jednakże Nana Sahib kazał jednemu z Hindusów stanąć na straży przy więźniu. Ten zbliżył się do armaty, aby się przekonać, czy więzień nie ruszył się czasem z miejsca, poczem silnie szarpnął za sznury – ani drgnęły. Potem nie patrząc na pułkownika, rzekł jakby do siebie.

– Dziesięć funtów dobrego prochu! działo to długo, długo już milczało, ale jutro odezwie się nareszcie!…

Słowa te nie zdołały wywołać najmniejszej zmiany na dumnej twarzy pułkownika Munro, tylko na ustach ukazał się pogardliwy uśmiech. Nie lękał się on choćby najstraszniejszej śmierci.

Rozpatrzywszy się bacznie w przedniej części ognistej paszczy, Hindus przeszedł na tył działa i pogłaskawszy je ręką, położył palec na naboju, jakby zapominając o więźniu, który stał jak skazaniec u stóp szubienicy, oczekujący wysunięcia się deski z pod nóg jego.

Czy to skutkiem obojętności, czy nadmiernego uraczenia się arakiem, Hindus nucił półgłosem jakąś starą gudwańską śpiewkę. To śpiewał, to przestawał, jak człowiek na wpół pijany, nie będący panem swych myśli.

W jaki kwadrans może, zerwał się nagle i przesunął ręką po lufie armaty; potem obszedł ją w koło, zatrzymał się chwilkę przed pułkownikiem Munro, i patrząc na niego, mruczał jakieś niezrozumiałe wyrazy. Instynktowo chwycił ręką krępujące go postronki ki, jakby chcąc zacisnąć je mocniej, następnie pokiwawszy głową, jak człowiek pewny swego, poszedł oprzeć się o parapet o kilka kroków od więźnia.

Stał tak z jakie dziesięć minut, jużto zwrócony ku płaszczyźnie, już przechylony na zewnątrz, wpatrując się w głęboką otchłań u stóp fortecy. Widocznie opierał się ostatkiem sił ogarniającej go chętce snu; wkrótce jednak znużenie i rozmarzenie trunkiem przemogły, Hindus osunął się na ziemię i położył przy parapecie.

Ciemna noc zaległa już dokoła; coraz grubsze chmury pokrywały obłoki; powietrze było łagodne i spokojne, żaden odgłos nie dochodził z doliny; zapanowało niczem niezakłócone milczenie.

Pomodliwszy się gorąco, pułkownik zatonął w głębokiej zadumie; nie myślał o strasznej czekającej go śmierci, ale cała przeszłość stanęła mu przed oczyma. Widział jakby wyraźnie postać lady Munro, którą tak kochał i tak gorąco opłakiwał. Zdawało mu mu się, że jest w tym strasznym Kanpurze, w mieszkaniu, w którem ją poznał i widzi ją młodem dziewczęciem, a następnie swoją żoną. W jego umyśle, uprzytomniały się owych kilka lat niezamąconego szczęścia, przerwanego nagle tak okropną katastrofą, której najdrobniejsze szczegóły odtworzyły się najwierniej w jego pamięci. Zatopiony w tych wspomnieniach ani nie spostrzegł jak upłynęło pół nocy i tylko kilka godzin oddzielało go od strasznej śmierci. W tych trzech upłynionych godzinach, pamięć odtworzyła mu trzy lata szczęśliwego pożycia; ale z kolei stanęło mu przed oczyma więzienie lady Munro i jej matki w Bibi-Ghar, zamordowanie ich wraz z setkami nieszczęśliwych ofiar, i owa straszna studnia, która ostatni raz zwiedził przed paru miesiącami.

I ów niecny Nana-Sahib, będący teraz tak blisko niego, sprawca tylu strasznych rzezi, morderca lady Munro i tylu jego rodaków, trzymał go teraz w swej mocy, a on nie może pomścić się nad okrutnikiem, którego sprawiedliwość nie zdołała dosięgnąć.

Uniesiony ślepym gniewem, pułkownik Munro szarpnął się rozpaczliwie, chcąc zerwać krępujące go więzy; powrozy zatrzeszczały, zaciśnięte więzy wpiły się mu w ciało. Krzyknął, nie z bólu, ale z bezsilnej wściekłości. Usłyszawszy ten krzyk, Hindus podniósł głowę; odzyskał w części przytomność i przypomniał sobie, że miał stać na straży przy więźniu.

'The Steam House' by Léon Benett 102

Wstał i chwiejnym krokiem zbliżył się do pułkownika, położył mu rękę na ramieniu, jakby dla upewnienia się, że nie uciekł, i na wpół przez sen mruknąwszy: „Jutro przed wschodem słońca… Bumm!” powrócił na swoje miejsce, rzucił się znów na ziemię i wkrótce twardo zasnął.

Po tym bezowocnym wysiłku, pułkownik ochłonął, myśli jego wzięły inny kierunek – myślał teraz o swoich przyjaciołach i towarzyszach podróży. Zadawał sobie pytanie, czy i oni nie wpadli w moc jakiej innej bandy Dakoitów, tak licznych w górach Vindhya i czy ich także nie czekał podobny los. Na samo to przypuszczenie, serce ściskało mu się boleśnie.

Zastanowiwszy się, wywnioskował, że gdyby nabob pragnął ich śmierci, byłby kazał ich pojmać i skazał na jednakowe męczarnie; widocznie więc pragnął się zemścić tylko na nim jednym. Ta myśl stała mu się wielką pociechą.

Jeśli są wolni, myślał, gdzież się obracają? Dakoici nie byliby w stanie zniszczyć Stalowego Olbrzyma, mogliby więc bardzo prędko dostać się do Jubbulpore, gdzie z łatwością znaleźliby pomoc. Lecz na cóżby się to zdało, skoro nie wiedzieli co się z nim stało? nie wiedzieli przecież o istnieniu owej forteczki Ripore, w której ukrywał się Nana Sahib. A zresztą, jakżeby nawet mógł im przyjść na myśl Nana Sahib, skoro pewni byli, że już nie żyje, że zginął w potyczce w paalu Tandit?.. O! tak, oni nie mogą mu dać żadnej pomocy!…

I Gumi nie budził w nim nadziei. Niezawodnie Kalagani zamordował go i wierny sługa już pewnie nie żyje… Tak więc znikąd i od nikogo nie mógł się ratunku, a nie należał do ludzi, lubiących łudzić się mrzokami.

Trudno byłoby oznaczyć, ile godzin tak rozmyślał. Noc była jeszcze czarna; na szczytach gór od strony wschodu nic nie zwiastowało jeszcze brzasku jutrzenki,

Mogło być około czwartej, gdy szczególniejsze zjawisko zwróciło uwagę pułkownika. Dotąd zatopiony w obrazach przeszłości, nie widział prawie nic dokoła siebie; lecz nagle jego oczy utkwiły w jednym punkcie i wszystkie wspomnienia rozwiały się na widok jakiegoś niepojętego zjawiska.

Na krańcu płaszczyzny ukazało się jakieś niepewne światło. Migotało i zwracało się w tę i w ową stronę i jakby trzymane niepewną ręką już to zdawało się gasnąć, już to znów świeciło jasno. W położeniu nieszczęsnego więźnia najmniejsze wydarzenie mogło sprowadzić ważne następstwa. Pułkownik nie spuszczał oczu z tego światełka; dostrzegł, że migotało i jakby lekki dym wydobywał się z niego, co kazało wnosić, że nie była to latarka.

Pewnie któryś z moich towarzyszy, pomyślał pułkownik Munro; może to Gumi!… Ale nie… nie przychodziłby z latarką, która mogłaby go zdradzić… Co to może być?…

Płomień zbliżał się powoli. Najpierw przesuwał się koło murów starych koszar i sir Edward obawiał się, aby go nie dostrzegli Hindusi, śpiący w ich wnętrzu. Ale przesunął się niespostrzeżony. Niekiedy, gdy niosąca go ręka zadrgała jakimś gorączkowym ruchem, podniecony płomień jaśniał żywszem światłem. Wkrótce zbliżył się do podmurowania parapetu i błyszczał nad niem jak ognik św. Elma podczas nocnej burzy.

Teraz pułkownik mógł dojrzeć rodzaj widziadła bez wyraźnych kształtów „cień", na który płomień rzucał niepewne światło. Ta przesuwająca się istota musiała być okryta jakby długim płaszczem, osłaniającym jej całą postać.

Pułkownik stał nieruchomy, zatrzymując oddech, z obawy, aby nie spłoszyć widziadła, nie zgasić światełka, kierującego je w ciemności. Był tak nieruchomy, jak owe działo, zdające się trzymać go w swej paszczy.

Widziadło przemykało się ciągle wzdłuż parapetu – czy nie potknie się o leżącego przy nim Hindusa? Nie. Hindus leżał z lewej, widziadło zbliżało się do prawej strony, to zatrzymując się, to powoli posuwając dalej.

Nareszcie zbliżyło się o tyle, że pułkownik mógł widzieć je lepiej.

Była to postać średniego wzrostu, owinięta od stóp do głowy jakby w prześcieradło, z pod którego wysuwała się tylko ręka trzymająca zapalone łuczywo.

Jakiś obłąkany, który widać często snuje się wśród koczowiska Dakoitów, a ci wiedząc o tem, nie zwracają już na niego uwagi! – pomyślał sobie pułkownik Munro. A! gdyby tak zamiast płonącego łuczywa trzymał w ręku nóż, może mógłbym…

Nie, to nie był obłąkany, a jednak pułkownik prawie odgadł prawdę. Była to bowiem obłąkana z doliny Nerbuddy, nieszkodliwa istota, błąkająca się już od czterech miesięcy w wąwozach Vindhya. Zabobonni Gundowie szanowali ją i przyjmowali gościnnie. Ani Nana Sahib, ani żaden z jego towarzyszy nie wiedzieli jaki udział miał „Błędny Ognik” w potyczce w paalu Tandit. Niejednokrotnie spotykali ją w tej górzystej stronie Bundelkundu, ale nie zwracali żadnej uwagi na jej obecność.

Często bardzo odbywała wycieczki aż do fortecy Ripore a nikt nie myślał wzbraniać jej tego; i tej nocy bezmyślnie i przypadkiem zwróciła ku niej swe kroki.

Pułkownik Munro nie wiedział nic o tej obłąkanej, nigdy nie słyszał nawet o „Błędnym Ogniku”, a jednak w miarę zbliżania się tej nieznanej istoty która mogła się go dotknąć albo doń przemówić, serce jego biło coraz silniej i jakieś niewysłowione ogarniało go wzruszenie.

Obłąkana zbliżyła się powoli do działa. Łuczywo rzucało coraz słabsze światło; zdawała się nie widzieć zupełnie więźnia, choć już stała naprzeciw niego i choć jej oczy patrzały przez otwory wycięte w okryciu. Pułkownik stał nieruchomo, nie próbując ani ruchem ani słowem zwrócić na siebie uwagę tej dziwnej istoty.

Błędny Ognik odwrócił się niebawem, obszedł dokoła wielkie działo, a od jej płonącego łuczywa przelotne cienie padały na jego powierzchnię. Czyż ta biedna obłąkana pojmowała do czego miała służyć ta armata i jej długa paszcza, do której przywiązany był ten człowiek, aby z brzaskiem dnia wystrzał rozszarpał go w kawałki? Trudno to przypuszczać; obchodziła ją bezmyślnie jak wszystko co robiła. Jak wielokrotnie już, tak i dzisiejszej nocy przyszła błąkać się po płaszczyźnie Ripore, i znowu jak zwykle opuści ją bezwiednie, krętą ścieżyną spuści się w dolinę i uda się w jakąś inną stronę, sama nie wiedząc gdzie i po co.

Mogąc obracać głową, pułkownik Munro śledził bacznie wszystkie jej poruszenia. Widział więc jak obchodziła działo dokoła; poczem nagle zatrzymała się o parę kroków od śpiącego Hindusa i obejrzała się; jakiś niepojęty instynkt pociągał ją widocznie do pułkownika Munro – stanęła przed nim nieruchoma. Tym razem serce sir Edwarda zaczęło bić tak gwałtownie, że chciał mieć wolne ręce, aby je móc przycisnąć.

Błędny Ognik przysunął się bliżej i podniósłszy płonące łuczywo zaczęła mu się przyglądać. Przez otwory wycięte w osłaniającej ją płachcie oczy jej błyszczały jak dwa rozpalone węgle.

Jakby urzeczony tym wzrokiem, pułkownik nie mógł oderwać od niej oczu. Obłąkana lewą ręką rozsunęła nieco fałdy okrycia, odsłaniając przez to całą twarz, a jednocześnie wstrząsnęła parę razy łuczywem, które zajaśniało żywszym blaskiem.

W tejże chwili krzyk nawpół przygłuszony siłą woli, wydarł się z piersi więźnia.

'The Steam House' by Léon Benett 103

– Laurencjo! Laurencjo!

Czyżbym i ja rozum stracił?… pomyślał i na chwilę zamknął oczy.

Przed nim stała Lady Munro.

– Tyżeś to, Laurencjo? – powtarzał.

Obłąkana nic nie odpowiadała. Nie poznawała go, zdawało się, że niesłyszała nawet jego słów.

– Laurencja! Laurencja obłąkana!… obłąkana!… ale żyje!…

Postać młodej, ukochanej żony zanadto głęboko wyryta była w jego pamięci, aby jakieś podobieństwo złudzić go mogło. Po dziewięciu latach rozłączenia wiecznego już, jak mniemał – i pomimo zmiany zaszłej w pięknej zawsze, ale wychudłej i mizernej lady Munro, która jakby cudem uniknęła rzezi zarządzonej przez Nanę Sahiba, mąż poznał ją odrazu.

Nieszczęśliwa lady Munro, broniąc matki zamordowanej w jej oczach, padła ugodzona przez któregoś z Hindusów, ale zadana jej rana nie była śmiertelną. Zemdloną wzięto za umarłą i wraz ze zwłokami innych pomordowanych ofiar wrzucono do owej studni w Kanpurze, szczęściem jedną z ostatnich. Jak wiemy, studnia została zapełnioną pod wierzch. Z nadejściem nocy, Laurencja odzyskała przytomność i wiedziona instynktem – gdyż skutkiem strasznych przejść straciła rozum i nie wiedziała co robi – uchwyciła się ocembrowania i wyszła ze studni. Żyła więc, ale była obłąkaną.

Bezprzytomna, sama nie wiedząc co robi, zdołała wyjść z Kanpuru właśnie w chwili, gdy Nana Sahib opuszczał je po dokonanych mordach. Biegła przed siebie w ciemności, uciekając od miast i miejsc licznie zamieszkanych. Po wsiach dawali jej przytułek biedni rajoci, szanując ją jako istotę pozbawioną rozumu. Tak błąkając się doszła do gór Sautpurra i Vindhya; od dziewięciu lat miano ją za umarłą, żyła jednak i błąkała się, zachowując jedynie w pamięci wspomnienie pożogi i mordów.

Pułkownik znów zawołał na nią po imieniu – ale i tym razem nie odpowiedziała… Cóżby nie dał w tej chwili, aby mógł wziąć ją w objęcia, porwać stąd i unieść, rozpocząć z nią nowe życie, i otoczywszy bezgranicznem poświęceniem i najtroskliwszemi staraniami, przywrócić rozum!… A był skrępowany i przywiązany do tego ogromnego działa, krew płynęła z jego rąk od wpijających się w ciało powrozów i nie mógł uciec wraz z nią z tego przeklętego miejsca!

Nawet okrutna wyobraźnia Nany Sahiba nie zdołałaby wymyśleć takich udręczeń i męczarni, jakie nieszczęśliwy pułkownik Munro przechodził w tej chwili! A gdyby ten potwór wiedział, że lady Munro żyje i jest w jego mocy, z jakąż radością pastwiłby się nad obojgiem!

– Laurencjo! Laurencjo moja! – powtarzał pułkownik Munro.

I wołał głośno, nie pomnąc na to, że to wołanie może przebudzić Hindusa i całą bandę Dakoitów a nawet i samego Nanę Sahiba.

Nie rozumiejąc go i nie odpowiadając, lady Munro nie przestała wpatrywać się w niego błędnemi oczyma. Nie rozumiała, jak straszne męki ponosi jej nieszczęśliwy mąż, odnajdujący ją właśnie w chwili, gdy sam miał umierać. Nie poznała go i nie pojmowała, że do niej mówi.

Tak upłynęło kilka minut, poczem zasłoniła twarz i cofnęła się o krok. Pułkownik sądził, że chce odejść.

– Laurencjo! – zawołał znowu tak boleśnie, jak gdyby wypowiadał ostatnie pożegnanie.

Ale lady Munro nie myślała bynajmniej opuszczać płaszczyzny Ripore, i straszne już tak położenie miało się stać jeszcze groźniejszem.

Zatrzymała się i zaczęła znowu wpatrywać się w armatę, która zwróciła widocznie jej uwagę. Może jej widok przywodził jej na myśl oblężenie Kanpuru. Powoli zbliżyła się do działa; przesuwała po niem ręką trzymającą zapalone łuczywo, gdyby jedna iskierka padła z niego na nabój, wystrzał nastąpiłby w tej chwili.

Czyż więc nieszczęśliwy Munro miał zginąć z tak ukochanej ręki?…

Nie mógł znieść tej myśli; wolał więc umierać wobec Nany Sahiba i jego bandy. Chciał więc krzyknąć, aby zbudzić swoich katów…

Wtem uczuł, że jakaś ręka wysuwająca się z wnętrza armaty, ujęła jego ręce skrępowane na plecach; a widocznie była to dłoń przyjazna, gdyż starała się uwolnić go z więzów. Uczuł niebawem zimno stali wsuwającej się ostrożnie między jego ręce i krępujące je powrozy, co dało mu poznać, że nie wiedzieć jakim cudem, oswobodziciel jego ukrywał się we wnętrzu armaty.

Tak, nie mylił się, wyraźnie ktoś przecinał sznury któremi był przywiązany…

Trwało to parę sekund; mógł odsunąć się naparę kroków, był wolny. Pomimo całego panowania nad sobą, zaledwie stłumił okrzyk radości, który byłby go zdradził.

Dwoje rąk wysunęło się z otworu armaty… Munro pochwycił je i szarpnąwszy silnie, zobaczył jak ktoś przecisnąwszy się z wielką trudnością przez otwór armatni, upadł przy jego nogach.

Był to Gumi!

'The Steam House' by Léon Benett 104

Ukrywszy się, aby uniknąć śmierci z rąk Kalaganiego, wierny sługa nie zwrócił się ku jezioru, ku któremu podążyła zgraja Nassima, ale poszedł drogą wiodącą do Jubbulpore. Doszedłszy do drogi prowadzącej do Ripore, był zmuszony znów ukryć się, gdyż dostrzegł zgraję Hindusów rozmawiających o pułkowniku Munro; że liczny poczet Dakoitów, których naprowadził Kalagani, popędzi go do fortecy Ripore, w której Nana Sahib ma zadać mu śmierć wystrzałem z działa, do którego każe go przywiązać. Bez wahania zapuścił się w krętą ścieżynę i dostał się nią na płaszczyznę opuszczoną wtedy zupełnie. Tam przyszła mu myśl wsunięcia się w olbrzymie działo, aby w razie sprzyjających okoliczności uwolnić ukochanego pana, a gdyby mu się nie udało go ocalić, zginąć jedną z nim śmiercią.

– Dzień nadchodzi – rzekł cicho Gumi, uciekajmy!

– A lady Munro? – rzekł pułkownik.

I wskazał na obłąkaną, stojącą nieruchomo. W tej chwili oparła rękę na armacie w pobliżu naboju.

– Unieśmy ją !… – odrzekł wierny Gumi, nie zadając żadnych pytań.

Lecz było już zapóźno.

Gdy obaj zbliżyli się do biednej okłąkanej, chcąc ją unieść, ta chcąc im się oprzeć, uchwyciła się ręką działa; wtedy zapalone łuczywo dotknęło naboju i straszny odgłos wystrzału, odbijający się głośnem echem w górach Vindhya, rozległ się jakby silny grzmot po całej dolinie Nerbuddy.



Rozdział XIII

STALOWY OLBRZYM.

Na odgłos tego wystrzału lady Munro padła zemdlona w objęcia męża, który nie tracąc chwili zaczął z nią uciekać. Przebudzony wystrzałem Hindus, któremu powierzono straż nad więźniem, zerwał się, chcąc ich ścigać, ale Gumi zadał mu śmierć trzymanym jeszcze w ręku nożem. Poczem szybko puścili się wąską ścieżyną wiodącą ku drodze do Ripore.

Zaledwie minęli wał forteczny, zbudzona nagle banda Nany Sahiba wyległa na płaszczyznę.

Nie mogli oni pojąć co się stało i co mają robić, a to ich wahanie było nader pożądanem dla zbiegów.

Nana Sahib rzadko kiedy spędzał całą noc w fortecy; toteż i teraz, kazawszy przywiązać pułkownika Munro do paszczy armaty, poszedł odwiedzić kilku naczelników plemienia Gundwana, u których nigdy nie bywał we dnie. Ponieważ była to godzina, o której zwykle powracał, oczekiwano go więc lada chwila.

Kalagani, Nassim, Hindusi, Dakoici, razem przeszło stu ludzi, byliby niezawodnie rzucili się w pogoń za zbiegłym więźniem, gdyby odrazu zrozumieli, że uciekł; ale nie wiedzieli co i jak się stało, a zabity Hindus nie mógł ich objaśnić. Z różnych przypuszczeń to wydawało im się najprawdopodobniejszem: że niepojętym wypadkiem ogień dostał się do naboju przed czasem oznaczonym przez naboba i wystrzał musiał rozszarpać więźnia, daleko rozrzucając jego szczątki.

Kalagani i jego towarzysze uniesieni wściekłym gniewem, wygłaszali różne złorzeczenia i przekleństwa; więc ani Nana Sahib, ani żaden z nich nie będzie miał tej rozkoszy, aby mógł patrzeć na męczarnie i zgon pułkownika Munro!…

Nie dość na tem, nabob był gdzieś niedaleko i niezawodnie dosłyszał odgłos wystrzału, powróci za tem niebawem do fortecy – i cóż mu powiedzą, gdy zapyta o więźnia, którego w niej zostawił?

Gdy oni naradzali się i wahali, sir Edward Munro i Gumi, dziękując Bogu za tak cudowne ocalenie, biegli prędko krętym wąwozem. Lady Munro choć zemdlona była tak lekką, iż nie wiele zaciężyła pułkownikowi, który był nadzwyczaj silny, zresztą idący obok niego Gumi mógł w każdym razie przyjść mu z pomocą.

W pięć minut po minięciu wału fortecznego przebyli połowę drogi z płaszczyzny do doliny; ale zaczynało dnieć i pierwsze blaski jutrzenki przedzierały się do głębi ciasnych wąwozów.

Nagle gwałtowne krzyki rozległy się nad ich głowami.

Przechylony nad parapetem, Kalagani dostrzegł cienie dwóch uciekających ludzi; jednym z nich był pewnie więzień Nany Sahiba.

– To Munro! – to Munro! – wrzasnął wściekłym uniesiony gniewem.

I w tej chwili wraz z całą bandą rzucił się za nim w pogoń.

– Dostrzegli nas – rzekł pułkownik do Gumiego, nie zwalniając kroku.

– Powstrzymam najpierwszych – odrzekł Gumi; ja zginę, ale może pan pułkownik zdoła uciec.

– Jeśli nie zdołamy się ocalić, zginiemy obaj – odrzekł pułkownik.

O ile tylko mogli, przyspieszali kroku; ścieżyna była teraz mniej stromą, mogli więc biec prędzej. Już tylko z jakie czterdzieści kroków oddzielało ich od gościńca, po którym ucieczka miała być łatwiejszą, ale też i ścigającym łatwiej byłoby ich gonić.

O ukryciu się gdzieś nie można było nawet myśleć, gdyż znający miejscowość Dakoici znaleźliby ich niebawem. Trzeba więc tylko było starać się ich wyprzedzić wyjść pierwszym z wąwozów Vindhyasów.

Pułkownik postanowił raczej umrzeć niż dostać się znów żywcem w moc Nany Sahiba.

Gdy pierwsi Hindusi przebywali wał forteczny, pułkownik Munro i Gumi dochodzili już do drogi prowadzącej do gościńca, odległego o jakie ćwierć mili.

Odwagi, panie mój! – zawołał Gumi, gotów każdej chwili poświęcić życie dla ocalenia pułkownika, za pięć minut wejdziemy na drogę, wiodącą do Jubbulpore.

– Daj Boże, abyśmy znaleźli na niej pomoc! – wyszeptał pułkownik.

Wrzaski Hindusów dawały się coraz wyraźniej słyszeć. W chwili, gdy dwaj zbiegowie dochodzili do drogi, dwóch szybko biegnących ludzi weszło na ścieżkę. Było już dość widno, można więc było widzieć się dobrze i posnać, to też jednocześnie dwa krzyki niewysłowionej nienawiści rozległo się w przestrzeni:

– Munro!

– Nana Sahib!

Posłyszawszy ogłos wystrzału, nabob coprędzej wracał do fortecy; nie mógł pojąć, dlaczego przed oznaczoną godziną spełniono jego rozkaz.

Jeden tylko Hindus towarzyszył mu, ale ten ugodzony niespodzianie, padł u stóp Gumiego, który zadał mu śmiertelny cios nożem.

– Do mnie! – krzyknął Nana Sahib do nadbiegającej tłuszczy.

– Dobrze! – krzyknął Gumi, rzucając się na naboba.

Uczynił to w tym celu, aby jeśli nie zdoła wydrzeć mu życia, mógł przynajmniej przeciągnąć walkę, aby pułkownikowi dać czas do ucieczki: ale silny bardzo nabob uderzył go tak mocno w rękę, że nóż wypadł mu z dłoni.

Widząc się rozbrojonym, Gumi zawrzał szalonym gniewem, który spotęgował jeszcze nadzwyczajną jego siłę. Uchwycił wpół naboba i przyciskając gwałtownie do siebie, niósł go tak z zamiarem rzucenia się wraz z nim w pierwszą napotkaną otchłań.

Przez ten czas Kalagani i towarzyszący mu Hindusi i Dakoici zbliżali się coraz więcej; gdy ich dopędzą, ani nadziei, by mogli ujść.

– Panie pułkowniku, wytężaj pan ostatki sił, – wołał Gumi; – ja jeszcze przez kilka minut zdołam stawiać im opór, zasłaniajac się nabobem jakby tarczą, ale pan uciekaj, nie oglądając się na mnie!

Ale zaledwie trzy minuty oddzielały już tylko zbiegów od goniących za nimi, a nabob przytłumionym głosem przyzywał wciąż Kalaganiego.

Wtem o jakie dwadzieścia kroków przed nimi rozległy się nawoływania:

'The Steam House' by Léon Benett 105

Munro! Munro!

Na drodze stykającej się z gościńcem stał Banks, kapitan Hod, sierżant Mac Neil, Fox i Parazard, a sto kroków dalej na gościńcu, czekał na nich Olbrzym Stalowy, buchający kłębami dymu, a w nim Storr i Kalut.

Po zniszczeniu ostatniego wagonu Steam-House, inżynier i jego towarzysze byli zmuszeni poprzestać na ilbrzymim słoniu, którego banda Dakoitów nie zdołała zniszczyć ani uszkodzić. Umieściwszy się na jego grzbiecie jak na koniu, zwrócili się na drogę, wiodącą do Jubbulpore. Ody przejeżdżali obok drogi do fortecy, nadzwyczaj silny strzał armatni rozległ się nad ich głowami, wtedy zatrzymali się i wiedzeni przeczuciem czy instynktem, pobiegli na drogę. Zobaczywszy ich, pułkownik Munro zawołał:

– Ratujcie lady Munro!

– I trzymajcie dobrze prawdziwego Nanę Sahiba! – krzyknął Gumi!

I gwałtownie rzucił na ziemię na wpół już uduszonego naboba, a kapitan Hod, Fox i Mac-Neil pochwycili go w tej chwili. Poczem o nic nie pytając, nie żądając żadnych objaśnień, wszyscy pobiegli ku Stalowemu Olbrzymowi.

Z rozkazu pułkownika, który chciał wydać naboba władzom angielskim, tenże został mocno przywiązany do karku słonia. Lady Munro przeniesiono do wieżycy; pułkownik starał się ocucić ją z zemdlenia, a gdy zaczynała odzyskiwać zmysły, śledził bacznie, czy nie objawi się choćby iskierka przytomności.

Inżynier i jego towarzysze wdrapali się znów na grzbiet słonia.

– Pędź jak można najprędzej! – krzyknął Banks do mechanika.

Dzień już nastał. Pierwsza banda Hindusów ukazała się o jakie sto kroków od nich; trzeba było wszelkiemi siłami dostać się przed nimi do pierwszych posterunków wojska, stojących w pobliżu stacji Jubbulpore.

Stalowy Olbrzym miał teraz podostatkiem wody i opału i nie zbywało mu na niczem niezbędnem do podniesienia do maximum ciśnienia pary, aby mógł pędzić o ile możliwe najspieszniej – ale droga tak pełna była zakrętów, że niepodobna było jechać zbyt prędko.

Wrzaski Hindusów wzmagały się ciągle; dopędzali Stalowego Olbrzyma.

– Przyjdzie nam się bronić, – rzekł sierżant Mac-Neil.

– A więc będziemy się bronili! – odrzekł kapitan.

Mieli wszystkiego dwanaście naboi, należało więc bardzo ich oszczędzać, aby odstraszały nacierających uzbrojonych Hindusów.

Kapitan Hod i Fox, z karabinami w ręku, umieścili się nieco poza wieżycą. Gumi, tak się uszykował, aby mógł strzelać z boku; Mac-Neil stał tuż obok Nany Sahiba, z rewolwerem w jednej, ze sztyletem w drugiej ręce, aby ugodzić w pierś jego, gdyby Hindusi ich dopędzili. Kalut i Parazard stali przy ognisku, aby dodawać paliwa. Banks i Storr kierowali bieg Stalowego Olbrzyma.

'The Steam House' by Léon Benett 106

Gonitwa trwała już dziesięć minut i nie więcej jak dwieście kroków oddzielało Hindusów od pułkownika i jego towarzyszy. Wtem rozległo się kilkanaście strzałów.

Kule świsnęły ponad Stalowym Olbrzymem, z wyjątkiem jednej, która trafiła go w koniec trąby.

– Nie odstrzeliwajcie! – krzyknął kapitan Hod; – są jeszcze za daleko, trzeba oszczędzać kul i strzelać tylko na pewno.

W tem miejscu droga zaczęła się ciągnąć w prostej linji, co widząc Banks, kazał dodać pary i otworzyć regulalor i dzięki temu wkrótce wyprzedzili Hindusów o kilkaset kroków.

– Wiwat! wiwat! nasz Stalowy Olbrzym! – krzyknął kapitan, – aha, łotry! nie będziecie go mieli!

Lecz niebawem znów nastała kręta droga, pnąca się pod górę, zniewalająca do zwolnienia biegu; wiedział o tem Kalagani i jego towarzysze, nie zaprzestawali więc pogoni. Jakkolwiek nie mieli już nadziei ocalenia Nany Sahiba, pojmując, że za ich zbliżeniem którykolwiek z towarzyszy pułkownika pchnięciem sztyletu pozbawi go życia, ale pragnęli przynajwniej pomścić jego śmierć.

Niebawem rozległy się nowe wystrzały, ale nie dosięgły żadnego z uciekających na Stalowym Olbrzymie.

– Baczność! – krzyknął kapitan Hod, celując.

On i Gumi dali ognia równocześnie i dwaj Hindusi, znajdujący się najbliżej, padli ugodzeni w piersi.

– Mniej o dwu! – zawołał Gumi, nabijając karabin.

– Dwu na sto, to za mały procent! – odrzekł kapitan; niech nam zapłacą lichwiarskie odsetki!

Fox przyłączył się do nich, wystrzelili z karabinów, i znów padli trzej Hindusi.

Na nieszczęście coraz więcej zwężająca się kręta i bardzo spadzista droga, nietylko nie dozwalała dopuszczać pary dla przyspieszenia biegu, ale nawet zmuszała do coraz wolniejszej jazdy. Ta stroma pochyłość ciągnęła się jeszcze z pół mili, gdyby zdołali ją przebyć, znaleźliby się o jakie sto kroków od odwachu, skąd widać już stację Jubbulpore.

Strzały kapitana i jego towarzyszy nie zdołały wstrzymać pogoni Hindusów, ani myśleli się cofnąć; za nic mieli własne życie, skoro chodziło o ocalenie lub pomszczenie Nany Sahiba. Zginie dwudziestu lub trzydziestu, ale kilkudziesięciu rzuci się na Stalowego Olbrzyma i z łatwością pokonają garstkę, której ten słoń służył za ruchomą fortecę. To też podwajali usiłowania, aby ich dogonić.

Zresztą Kalagani wiedział dobrze, że kapitan i jego towarzysze zużywają już ostatnie ładunki i że wkrótce nie będą mogli posługiwać się swymi karabinami.

Jakoż rzeczywiście pozostało im już tylko kilka ładunków i za chwilę mieli być pozbawieni wszelkiego środka obrony. Znów jednak dali cztery strzały i padło czterech Hindusów.

Kapitan i Fox mieli już tylko po jednym ładunku, inni żadnego.

W tej chwili Kalagani ciągle pozostający w tyle wysunął się naprzód więcej, niż dozwalała przezorność.

– A! mam cię! – zawołał kapitan i celując do niego, wystrzelił.

Kula ugodziła zdrajcę w samo czoło; wyciągnął ręce, zachwiał się i upadł.

Jednocześnie ukazał się koniec wąwozu; padł ostatni strzał z karabinu Foxa i poległ jeszcze jeden Hindus.

Gdy ustały wystrzały, Hindusi zmiarkowali, że ścigani nie mają już naboi i postanowili niebawem przypuścić szturm do słonia, oddalonego już zaledwie o pięćdziesiąt kroków.

– Zeskoczyć na ziemię! – krzyknął Banks.

W tym stanie rzeczy nie można było ratować się inaczej, jak opuszczając Stalowego Olbrzyma, biec co tchu starczyło do niezbyt oddalonego odwachu.

Pułkownik porwał żonę na ręce i zeskoczył; kapitan Hod i inni poszli za jego przykładem. Sam tylko Banks pozostał w wieżycy.

– A co zrobimy z tym łotrem? – zapytał kapitan, wskazując Nanę Sahiba, przywiązanego do karku słonia.

– Bądź spokojny, kapitanie, spuść się na mnie, odrzekł Banks szczególniejszym tonem.

'The Steam House' by Léon Benett 107

I nadawszy ostatni obrót regulatorowi, z kolei i on zeskoczył na ziemię. Wszyscy zaczęli biec co tchu ku odwachowi, trzymając sztylety w ręku, aby przynajmniej drogo sprzedać swoje życie.

Jakkolwiek pozostawiony samemu sobie, Stalowy Olbrzym posuwał się dalej, ale pozbawiony kierunku, uderzył o skałę wystającą z lewej strony wąwozu i zatrzymując się nagle, całkiem prawie zagrodził drogę.

Banks i towarzysze jego ubiegli ze trzydzieści kroków, gdy cała zgraja Hindusów rzuciła się na Stalowego Olbrzyma, aby uwolnić Nanę Sahiba.

Wtem nagle rozległ się w powietrzu przerażający huk, potężniejszy od najsilniejszego grzmotu.

Przed samem opuszczeniem wieży, Banks dopuścił nadzwyczaj wiele pary, wskutek czego nastąpiło nadzwyczajne ciśnienie; gdy więc Olbrzym uderzył o skałę, para nie mogąc uchodzić przez cylindry, rozsadziła kocioł i szczątki jego z przeraźliwym hukiem rozleciały się na wszystkie strony.

– Biedny Olbrzym! – rzekł ze smutkiem kapitan, – zginął, aby nas ocalić!



Rozdział XIV

PIĘĆDZIESIĄTY TYGRYS KAPITANA HODA.

Teraz już pułkownik Munro, jego przyjaciele i towarzysze podróży, nie potrzebowali obawiać się ani naboba, ani Hindusów, ani Dakoitów, gdyż na odgłos wybuchu nadbiegł oddział żołnierzy z odwachu. Hindusi pozbawieni wodza na ich widok uciekli.

Pułkownik Munro dał się poznać żołnierzom. W pół godziny doszli do stacji Jubbulpore, gdzie znaleźli wszystko, czego mogli potrzebować, a szczególniej żywność, której byli od tylu godzin pozbawieni.

Lady Munro zamieszkała z mężem w wygodnym hotelu, do czasu przewiezienia jej do Bombaju. Tam pułkownik miał nadzieję wrócić zdrowie duszy tej, która żyła fizycznem tylko życiem i pozostałaby zawsze jakby martwą dla niego, jeśliby nie odzyskała rozumu.

Zresztą i wszyscy przyjaciele pułkownika cieszyli się nadzieją, że lady Munro zostanie uleczoną, oczekując z ufnością tej chwili mającej tak zbawiennie oddziałać na jego życie i usposobienie.

Po kilku dniach postanowiono odjechać do Bombaju, stolicy Indji zachodnich, pierwszym rannym pociągiem, ale zamiast okazałego Steam-House i Stalowego Olbrzyma, z którego pozostały tylko bezkształtne szczątki, zajęli miejsca w zwykłych wagonach kolei, ciągnionych najzwyczajniejszą w świecie lokomotywą. Jednak gorący wielbiciel stalowego słonia, kapitan Hod i jego twórca, genjalny inżynier Banks, jak równie każdy z uczestników tej niezwykłej podróży, zachowali do końca życia pamięć o „tem wiernem zwierzęciu”, w którego życie prawie uwierzyli. Zawsze brzmiał im w uszach straszliwy odgłos wybuchu, który go zniszczył.

To też łatwo pojąć, że Banks, kapitan Hod, Fox i Gumi, zapragnęli przed odjazdem zwiedzić miejsce, które było widownią tak przerażającej katastrofy.

Jakkolwiek nie potrzeba już było obawiać się bandy Dakoitów, jednak, przez chwalebną przezorność, oddział żołnierzy towarzyszył Banksowi i jego współtowarzyszom podróży. O jedenastej stanęli u wejścia do wąwozu.

Tu zaraz zobaczyli na ziemi rozszarpane ciała kilku Hindusów, tych właśnie, którzy rzucili się na Stalowego Olbrzyma, aby oswobodzić Nanę Sahiba. Zresztą z całej bandy nie zostało najmniejszego śladu. Widocznie, nie chcąc wracać do zniszczonej forteczki Ripore, skoro już wiedziano, że się w niej ukrywali, ostatni z wiernych do końca nabobowi, rozbiegli się po dolinie Nerbuddy.

Co do Stalowego Olbrzyma, wybuch kotła rozsadził go i zniszczył zupełnie. Jedna z jego ogromnych łap leżała dość daleko; część trąby zaryła się w skałę, stercząc w niej jakby olbrzymia prawica. Tu i ówdzie leżały poodrywane kawały stali, śruby, nity, odłamki cylindrów, szczątki wieży i lokomotywy. Straszne to zniszczenie dowodziło, że w chwili wybuchu ciśnienie pary musiało przechodzić dwadzieścia atmosfer.

I oto z tego sztucznego słonia, z którego podróżnicy ze Steam-House byli tak dumni, z tego kolosu, wywołującego zabobonny podziw Hindusów, z tego mechanicznego arcydzieła genjalnego inżyniera, z tego urzeczywistnionego marzenia radży Butanu, pozostał tylko nędzny, nie do poznania szkielet, nie mający najmniejszej wartości.

– Biedny Słoń! – zawołał kapitan Hod, patrząc na te szczątki ulubionego swego Olbrzyma i ciężkie westchnienie wydarło się z jego piersi.

– Nie rozpaczaj, kapitanie, – rzekł Banks, – mogę zbudować innego, jeszcze potężniejszego.

– Wierzę temu, – odrzekł kapitan Hod, – ale ten już nie powstanie!…

Wtem przyszło im na myśl rozejrzeć się po miejscowości, czy nic znajdą jakichś śladów Nany Sahiba. Gdyby w braku głowy znaleźli choć ręce, to i tak po brakującym palcu poznaćby można naboba i stwierdzić jego tożsamość; a pragnęli bardzo mieć ten niezaprzeczony dowód śmierci Nany Sahiba; Balao Rao już nie żył, nikt więc nie będzie mógł za niego uchodzić Ale nigdzie nie było ani śladu jego ciała, unieśli je widać fanatyczni wielbiciele.

Oto jakie to pociągnęło za sobą następstwa: ponieważ nie było pewnego dowodu śmierci naboba, legenda o nim odzyskała swe prawa, a nieuchwytny Nana Sahib będzie zawsze żył w pamięci ludności Indji środkowych, zanim nareszcie zostanie zaliczony do rzędu nieśmiertelnych bogów.

W każdym razie ani Banks, ani jego towarzysze nie mogli przypuszczać, aby dawny przywódzca mógł uniknąć śmierci, spowodowanej wybuchem kotła.

Przed powrotem na stację, kapitan Hod podniósł z ziemi odłamek trąby swego ulubionego Stalowego Olbrzyma, aby go zachować jako drogą pamiątkę.

Nazajutrz, dnia 4. października, wszyscy opuścili Jubbulpore w oddzielnym wagonie, który oddano do rozporządzenia pułkownikowi Munro i jego towarzyszom. W dwadzieścia cztery godzin, minęli zachodnie Ghats, te Andy indyjskie, ciągnące się na długość trzystu mil, w pośród gęstych lasów bananów, sykomorów, teków, palm, kokosów, areków, drzew sandałowych i bambusów. W kilka godzin później kolej dowiozła ich do wyspy Bombaj, która łącznie z wyspami Salcette, Elephanta i kilku innemi, tworzy doskonałą przystań i na której południowo-wschodnim krańcu wznosi się stolica prezydentury.

Pułkownik nie miał jednak pozostać w tem wielkiem mieście, zamieszkanem przez najrozmaitsze narodowości, gdyż przyzwani doktorzy polecili mu zamieszkać w jakiejś pobliskiej willi, gdzie zupełny spokój, troskliwa opieka i poświęcenie męża musiały stopniowo oddziałać zbawiennie na stan umysłowy lady Munro.

Upłynęło parę miesięcy, żaden z towarzyszy i sług pułkownika ani myślał go opuścić; chcieli koniecznie być w tym dniu, którego bliskie nadejście zwiastowali lekarze, gdy nareszcie lady Munro odzyska rozum.

Nadzieje nie zawiodły ich. Umysł lady Munro, powoli, stopniowo budził się do życia i wkrótce Błędny Ognik pozostał tylko smutnem wspomnieniem.

– Laurencjo! Laurencjo moja! – zawołał pułkownik, – spostrzegłszy, że jakoś inaczej patrzy na niego

– Edwardzie! – krzyknęła i padła w jego objęcia.

W parę tygodni potem wszyscy zebrali się w saloniku w bungalowie w Kalkucie, gdzie miało się rozpocząć odtąd zupełnie inne życie, niż to, jakie wiódł tam przed podróżą zrozpaczony pułkownik. Banks spędzał w nim wszystkie chwile wolne od pracy; Hod przyjeżdżał, ilekroć mógł dostać urlop. Sierżant Mac-Neil i Gumi zaliczali się do domowników i nie mieli nigdy rozstać się z pułkownikiem Munro.

Fox nie odstępował kapitana, razem z nim odjechał do pułku stojącego w Madras i razem z nim przyjeżdżał na urlopy do Kalkutty.

– Bywaj zdrów i do widzenia! kochany kapitanie, – rzekł żegnając się z nim pułkownik Munro. – Cieszę się myśląc, że nie masz powodu żałować odbycia podróży do północnych Indji, chyba może tego tylko, żeś nie zabił swego pięćdziesiątego tygrysa.

– Jakto pułkowniku, przecież go zabiłem.

– Gdzież to i kiedy? – zapytał pułkownik Munro.

– W wąwozie Vindhya, – odpowiedział z odcieniem dumy w głosie. – Czterdzieści dziewięć tygrysów i… Kalagani… czyż jego nie można uważać za pięćdziesiątego?


KONIEC.

'The Steam House' by Léon Benett 002



Przypisy

  1. Kobieta, która nie posiadając tytułów, wychodzi za baroneta lub za szlachcica, dostaje tytuł lady przed nazwiskiem swego męża. Ale tytuł ten nie może poprzedzać jej imienia chrzestnego, gdyż to przysługuje tylko córkom parów.
  2. Około 8 kilometrów.
  3. Od tego czasu kościół pamiątkowy został już wykończony. Na tablicach marmurowych napisy: Ku pamięci inżynierów, którzy budowali i pomarli wskutek zarazy lub ran w powstaniu 1857 r., oficerów, sierżantów i żołnierzy 34. pułku armji królewskiej, zabitych w potyczkach 17. XI. przed Kanpurem; żonom i dzieciom 32. pułku i nakoniec pamięci męczenników z Bibi-Ghar, wymordowanych w lipcu 1857 roku.
Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA , o ile nie zaznaczono inaczej.