FANDOM




Żywoty pań swawolnych

(Les dames galantes)

Pierre de Brantôme

¤ ¤ ¤ ¤

Przekład: Tadeusz Boy-Żeleński
Crystal Clear action info Tekst zawiera treści erotyczne
Gabrielle d Estree - Louvre




PRZEDMOWA TŁUMACZA

Tytuł, pod jakim znaną jest powszechnie w oryginale niniejsza książka, Vies des dames galantes, nie wyszedł spod pióra Brantôme’a. Rozdziały te zatytułowane były w rękopisie po prostu: Druga księga o paniach (Second livre des dames), w przeciwstawieniu do pierwszej, znanej znowuż francuskiemu ogółowi pod nazwą Viesdesdamesillustres. Tytuły te, dziś już niemal nierozdzielnie z książkami złączone, nadali im dopiero pierwsi ich wydawcy w XVII wieku (1666), w epoce, kiedy słowa galant i illustre szczególną cieszyły się modą. Dwie te księgi „o paniach”, stanowiące tylko część obfitej puścizny literackiej Brantôme’a, bardzo różnią się od siebie charakterem i wartością ludzkiego dokumentu. Pierwsza to szereg wizerunków najznamienitszych monarchiń i księżniczek owego czasu; wizerunków kreślonych przez panegirystę odurzonego kultem ich wielkości, a zarazem wytrawnego i ostrożnego dworaka. Druga to swobodne gawędy bywalca tychże samych dworów; tutaj incognito opisywanych osób i wypadków zostawia szerokie pole obserwacji aż nazbyt niedyskretnej, swobodzie języka aż nazbyt wyzutej z względów szacunku i powściągliwości i czyni z Drugiej księgi o paniach nieoceniony dokument literacki i obyczajowy.

Życie, osoba i pisma Brantôme’a tak ściśle złączone są z dworem Walezjuszów, iż uważamy za konieczne przypomnieć tu w kilku słowach fizjonomie monarchów tej epoki. Na pierwszy plan tej krótkotrwałej rasy królów występuje świetna postać Franciszka I (1515-1547). Był to roi gentilhomme, jak sam się nazywał, w całym tego słowa znaczeniu. Dworny, rycerski, miłośnik sztuk i wielbiciel kobiet, wprowadza w surowy rycerski obyczaj dawnej Francji pierwiastki galanterii[1], bardziej „ludzkiego” kultu kobiety, przenikające do Francji drogą włoskich i hiszpańskich wpływów. Wpływy te zresztą przesiąkały od dłuższego czasu do Francji. Od czasu wojen Karola VIII, przez czas tych długich i zaciętych walk o posiadanie Mediolanu, Genui, Sieny, Neapolu, wytwarza się ciągłe zetknięcie Francji z Włochami i kulturą Odrodzenia. To, co kulturze tej we Włoszech nadawało najbardziej specyficzne piętno, tj. powszechne i wyrafinowane zamiłowanie artystyczne w kierunku sztuk plastycznych, nie tak rychło mogło znaleźć przyjęcie na nie przygotowanym jeszcze gruncie we Francji (choć i tych wpływów ślady wyraźne widzimy za Franciszka I, który utrzymuje przyjazne stosunki z Leonardem, z Benvenutem); natomiast bardzo wyraźne oddziaływanie wywiera włoska literatura, z Boocacciem i Petrarką; przede wszystkim zaś, wraz z powracającym z wypraw rycerstwem, szeroką falą wpływała swoboda pojęć towarzyskich i obyczajowych, wyzwolenie kobiety, wysubtelnienie kultury erotycznej i rozluźnienie dawnego surowego obyczaju.[2] Król Franciszek wznosi szereg wspaniałych zamków w St. Germam, Chaatilly, Chambord, Chenonceaux.

Siostra króla Małgorzata Nawarska pielęgnuje, za przykładem brata, sztuki piękne i literaturę. Sama jest autorką słynnego Heptameronu, tak często cytowanego przez Brantôme’a, która to książka jest zbiorem opowiadań wzorowanych w formie na nowelach Boccaccia. Z życiem dworskim w Pau, rezydencji Małgorzaty, ściśle się łączą tradycje rodzinne Brantôme’a: babka jego, Luiza de Daillon, była jedną z najzaufańszych dam dworskich królowej; matka, Anna de Bourdeille, występuje nawet w różnych nowelach Heptameronujako współopowiadająca, pod mianem Ennasuite, podczas gdy ojciec Brantôme’a, Franciszek, nosi w nich godło Simontaut.

Po Franciszku I wstępuje na tron syn jego Henryk II (1547-1559). Wbrew panegirykom Brantôme’a historia przedstawia go nam jako człowieka ponurego i ograniczonego, zamiłowanego jedynie w ćwiczeniach żołnierskich, które też stały się przyczyną jego śmierci.[3] Ożeniony z Katarzyną z rodu Medyceuszów, pozostawał przez całe życie pod wpływem słynnej Diany de Poitiers (którą uczynił księżną Valentinois), niegdyś faworyty ojca jego, Franciszka, starszej od króla i dzierżącej go pod nieograniczonym wpływem więcej jeszcze przewagą umysłową niżeli świetną urodą. Przez Katarzynę Medycejską zacieśnia się jeszcze związek pomiędzy dworem francuskim a włoską kulturą i obyczajem. Wraz z królową przybywa do Paryża cała armia śpiewaków, tancerzy, muzyków, astrologów, „mietelników” itp. Dworzanin francuski mówi - wedle świadectwa Brantôme’a - równie biegle po włosku, a często i po hiszpańsku, jak po francusku; nieustanne cytaty w tych językach w jego książkach dowodnie zaświadczają o tym. Współczesne świadectwa kreślą nam Katarzynę jako kobietę imponującego wejrzenia, choć niepiękną, zażywną, namiętną myśliwą, zamiłowaną w obfitych ucztach i bogatych festynach. Odznaczała się ozdobną wymową i literackim uzdolnieniem, którego świadectwem jest jej dyplomatyczna korespondencja, obejmująca nie mniej jak sześć tysięcy listów. Władzą królewskiej faworyty i jej potężnej kliki odsunięta od wpływu na ster państwa, czeka w cierpliwym milczeniu i pozornej bierności na chwilę, w której śmierć Henryka odda jej w ręce rządy, sprawowane imieniem regentki małoletnich synów, a później przemożnej doradczyni najbardziej z nich ukochanego, Henryka III. Wówczas ujawnia się w całej pełni charakter tej niepospolitej kobiety: namiętna żądza władzy, głębokie spojrzenie polityczne, wytrawność w poruszaniu ludźmi. Wśród orgii i festynów, wśród czczych igraszek zniewieściałego dworu Katarzyna pracuje bez ustanku nad ziszczeniem swych głęboko i tajemnie obmyślanych planów.

Henryk II ginie w r. 1559, zostawiając czterech synów i trzy córki. Z synów, którzy wszyscy zeszli bezpotomnie, trzech zasiadało kolejno na tronie Francji.

Franciszek II (1559-1560) liczy lat szesnaście w chwili wstąpienia na tron; żoną jego, królową Francji, była tak nieszczęsna później Maria Stuart. Młodociany król był równie nierozwinięty fizycznie, jak umysłowo; za panowania jego ster rządów wydzierali sobie matka, Katarzyna, i wujowie jego żony, książęta de Guize. W rok po objęciu tronu Franciszek II umiera wskutek „wrzodu w głowie” czy w uchu, po czym następuje dziesięcioletni okres regencji Katarzyny.

W r. 1560 wstępuje na tron Karol IX. Wysokiego wzrostu, chudy, wątły, zgarbiony, chorobliwie blady, tak przedstawia się nam na słynnym portrecie Franciszka Clouet (Janet), znaj-dującym się w galerii księcia d’Aumale. Młody król otrzymał niezmiernie staranne wykształcenie literackie.

Pod kierunkiem Amyota, świetnego tłumacza Plutarcha, studiuje Plotyna, Platona, Wergilego, Cycerona, Polybiusa i Makiawela. Sam pisze wiersze, tłumaczy ody Horacego na język francuski. Panowanie Karola IX wypełnione jest ciągłymi zamieszkami religijnymi, które od czasów reformacji i Kalwina nurtowały Francję. Głową partii hugonockiej był Antoni z Nawarry i brat jego książę de Condé; najwybitniejszym z jej partyzantów admirał Coligny; naczelnikami stronnictwa katolickiego byli książęta de Guize. Katarzyna, jakkolwiek zdecydowanie skłaniając się ku wojującemu katolicyzmowi, wygrywała obie partie przeciw sobie, aby ster rządów tym pewniej utrzymać w dłoni. Wreszcie częścią podstępne plany dworu, częścią żywiołowa nienawiść, rosnąca pomiędzy katolikami a hugonotami, sprowadziły ową straszliwą noc św. Bartłomieja (1572), w której w samym Paryżu wymordowano przeszło dwa tysiące hugonotów, przybyłych tam z całym zaufaniem z okazji zaślubin Henryka Nawarskiego z siostrą królewską Małgorzatą. Noc św. Bartłomieja złamała do reszty słabego króla. Karol IX, który według podania z okien Luwru miał strzelać do ratujących się hugonotów[4], dręczony halucynacjami, wyrzutami sumienia, szuka odtąd spokoju i snu w wytężających ćwiczeniach fizycznych. Całe dni spędza na polowaniu, nie zsiadając po dwanaście i czternaście godzin z konia; jeśli nie poluje, szuka znużenia w szermierce, w grze w piłkę lub kuciu żelaza ogromnym, ciężkim młotem. Wreszcie, w r. 1574, umiera w Vincennes na suchoty. Na łożu śmierci do ostatniej chwili pracuje literacko, pisząc dzieło przyrodniczo-myśliwskie o jeleniach, przy którego dwudziestym dziewiątym rozdziale wypuszcza pióro z ręki i umiera.

Następcą Karola IX na tronie francuskim był brat jego Henryk, wprzód książę andegaweński, później król polski. W chwili wstąpienia na tron miał lat dwadzieścia pięć. Był to monarcha wytworny, pełen smaku, wykształcony i wymowny. Z przymiotami tymi łączyło się jednakże wspólne wszystkim ostatnim Walezjuszom zwyrodnienie fizyczne, zmienność i słabość charakteru, wahająca się pomiędzy wyuzdaniem a zapędami pokuty i askezy, pomiędzy ucztami i orgiami a procesjami i włosienicą. Panowanie jego to okres wpływu faworytów dworskich, mignons,w których towarzystwie, jak również w towarzystwie kobiet, najchętniej i sam przebrany za kobietę, król przepędzał dni na zniewieściałych igraszkach. W Dzienniku Henryka III, spisywanym przez współczesnego kronikarza Piotra de l’Estoile, znajdujemy wiemy opis uroczystości danej przez Katarzynę Medycejską na cześć swego zwycięskiegto syna księcia d’Aleneon w cudnym zamku Chenonceaux. Król zjawił się, jak zwykle na podobnych uroczystościach, w stroju kobiecym, ze sznurem pereł na głęboko obnażonych piersiach, w otoczeniu swoich małp i papug. Poniżej króla zasiedli jego faworyci, mignons, uszminkowani, pomalowani, wypomadowani, w olbrzymich wykrochmalonych krezach - „rzekłbyś, głowa św. Jana na półmisku”. Trzy królowe brały udział w festynie. Katarzyna, mimo swoich sześćdziesięciu lat, prowadziła orgię, wciągając w nią córkę Małgorzatę i synowę Luizę Lotaryńską. Usługiwały damy dworskie na wpół nagie, z rozpuszczonymi włosami niby młode oblubienice. Wszystkie przybrane były w męski strój z dwubarwnego adamaszku, zamieniając się niejako z mężczyznami na role i kostiumy. Dobry kronikarz zapewnia, iż „wszystko odbyło się w najpiękniejszym porządku”.

Najmłodszy z synów Henryka II książę d’Alencon, ten właśnie, któremu Brantôme poświęca swoją Drugą księgę o paniach, zmarł w trzydziestym pierwszym roku życia (1584) nie doczekawszy się tronu. Wedle portretów współczesnych był to mężczyzna kształtnej postaci, ale o grubych i pospolitych rysach twarzy, a zwłaszcza dużym i szpetnym nosie, będącym współcześnie przedmiotem licznych epigramów. Z charakteru miał być tchórzliwy, kapryśny i drażliwy jak kobieta, niestały, bez poczucia honoru, bez przekonań politycznych i religijnych, uprawiający konszachty z wszystkimi partiami dla dogodzenia swej ambicji i chęci wichrzenia. Henryk, brat jego, nienawidził go i gardzą nim; dopóki mógł, trzymał go niejako w więzieniu, zaledwie zamaskowanym pozorami, przyzwoitości; później jednak d’Alencon wytrwałymi knowaniami zdołał sobie wywalczyć stanowisko niemal udzielne. Henryk III zginął zasztyletowany przez Jacka Clément.

Jedna z córek Henryka II Małgorzata była zaślubiona Henrykowi, królowi Nawarry. Henryk, syn Antoniego, przywódcy hugonotów, sam również protestant, trzymany był w młodości swej na dworze jako rodzaj zakładnika; po śmierci Henryka III przyjął katolicyzm i wstąpił na tron jako Henryk IV, odtrąciwszy wprzódy żonę swą, Małgorzatę, aby zaślubić Marię Medycejską.

Małgorzata de Valois była szczególnym przedmiotem kultu i uwielbienia Brantôme’a, który nawet po zupełnym wycofaniu się z życia dworskiego utrzymywał z nią stosunki i korespondencję. Była to kobieta rzadkiej piękności, bystrego dowcipu i bardzo swobodnych obyczajów. Na dworze Katarzyny Medycejskiej, jak zaświadcza Brantóme, była królową mody.

Rządy ostatnich Walezjuszów były dla Francji epoką ruiny ekonomicznej, z której dopiero geniusz organizacyjny Henryka IV zdołał ją podźwignąć. Główną przyczyną upadku były nieustanne wojny i rozruchy wewnętrzne, które pustoszyły kraj, tak iż - jak Henryk IV wyraził się w Blois - przeważna część folwarków i prawie wszystkie wsie stały próżne i niezamieszkałe. Do ruiny gospodarczej przyczyniły się również rządy faworytów, których łupiestwu kraj był na pastwę wydany, a także i zbytkowny tryb dworu. Budżet osobistych przyjemności Henryka III wynosił około l miliona złotych talarów (dzisiejszych trzydzieści milionów koron). Równocześnie jednak podnosił się Paryż jako środowisko sztuk, nauk i wykwintnego życia i mógł już obecnie rywalizować pod tym względem z Neapolem i Madrytem, aby niebawem zabłysnąć jako stolica cywilizowanego świata.

Oto pobieżny szkic epoki i dworu, z którymi ściśle związana jest osoba, życie i działalność literacka Brantôme’a. O życiu jego nie jest nam wiadomo zbyt wiele, a i te wiadomości opierają się niemal wyłącznie na jego własnych wyznaniach.


Piotr de Bourdeille, pan i opat de Brantôme, urodził się około roku 1540, jako młodszy syn jednej z najznaczniejszych rodzin perigordzkich. Ojciec jego, człowiek niespokojny i burzliwego temperamentu, był za młodu paziem królewskim, matka, urodzona La Châtaigneraie, była damą dworu królowej Nawarry, i w Nawarze prawdopodobnie ujrzał młody Bourdeille światło dzienne. Po śmierci królowej Nawarry Brantôme dostaje się do Paryża dla odbycia pierwszych nauk; następnie prowadzi je dalej jako piętnastoletni chłopiec w Poitiers, z którego to czasu pozostało mu w pamięci wspomnienie pięknej hugonotki Gotterelle, tak ofiarnej dla współwyznawców. Po ukończeniu nauk w r. 1556 rodzina przeznaczyła Brantôme’a, jako młodszego syna, do stanu duchownego, zaś Henryk II nadaje mu opactwo Brantôme w uznaniu zasług jego starszego brata w potrzebach wojennych. W aktach rodzinnych z owego czasu znajduje się podpis szesnastoletniego wówczas chłopca: „Wielebny ojciec w Bogu, opat Brantôme.” Godność ta nie wkładała jednak żadnych kościelnych obowiązków i nie stała na przeszkodzie ani do służby rycerskiej, ani do małżenstwa. Rzemiosło wojenne bardziej niż stan duchowny odpowiadało niespokojnej naturze młodego junaka: jakoż licząc lat osiemnaście wyrąbał lasu za pięćset dukatów, wyekwipował się i pociągnął do Włoch na czele gromadki siedmiu szlachty, również przezeń uzbrojonych i posadzonych na tęgie rumaki.

Ziemie, przez które Brantôme jechał, bynajmniej nie były spokojne. W Piemoncie, w okolicznościach, których bliżej nie znamy, otrzymuje postrzał w twarz, który o mało go nie pozbawia wzroku; zmuszony jest zatrzymać się w Portofino, w owym cudownie pięknym pogórzu nad Zatoką Genueńską, gdzie przechodzi osobliwą kurację: „...iedna barzo piękna tameczna pani wstrzykiwała mi do oczu mleko ze swoich pięknych i białych piersiątek.”[5] Następnie w orszaku Franciszka de Guize, księcia lotaryńskiego, udaje się morzem do Neapolu; przekazuje nam dokładny opis przyjęcia, jakiego doznał francuski orszak od margrabiego Alkali.[6] Tutaj poznaje margrabine del Guast, której życzliwość wspomina później z takim rozczuleniem.

W r. 1560 powraca z Włoch do swoich majątków, które przez ten czas były na opiece starszego brata Andrzeja. W tym czasie przypada zetknięcie się Brantôme z życiem dworu, gdzie pamięć jego wuja La Châtaigneraie zapewniła mu, zwłaszcza u książąt lotaryńskich, znaczne protekcje. Po śmierci Franciszka II Brantôme znajduje się w orszaku, który odwozi królowę Marię Stuart do Szkocji. W życiorysie jej przytacza nam piosenkę, jaką biedna królowa żegnała się z Francją.[7]

Niebawem wybucha wojna domowa. Brantôme walczy oczywiście po stronie dworu; bierze również udział w bitwie pod Dreux. Gdy we Francji chwilowo nie ma gdzie się bić, szuka okazji za granicą. W r. 1564 wchodzi w ściślejsze stosunki z dworem księcia Orleanu (późniejszego Henryka III) i zostaje jednym z jego dworzan, z płacą sześciuset funtów. Jednakże już w tym samym roku przyłącza się znów do wyprawy przeciw Barbareskom na wybrzeżu Maroko. Widzimy go w Lizbonie, w Madrycie, gdzie na dworach jest nader mile widziany. Kiedy sułtan Soliman oblega Maltę, przyłącza się Brantôme do ochotników spieszących na odsiecz, która jednak przybyła zbyt późno. Przejeżdżając w powrocie przez Neapol, przedstawia znowu swoje służby margrabinie del Guast, która okazuje chęć zajęcia się jego losem; jednakże niespokojny duch Brantôme’a gna go w świat dalej i każe mu przepuścić tę okazję, nad czym później gorzko ubolewa. Tłukąc się tak bez określonego celu po świecie, zamierza Brantôme pociągnąć na Węgry, gdzie się biją, po drodze jednak, w Wenecji, wieść o śmierci sułtana Solimana udaremnia te zamysły. Powraca przez Mediolan i Turyn w dość opłakanym stanie; wszelako duma, niezwykła na owe czasy w takich rzeczach, nie pozwala mu przyjąć zasiłku, jaki ofiarowuje mu księżna sabaudzka.

Tymczasem hugonoci zmuszają króla do coraz większych ustępstw. Książę Condé i admirał Coligny uzyskują chwilowo stanowczą przewagę. Hugonoci, którzy dowiedzieli się, iż Brantôme ma jakieś przyczyny niezadowolenia przeciw królowi, starają się go przeciągnąć na stronę Reformy, ale na próżno. Niebawem otrzymuje Brantôme szarżę rotmistrza „nad dwiema chorągwiami”, jakkolwiek jedna z nich tylko istniała w rzeczywistości. Chorągwią tą dowodził Brantôme w bitwie pod St. Denis (1567). W r. 1568 mianuje go Karol IX swoim podkomorzym ze stałą płacą. Po bitwie pod Jarnac w roku następnym zapada Brantôme na jakąś złośliwą febrę, która go więzi niemal przez cały rok w domowych pieleszach.

Zaledwie wrócił do zdrowia, już rwie się do nowej wojny; ubolewa, iż nie było mu danym walczyć w bitwie pod Lepanto. Natomiast gotuje się wziąć udział w wielkiej egzotycznej ekspedycji do Peru, którą przygotowuje dawny przyjaciel jego Strozzi. Ale jakieś nieporozumienia, zaszłe pomiędzy nim a Strozzim, kazały Brantôme’owi poniechać tego zamiaru. Przygotowania do tej wyprawy, które trzymały go z dala od Paryża, oszczędziły mu widowiska krwawej nocy św. Bartłomieja (1572). W następnym roku bierze czynny udział w obleganiu La Rochelle.

Po śmierci Karola IX Brantôme zjawia się na dworze i cieszy się nawet względami Henryka III, wszelako niespokojny jego duch i zażyłość z Bussym d’Amboise, pierwszym dworzaninem księcia d’Alencon, ciągnie go w stronę owego brata królewskiego, niemiłym okiem widzianego u dworu. To osłabia życzliwość Henryka III do swego szambelana.

Niebawem zachodzi wypadek, który popycha Brantôme’a niemal do jawnego buntu. W r. 1582 umiera starszy jego brat, z którym Brantôme posiadał wspólnie opactwo tego imienia. Król przyrzekł mu zrazu sukcesję, okazało się jednak, iż zmarły ustanowił spadkobiercą swojego zięcia, wobec czego monarcha nie mógł dotrzymać słowa. Brantôme, zrozpaczony i wściekły z gniewu, pragnął uzyskać opactwo choć dla swego małoletniego siostrzeńca: i to na próżno. Tego już było nadto porywczemu szlachcicowi: „Jednego rana, w drugi dzień nowego roku, przedłożyłem królowi moje żale; usprawiedliwiał się przede mną, mimo że był moim królem. Odpowiedziałem mu jeno: «Najjaśniejszy Panie, postępek W.K.M. nie daje mi bynajmniej przyczyny, abym Jej nadal miał tak gorliwie służyć, jak to dotychczas czyniłem.»” I odszedł w rozżaleniu i gniewie. Wychodząc z Luwru spostrzegł wiszący na sobie złoty kluczyk szambelański; w złości zerwał go i rzucił do Sekwany. Mimo to, jak mówi, uczęszczał nadal na pokoje królowej matki.

W ogóle biedny konik polny, który przeigrał młodość po dworach i polach bitew, nie myśląc o konsekwentnym wspinaniu się na szczeble zaszczytów ani też o poważnym zabezpieczeniu na starość, dziwnie teraz z wiekiem staje się drażliwy i rozgoryczony.

„Owo tedy co do mnie - powiada kończąc swoją czwartą rozprawę, której dłuższy ustęp poświęcił żałosnym rozpamiętywaniem zaniedbanej fortuny - mogę w tym barzo dobrze użyć przysłowia, które nasz święty Zbawiciel Iezus Krystus wymówił własnemi usty, iż «nikt nie iest prorokiem we własnym kraiu». Możebna, gdybych był wysługiwał się cudzoziemskim xiążętom tak dobrze iako własnym y szukał losu śrzód nich, iako czyniłem miedzy naszemi, iż byłbych teraz więcey obciężony maiątkami a godnośćmi, niźlim iest dzisia laty a frasunki. Ano, trza cirpieć! ieśli moia Parka tak uprządła, przeklinam iey; ieśli to zawisło od moich xiążąt, oddaię ich wszytkim dyabłom, ieśli się ieszcze tam nie dostali!”

Oto jeszcze jeden przykład, nie bez interesu ze względu na osobę, której dotyczy. Brantôme nie mógł znosić Montaigne’a - w którym zresztą zapewne nie domyślał się jednego z największych pisarzy Francji - dlatego że ten pochodził ze świeżo upieczonej szlachty. To, że „urodzony” szlachcic mógł dla rozrywki zabawiać się piórem, to uznawał Brantôme i potwierdził własnym przykładem; żeby jednak, na odwrót, człowiekowi pióra udzielano godności szlacheckich, to nie mieściło mu się w głowie. Brantôme otrzymał order św. Michała, co skąpo zaspokajało jego ambicję, bowiem odznaczenie to musiał dzielić z bardzo wieloma; ale przynajmniej wiedział, iż jest ono ograniczone do „urodzonej” szlachty. I oto sąsiad jego, imć

p. Michał de Montaigne, otrzymuje toż samo odznaczenie! Brantóme, oburzony do żywego, wybucha w gorzkich refleksjach na ten temat. Henryk III przebaczył Brantôme’owi jego zuchwalstwo, wszelako królewskie pokoje były odtąd dla niego zamknięte. Wówczas przyciągnął go do siebie książę d’Alencon, mianując go swoim szambelanem. Książę próbował stworzyć sobie partię z wszystkich niezadowolonych, zatem niełaska Brantôme’a była mu na rękę. Owocem tej zażyłości jest właśnie Druga księga o paniach, której parę rozdziałów musiało być już spisanych za życia księcia. Jednakże d’Alencon umiera w r. 1584, a z nim rozpadają się ostatnie nadzieje Brantôme’a. Wówczas biedny dworak poczyna snuć szersze i zuchwalsze plany, z których sam się nam spowiada w ten sposób: „Postanowiłem sprzedać tę odrobine dobra, jaką posiadam we Francji, i udać się w służbę wielkiego króla Hiszpanii, wspaniałomyślnego i szlachetnego w wynagradzaniu usług. Tak tedy myślę nad tym i przetrawiam, i widzę, iż byłbym zdolen dobrze mu usłużyć, bowiem nie ma portu ani nadbrzeżnego miasta, którego bym nie znał doskonale, od Pikardii aż do Bajonny, z wyjątkiem Bretanii, gdzie nigdy nie byłem; znam również słabe punkty wybrzeża langwedockiego aż po Grasse w Prowancji.” Brantôme zamyślał tedy ni mniej ni więcej jak zdradzić Hiszpanii słabe punkty portów francuskich i, w danym razie, sprowadzić najazd wojenny na Francję, Zauważyć należy, iż o tym zamiarze nikt nigdy by nie wiedział, gdyby on sam nie wyspowiadał się zeń z taką dobrodusznością: dowód znanego zresztą faktu, iż pojęcia patriotyczne w dzisiejszym znaczeniu w tej epoce jeszcze nie istniały i były najzupełniej podporządkowane wybujałej swobodzie indywidualnej i pojęciom kastowym. Brantôme chce zresztą prosić króla Francji o zwolnienie z obowiązków poddanego: „Mniemam, iż nie byłby mógł odmówić mojej prośbie, bowiem każdemu wolno jest zmienić ojczyznę i obrać sobie inną. To pewna, iż gdyby mi był odmówił, byłbym opuścił Francję tak samo, ni mniej ni więcej, jak sługa, który pogniewa się na swego pana i chce go poniechać; a jeżeli ten nie chce go zwolnić, nie jest naganną rzeczą zwolnić się samemu i oddać się innemu panu.”

Brantôme w rozmyślaniach swoich nieraz powraca do tej kwestii: w innym miejscu, mówiąc o konetablu Burbonie, zwalcza skrupuły tych, którzy godzą się wprawdzie, iż można opuścić ojczyznę, że wszelako nie godzi się ujmować za broń przeciwko niej. „Doprawdy! - wykrzykuje - oto mi dzielne filozofy-skrupulaty! Niechże ich febra ściśnie! Więc ja będę siedział cicho jak głupiec, a kto mnie tymczasem wyżywi? Natomiast skoro dobędę szpady z pochew, ona mi da jeść i przymnoży chwały w dodatku!”

Rzeczywistość jednak udaremniła te awanturnicze plany. Wybuchła wojna Ligi, majątki spadły w wartości, niepodobna było znaleźć nabywcy, a bez pieniędzy nie sposób szukać szczęścia w Hiszpanii. Brantôme pociesza się jak może: „Tak to człowiek strzela, a Pan Bóg kule nosi! Bóg wie, co robi: możebna, iż gdybym był ziścił moje plany, byłbym uczynił więcej złego mojej ojczyźnie, niźli uczynił swojej ów renegat z Algieru; i że dla tej przyczyny byłbym na wieki przeklęty u Boga i u ludzi.”

Sądzić można, iż południowa fantazja unosi Brantôme’a i każe mu się drapować w płaszcz czarnego charakteru; nie wydaje się prawdopodobnym, aby w tym doskonale przeciętnym charakterze dzielnego szlachcica swojej epoki był materiał na „zdrajcę” w wielkim stylu.

Wówczas zachodzi wypadek, który stanowi bolesny zwrot w całym życiu Brantôme’a. Pada nieszczęśliwie pod konia, który gniotąc go łamie mu wszystkie żebra: Brantôme na cztery lata przykuty jest do łóżka, a na całe życie zostaje kaleką.

Kiedy podniósł się złoża boleści, nie odnalazł już dawnej swej Francji. Żelazna ręka Henryka IV ujęła rządy kraju, a w nowym porządku rzeczy zaginęło owo ulubione życie dworu ostatnich Walezjuszów. Brantôme nie znalazł tam miejsca dla siebie, zdrowie jego przykuwało go zresztą do domowego spoczynku, w którym wreszcie od śmierci starej królowej matki (1589) zagrzebał się już zupełnie.

Chafouer le papier”, oto wzgardliwa nazwa, jaką stary żołnierz, dworak i podróżnik nadaje swoim przymusowym wczasom literackim. Niewątpliwie Brantôme zabawiał się piórem i wprzódy; całe ustępy jego dzieł musiały powstać już za jego bardziej czynnego życia, przynajmniej w formie zapisków; jednakże z drugiej strony można sądzić, iż dopiero ten zwrot w jego życiu sprawił, iż intensywniej niż wprzódy zaczyna uprawiać tę niwę swojej bujnej indywidualności.

W r. 1590 Brantôme udał się złożyć pokłon królowej Nawarry, pędzącej życie w zamku Usson w Owernii. Ofiarował jej rozprawę Rodomontades espognoles i przedstawił spis innych dzieł, które miał na warsztacie. Brantôme, dla którego w osobie Małgorzaty de Valois skupiały się obecnie wszystkie wspomnienia i wszystko, czym żył całą swą młodość i wiek męski, oczarowany był wdzięcznym przyjęciem, jakiego doznał od „jedynej pozostałej latorośli szlachetnego domu Francji, najpiękniejszej, najszlachetniejszej, największej, najwspanialszej, najwielkoduszniejszej i najdoskonalszej księżniczki w świecie”. W rozczuleniu przyrzekł jej ofiarować całość swoich dzieł, jakoż dotrzymał wiernie tego przyrzeczenia.

Oprócz literatury wypełniały stare lata Brantôme’a dwie namiętności. Budował i procesował się. Wśród ciężkich trudów i wielkim kosztem wzniósł zamek Richemond. Z sąsiadami pieniał się tak zawzięcie, iż jeszcze w testamencie spadkobiercom swoim zaleca usilnie prowadzenie dalej wszystkich jego procesów. Nękało go osamotnienie i podagra. Ostatnie lata jego wypełnione są skargami i goryczą. Umarł, zapomniany zupełnie od świata, w r. 1614.

Żadne z dzieł Brantôme’a nie ukazało się za jego życia. Nie chciał tego mimo nalegań księgarzy, którym pokazywał, częściowo przynajmniej, rękopis i którzy „ofiarowali się wydrukować go za darmo”. Natomiast w testamencie swoim przekazuje wyraźne rozporządzenia co do wydania zostawionych rękopisów i nakłada ten obowiązek spadkobiercom, od spełnienia go czyniąc wprost zależnym prawo korzystania z sukcesji. „Zwłaszcza mają czuwać, aby na tytule drukarz nie umieścił innego nazwiska jak moje własne; inaczej bowiem byłbym pozbawiony owoców moich trudów i sławy, jaka mi się należy.” Z tego rysu i z bardzo szczegółowych rozporządzeń „technicznych”, jakie Brantôme, co do wydania swoich dzieł, zostawił w testamencie, widzimy, iż lekceważenie okazywane przezeń dla swoich zabaw literackich z czasem zmieniło się w pieczołowitą troskliwość zawodową.

Mimo tych tak wyraźnych zaleceń ani bratanica jego hrabina Duretal, ani żaden ze spadkobierców nie wypełnili życzeń testatora. Być może lękali się skandalu, może też nie uzyskali pozwolenia królewskiego. Rękopis pozostał w zamku Richemond, jednakże z biegiem czasu wieść o nim rozchodziła się coraz szerzej, poczęły krążyć odpisy. Wreszcie ukazały się, odbite drukiem w Holandii, najpierw Pierwsza księga o paniach pt. Vies des dames illustres (1665), następnie, w r. 1666, dalsze pisma. Razem wydanie to obejmowało dziewięć tomów elzewirowych. Wydanie to, jak również i następne z XVII i XVIII wieku, dokonane były, obyczajem ówczesnym, wedle wątpliwych nieraz odpisów; dopiero w r. 1822 ukazało się wydanie sięgające do manuskryptów znajdujących się w posiadaniu rodziny Bourdeille. Ostatnią, najlepszą i najbardziej wyczerpującą redakcją pism Brantôme’a jest wydanie z r. 1858 z przedmową i przypisami Prospera Merimée (Paris, P. Jeannet, Bibliotheque Elzévirienne, tomów 13). Obejmuje ono:


KSIĘGI O MĘŻCZYZNACH:

Księga I. Żywoty wielkich rycerzy ubiegłego wieku.
Część I: Żywoty wielkich rycerzy cudzoziemskich ubiegłego wieku (75 życiorysów).
Część II: Żywoty wielkich rycerzy francuskich ubiegłego wieku (124 życiorysy).
Księga II. Rozdział I: De tous nos courronnels francais et maistres de camp.
Rozdział II: Rozprawa o pojedynkach.

KSIĘGI O PANIACH:

Księga pierwsza o paniach (zwana Vies des dames illustres).
Księga druga o paniach (Vies des dames galantes).
Prócz tego szereg pism pomniejszych i drobiazgów, jak Rodomontades espagnoles etc.


* * *


Brantôme, jak się nam w życiu i w pismach swoich (poza talentem pisarskim) odzwierciedla, jest doskonałym typem współczesnego szlachcica francuskiego. Jest nawet w kroju jego postaci, tak samo jak w jego umysłowości pewna miara, pewna przeciętność, która właśnie czyni go t y p e m. Jest odważny, chciwy przygód, ale bez nieopatrzności i bez przesadnego junactwa. Ma z natury odruchy raczej pańskie i bezinteresowne, ale w rozpamiętywaniach swoich gorzko nad tym ubolewa. Jest hardy, ale ogląda się nieustannie na łaskę możnych. Posiada dość wykształcenia, ale przeważnie na ten użytek, aby jakimś przekręconym przykładem z Plutarcha lub Pliniusza okrasić pieprzną anegdotę; poza tym tkwiący niemal we wszystkich przesądach swojego wieku. Dumny ze swojej Francji i bezwiednie w niej rozkochany, ale zarazem gotów, z całą świadomością, dla błahej prywaty „ściągnąć na nią największe nieszczęścia”. Wreszcie, w religijnych kwestiach niemal obojętny, posiada ów naturalny sceptycyzm człowieka, który wiele żył po świecie i wiele podróżował; nie ma zaciekłości względem hugonotów, pomiędzy którymi liczy wielu osobistych przyjaciół, ale ze spokojnym sumieniem gotów jest powtarzać o wyznawcach Reformy najpotworniejsze baśnie. Oto Brantôme jako człowiek, „wizerunek człowieka poczciwego” współczesnej Francji. Na tle ówczesnej epoki jest on może najbardziej podobny do tego typu, jakim był inny ogromny talent literacki, Jan Chryzostom Pasek, na tle Polski XVII wieku.

Mimo tej pewnej przeciętności jeden jest rys w Brantômie, który dowodnie świadczy o jego przynależności do owej wspaniałej rasy ludzi Odrodzenia, a mianowicie ta niesłychana bujność, ta bezwzględna afirmacja wszystkiego, co jest życiem, ten fanatyczny kult dla energii we wszystkich jej przejawach. Rys ten jest tym bardziej imponujący, ile że Brantôme w okresie spisywania swoich wspomnień był starcem złamanym długoletnią chorobą. Ten kult tryska z każdej karty jego książki; wyraża się w jego wybuchach zachwytu, w zabawnych irytacjach, w przykładach dobieranych z historii, w sposobie ich komentowania. Odwaga i dziarskość u mężczyzny, piękność i hojność miłosna u kobiety - oto jedyne credo Brantôme’a: „...inym niechay kat świci; bowiem zwrok powinien się zawżdy rozciągać ieno na to, co nadobne, y unikać szpatoty iako może.” W zachwyt wprawia tak samo Brantôme’a „piękna zemsta”, której przykłady niejednokrotnie przytacza z naocznych swoich wspomnień: „Na nic się to nie zdało, ieno po iakley sześci, abo siedmi lat, urósłszy w wiek y odwagę, uczynił wyprawę na mordercę swego oćca, tak grzecznie y składnie, iż iednego dnia, wszedłszy chyłkiem do iego domu, zabili iego, iego żenę, iego syny, iego córki, wszytkie iego domowniki, zgoła do psów, kotów y wszytkiego, co było żywe w domu. To się nazywa wziąć pomstę, nie oszczędzaiąc ani kropli krwie!”[8]

Pomimo trzynastu tomów, jakie obejmuje wydanie zbiorowe pism Brantôme’a, i mimo że inne jego książki nie są bynajmniej pozbawione historycznego interesu, Brantôme pozostał dla potomności jedynie niemal i wyłącznie autorem Żywotów pań swawolnych. Raz przez skandaliczny rozgłos, jaki dla jej tematu i zawiesistości jej języka przylgnął do tej książki, z krzywdą dla niej i dla jej autora; po wtóre dlatego, iż w żadnym z jego dzieł niepospolity talent pisarski Brantóme’a nie rozlewa się tak bujno i swobodnie. Jego Żywoty wielkich rycerzy i Żywoty pań dostojnych to ciężkie nieco, a bezładne, wzorowane na starożytnych autorach biografie, w których nie brak wprawdzie hojnie rozsypanych rysów żywych i charakterystycznych, lecz w których konwencjonalność pochwał, uszanowanie i ostrożność ciągłe nakładają pęta werwie pamiętnikarza. Nic podobnego w Żywotach pań swawolnych. Tutaj namaszczony historiograf zmienia się w przemiłego gawędziarza, rozbawionego gadułę, który z przeżyć i rozmyślań swego barwnego i urozmaiconego życia destyluje te opowiastki zwięzłe, żywe, epigramatyczne niemal i wpół dla nas, wpół dla siebie, aby umilić sobie wspomnieniami smętek przymusowej bezczynności, spisuje to, co w ciągu swych niespokojnych kolei widział i zauważył.

Jako rasowy Francuz widział przede wszystkim kobietę. Patrzy na to osobliwe stworzenie oczyma naiwnego zaciekawienia; wszystko go w niej interesuje: anatomia, umysłowość, skłonności, obyczaje, wszystko to opisuje wiernie z współczesnych żywych wzorów, czerpanych w najwyższych, często koronowanych sferach, nie przebierając zgoła w wyrażeniach, wciskając subtelne nieraz obserwacje w język zabawnie kłócący się ze swoim tematem, czasem paradny naiwnością, czasem monstrualny bezwstydnym obnażeniem i lubowaniem się w szczegółach, a mimo to zawsze okraszony na wskroś sceptycznym i filuternym uśmiechem dworskiego bywalca.

W Brantômie jako kronikarzu należy podnieść jeden rys bardzo dodatni: mimo iż obraca się stale w tak łakomych dla miłości własnej tematach, jak kobiety, wojny i pojedynki, i jakkolwiek możemy przypuszczać, iż miałby w tej materii o sobie niejedno do powiedzenia, nigdy osoby swojej nie wysuwa na pierwszy plan opowiadania, przeciwnie, osłania ją pełną umiarkowania dyskrecją. Ten rys daje nam znaczne gwarancje prawdomówności jego jako dziejopisa i malarza obyczajów, oczywiście z nieodłączną na owe czasy poprawką domieszki fantazji, kursujących bajeczek, nieścisłości w powtórzeniu etc. Dwa razy może jedynie w toku książki Brantôme wykracza przeciw swej wstrzemięźliwości. Raz, kiedy on, zazwyczaj tak zwięzły, rozwodzi się w nieskończenie długim opisie nad pozbawionymi wszelkiego interesu dziejami poznania swego z margrabiną del Guast; czuć tu jednak nieodpartą potrzebę rozgadania się w żałosnym wspomnieniu nad uśmiechem szczęścia, którego nie umiał wyzyskać; drugi raz to w owej również długiej, a mało interesującej przygodzie brata swego u królowej Nawarry, zamieszczonej wyraźnie dla niewinnej przyjemności zaznaczenia, iż królowa Nawarry mówiła do brata jego „mój kuzynie”.

Książka Brantôme’a ma opinię wysoce gorszącą. Nie mówię tu o tej kategorii czytelników, którzy szukają w Brantômie „pornografii”; co do tych, milej by mi było, aby nie brali tej książki do ręki. Ale w ogóle przyjęte jest mówić i pisać o bezprzykładnym zepsuciu Brantôme’a, „godnego historiografa zwyrodniałych Walezjuszów i ich zepsutego dworu” itd. Zwłaszcza bogobojni Niemcy używają sobie pod tym względem. Pozostawiam uczonym historykom dociekania, o ile dwór Walezjuszów mniej albo więcej był „zepsuty” od dworu Ludwika XIV, Regencji lub Ludwika XV. Pozwolę sobie jedynie zauważyć, iż nie ma i nie było takiego kawałka społeczeństwa, którego sprawy i czyny opowiedziane z prostotą i naiwnością stylu Brantôme’a nie zdawałyby się czymś monstrualnym i nie obrażały grubo dzisiejszej naszej wstydliwości. To zatem, co czyni, dla naszego poczucia, jaskrawości książki Brantôme’a najbardziej rażącymi, to właśnie naiwność jego stylu i poniekąd jego niewinność: niewinność jak gdyby dziecka, które z zainteresowaniem budzącej się płci ogląda swoje niepokojące je szczegóły anatomiczne, jak gdyby je po raz pierwszy widziało. Można się o tym przekonać: najbardziej obrażają nasze uczucia wstydliwości te ustępy, w których Brantôme oddaje się dociekaniom anatomicznym, obierając sobie, z całą dobrodusznością, za modele swoje koronowane osobistości. Ale w zamian czyż np. szczegół przytoczony przezeń o anatomii Elżbiety Angielskiej nie więcej nam tłumaczy dolę nieszczęsnej Marii Stuart niż cały piękny dramat Schillera?...

Nie wszystko zresztą, co mieści się w tej książce, możemy włożyć na osobisty rachunek Brantôme’a. Pełno tu jest tych iovialitates, które, od Boccaccia począwszy, szły z Włoch na całą Europę i tak samo dotrzeć mogły na komnaty Luwru, jak zbłąkać się pod zacną lipę Jana z Czamolasu, którego księga fraszek, pisanych „dobrym towarzyszom gwoli”, pod względem „trefnego y sprośnego rzeczenia” nie ustępuje bynajmniej Paniom swawolnym. Różnica głównie jest ta, że w Figlikach Reja, Ogrodzie fraszek Potockiego itp. z tych samych wzorów przyswoił sobie polski „geniusz rasy” bogatą niwę epigramu skatologicznego, obracającego się nieodmiennie około spraw związanych z trawieniem, podczas gdy w umysłowości francuskiej znalazł wdzięczniejszy grunt pierwiastek erotyczny.

Oprócz wpływów włoskich przewijają się w Brantômie reminiscencje klasyczne, po których, obyczajem wszystkich współczesnych autorów, buszuje niemiłosiernie. Klasycyzm ów stanowi jakby nagminną chorobę pisarzy XVI wieku całej Europy. Każde zdanie, twierdzenie, uwaga ciągnie za sobą zazwyczaj ogon cytat, anegdot, wywodów z Plutarcha, Pliniusza, Cycerona etc. Dość powiedzieć, iż nawet dobry pan Rej z Nagłowić czuje się w obowiązku streścić na użytek braci sąsiadów doktrynę Platona, a czyni to w następujący sposób: „A iako piszą o Platonie, o owym sławnym mędrcu, iż barzo rad patrzał na te swowolne a wszeteczne krotofile a sprawy ludzkie, to się im uśmiawszy a nadziwowawszy, zasię to powoli dyscypułom przyszedłszy rozważał, iako to są rzeczy zelżywe a sprośne, a poczciwemu nieprzystoyne, aby się z tego karali, a na potem się tego przestrzegali.”[9] Starożytne anegdoty, krążące w pewnej ilości, powtarzają się, niemal wciąż te same, u rozmaitych pisarzy. Tak np. w całej Europie, od Sekwany po Wisłę; wentylowana jest kwestia wielkoduszności Scypiona, który w niepojętym bohaterstwie, przed szesnastoma wiekami, n i e z g w a ł c i ł jakiejś pojmanej branki: nasz Gómicki i Modrzewski wysławiają go za to pod niebiosy, Montaigne chwali z umiarkowaniem, Brantôme czyni sceptyczną uwagę, że trzeba by się wprzód „zapytać tey paniey, co sądzi o takowey strzemięźliwości. Możebna, odpowiedziałaby...” etc.

Ale co stanowi już własną, o wiele cenniejszą część książki Brantôme’a, to owo cudowne spojrzenie, jakie nam ona dozwala zapuścić w te zamki, gdzie w dużych, półmrocznych komnatach, przy blasku drew na kominie i migocących pochodni, w zimowy odwieczerz ciągną się owe rozhowory, dyskusje i „trefności”; w te ogrody, po których stare ochmistrzynie o „słabych nogach i zwroku” na próżno starają się doścignąć swoje panie przed końcem alei, aby je ustrzec od niechybnego grzechu; w te dusze proste i zapamiętałe, w te bujne i krwiste temperamenty: wszystko to rozsnuwa przed nami książka Brantóme’a niby cudny haft wyblakłego starego gobelinu, podobny temu, na którym on sam oglądał historię biednego mistrza Jana z Meung i obrażonych przezeń pań dworskich. Dzięki niemu wiemy, czym zabawiali się najwyżsi dostojnicy państwa „nie wiedząc, co z czasem począć”; słyszymy, o czym gwarzyli sobie z cicha rycerze leżąc z rusznicą w okopach La Rochelle; znamy piosnki, jakie opowiadały mu, czerpiąc we wspomnieniach z czasu króla Franciszka, „godne wiekowe panie”; ba, nawet historię rękawiczki słynnego rycerza Delorges poznajemy z opowieści „starszych dworzan”, naocznych jej świadków. Cóż rozkoszniejszego jak owa pani, co to „życzyła stać się zimą, a iżby iey miłośnik był ogniem”, a potem „iżby się stała wiesną, a iey przyiaciel ogródkiem całym w kwiatach”, a potem chciała „stać się latem, a owo aby iey miłośnik był źrzódłem iasnem y ślniącem”, „przedsię ku końcu pragnęła na swoią iesień wrócić do pirwszey swey postaci y stać się białą głową, a iey miłośnik mężczyzną, aby znowu oboie mieli zmiarkowanie, dowcip a rozum, aby pozierać a rozpamiętować całe minione ukontentowanie y żyć w onych wdzięcznych wyobrażeniach a rozpamiętywaniach upłyniętych y aby wiedzieć a uradzać ze sobą, iaka pora im była barziej sposobna a rozkoszliwa”.

Albo ten jakże „nastrojowy” obrazek zimowego wieczoru: „Ażaż niedobrze też iest w zakamarku kole ciemnego łóżka, dokąd oczy inych osób (ile że grzeią się naprzeciw ognia) przenikała barzo niecałkowicie abo też owi, siedząc wpodle na skrzyniach i na łożach po kątach, takoż się bawią miłośnem rzemięsłem; abo też widząc ich, iako się trzymała blisko iedni drugich, mnima się, iż to z przyczyny zimna y aby trzymać się barziey ciepło: przedsię owi czynią słodkie rzeczy, ile że pochodnie stoią z boku dobrze odsunięte, abo na stole, abo na kredency.”

I jeszcze jedno. Kiedy czytamy tę księgę, całą poświęconą, jak mówi dedykacja, „wesołym” sprawom, widzimy zaraz w jej pierwszych ustępach, jak te słodkie historie ociekają od przelanej krwi, jak spazm pieszczoty splata się ze spazmem konania.

Oto „iny, który uśmiercił służkę swoiey żeny y barzo go dręczył, iżby sama pomarła od męczeństwa, iż widzi ginącego w mękach tego, którego tak miłowała i ściskała w ramiona”.

„Iny znów we świecie zabił swoią żenę w samym śrzodku dworu...”

„Iny wszedł do niey sam, bez orszaku, y udusił ią swoią ręką y iey własną szarfeczką...”

„Słyszałem o iedney, którą gdy iey mąż, staruch, przychwycił na takowym uczynku, dał iey truciznę, od którey chramała więcej roku y wyschła iak drewno; a zaś mąż często ią nawiedzał y cieszył się z tey niemocy, y powiedał, iż ma to, co się iey należy...”

I tak ciągnie się ta krwawa litania przez kilkanaście stron: mimo woli trudno się oprzeć myśli, iż patrzy się na zaciętą i nieubłaganą wojnę, w której kobieta, walcząca dla płci swojej, dla przyszłych pokoleń o prawo do życia i rozrządzania sobą, krwią własną i swoich „służków” znaczy pobojowisko. Rozczulające niemal jest patrzeć, jak fanatycznym, przekonanym, tkliwym, wyrozumiałym obrońcą, sojusznikiem kobiety jest w tej walce Brantôme; jak wszystko jej przebacza, wszystko darowuje, jak szuka przykładów w starożytności, w św. Augustynie, w logice, w religii, jak je gromadzi i piętrzy wśród mnóstwa naiwnych i przezabawnych paradoksów, wszystko ku obronie kobiety a pohańbieniu tych „iadowitych grzybków, głupich mózgowczych, podeźrzliwych, nieprzezpiecznych rogali”.

Jednym z czarów Brantôme’a jest jego język. Brantôme nie jest stylistą; pisze w najwyższym stopniu niechlujnie, niedbale, nieliteracko, gubi się i bałamuci, ile razy zdarzy mu się webrnąć w jakiś okres żywcem przeniesiony z łaciny, niejednokrotnie zapomina, gdzie podmiot, a gdzie orzeczenie, a z tym wszystkim język jego ma taki urok bezpośredniości, taką żywość, naiwność, jędrność, tyle nieraz dowcipu i subtelnej ironii właśnie w swej niezaradności, że milszy jest od całego oceanu gładkich literacko wypracowań. Dla tego języka trzeba było znaleźć odpowiednik w języku polskim, w czym przez najnaturalniejszą asocjację nastręczał się współczesny język polski z XVI wieku, Tłumaczowi należało tedy jedynie sięgnąć w ów bujny okres literatury naszej, rozczytać się w Reju, Modrzewskim, Kochanowskim, a przede wszystkim w nieocenionym tu właśnie pod względem językowym Górnickim i jego Dworzaninie. Jednakże jedyną myślą przewodnią tłumacza była chęć możliwie najwierniejszego oddania charakteru książki Brantôme’a z zachowaniem jej całego swoistego wdzięku, nie zaś chęć przestrzegania jakiejś idealnej filologicznej wierności. Zresztą nie ulega kwestii, iż gdyby polski pisarz w XVI wieku przekładał Brantôme’a na język polski, byłby musiał stworzyć do tego celu język zdolny pomieścić wszystkie odcienia tego egzotycznego tematu. W pracy tej wskazanym się zdawało zachowanie ogólnej archaizacji, bez obciążania tekstu słowami i formami zbyt przestarzałymi, które w czytaniu wpłynęłyby ujemnie na jego płynność. Pisownia staropolska w pierwszej chwili może utrudnia czytanie, jednakże zdawała się ona niezbędna jako najskuteczniejszy środek złagodzenia, bodaj dla oczu. jaskrawości tekstu. Wreszcie co do imion własnych, tłumacz uważał za wskazane spolszczać je w taki sposób, w jaki musiałyby się prawdopodobnie spolszczyć w ustach szlachty polskiej XVI wieku; w czym szedł za wzorami zawartymi między innymi w Panu Tadeuszu (książę D y n a s ó w).

Zdaję sobie sprawę, iż wiele osób weźmie mi za złe przyswojenie tej książki piśmiennictwu polskiemu; jednakże, kto zdolny jest odczuć - poprzez drastyczności formy, właściwe całej współczesnej epoce - wartości ludzkie, historyczno-obyczajowe i literackie w niej zawarte, ten mniej surowym okiem będzie patrzał na tę pracę. Co do mnie, tyle znalazłem niewinnej rozkoszy w tej igraszce polskiego języka, iż nie mogłem oprzeć się pokusie przeszczepienia na naszą ziemię gałązki tej winnej latorośli, która się u nas nie rodzi, wyrosłej przed wiekami tam, pod tym słońcem, które się u nas nie śmieje...


Boy

Kraków, w maju 1913 r.




DEDYKACJA

IEGO KRÓLEWSKIEY WYSOKOŚCI NAYDOSTOYNIEYSZEMU
XIĄŻĘCIU ALANSONU, BRABANCYEY Y GRABIEMU FLANDRYEY,
SYNOWI A BRATU NASZYCH KRÓLÓW

WASZA KRÓLEWSKA WYSOKOŚCI!

Iako iż w.k.w. czyniła mi nieraz ten zaszczyt, aby ugwarzać ze mną na dworze barzo poufale o wielu trefnych rzeczeniach a opowiastkach, które W.K.W. są tak przyrodzone a zwłasne, rzekłbyś, iż rodzą się Iey w uściech w iednem mgnieniu oka, tak dowcip W.K.W. iest rozległy, bystry a subtylny y rzeczenie również takie, a przy tym barzo ozdobne, iąłem się składać oto, tedy y owędy, nalepiey iako mogłem, one niektóre rozprawki, iżby, ieśli nieiakie z nich przypadną do smaku W.K.W., dały Iey wdzięcznie przepędzić czas y przypomnieć Iey o mnie y o naszych pogwarkach, iakiemi W.K.W. raczyła niekiedy poczcić mnie, swego powolnego dworzanina.

Przypisuję przeto W.K. Wysokości te xięgi y błagam Ią, aby raczyła wesprzeć ie swoiem imieniem, a powagą, zanim przyłożę się do rozpraw w statecznieyszey materyey. Uźrzy hnet W.K.W. iednę, będącą nie prawie na ukończeniu, gdzie wywodzę porównanie sześci wielgich xiążąt a hetmanów górujących dziś w naszem krześciiaństwie, którzy są: król Hendryk III, brat W.K.W., Wasza Królewska Wysokość, król Nawarry, szwagier W.K.W, xiążę Giz, xiążę Menu y xiążę Parmeńskie, przytaczając wszytkich Waszych Dostoyności co naypięknieysze cnoty, ozdoby, przewagi a zacne uczynki, w których osądzeniu zdaię się na godnieyszych, lepiey to zdołaiących uczynić ode mnie.

Podczas, Wasza Królewska Wysokości, proszę Boga, aby Ią pomnażał zawżdy w Iey wielgości, pomyślności, a dostoieństwie, którey iestem na zawsze nayniższym a naypowolnieyszym poddanym y barzo przywiązanym sługą

Bourdeille



ŻALE NA ŚMIERĆ XIĄŻĘCIA ALANSONU

Przypisałem był ona drugą część xiąg o białych głowiech naydostoynieyszemu xiążęciu Alansonu, iako iż wyrządzał mi tę cześć, iż mnie miłował y rozmawiał barzo poufale ze mną y chciwy był słyszeć dobre opowiastki; owo, chocia iego wspaniałe a mężne y szlachetne ciało spoczywa iuż w ziemi pod iego zasłużonym mieczem, nie chciałem wszelako odwoływać moiego daru, ieno oddalę go iego dostoynym popiołom y boskiemu duchowi, o którego cnotach y wielgich uczynkach a przewagach mówię osobno, iako o inych znacznych xiążętach a hetmanach: bowiem, wierę, był miedzy nimi godny iak mało kto we świecie, chocia pomarł barzo młodym.

Owo dość mówić o rzeczach żałosnych, godzi się nieco pomówić o wesołych.



ROZPRAWA PIRWSZA

O białych głowiech, które paraią się postronnem miłowaniem
y małżonki swe kładą pomiędzy rogale


Iako iż białe głowy uczyniły fundacyą stanu rogatego y ony to mężczyzn czynią rogalami, umyśliłem włożyć tę rozprawę w one xięgi o paniech, chocia rzecz w niey będzie po równi o mężczyznach, co o białych głowiech. Wiem, iako ważę się na nie lada dzieło y iako nigdy bych mu nie podołał, gdybych chciał uporać się z niem do końca; bowiem na wszytkim papierze pariskiey kamery rachmistrzowskiej nie pomieściłby ani połowy onych historyów, tak mężczyźńskich, iako y białogłowskich. Toć mimo to spiszę, co podołam, a kiedy tchu mi nie stanie, naonczas przekażę pióro dyabłu abo iakiemu dobremu kompanowi, iżby ie podiął po mnie. Wraz exkuzuię się, ieżeli nie trzymam w tey rozprawie statecznego ordynku: wżdy tak wielga iest liczba onych mężów y onych pań, iż nie znam tak biegłego oboźnego, który by uzdolił sprawić miedzy nimi należyte szyki a porządki.

Prowadząc się tedy, iako mi się będzie zdało, rozpoczynam te opowieści w pięknym miesiącu kwietniu, który iest czas a pora na kukułki: rozumiem leśne, bowiem inych trefią się a spotyka podostatkiem po wszytkie miesiące a pory roku.

Owo tedy pośród naszych rogalów siła znachodzi się rozmaitych odmian; ba ze wszytkich nagorszy, y którego białe głowy strachała się nabarziey, iest rodzay onych zagorzalców, nieprzezpiecznych, mózgowczych, złych, iadowitych, okrutnych, krwiożerców a podeźrzliwych, którzy dręczą, katuią, zabiaią, iedni z racyą, drudzy bez racyey, popadaiąc w szaleństwo za leda podeźrzeniem; owo przed takową kompanią snadnie trzeba się mieć na baczności tak żenom, iako ich panom służkom. Wżdy znałem takie panie y ich slużków, którzy nie dbali na to, bowiem byli tak sierdzici iako y tamci, a zaś panie były wielgiego serca, tak iż kiedy chybiało odwagi galantom, same im iey przyczyniały; ile że wszelaka przygoda im barziey iest ślizga a nieprzezpieczna, tem więcey godzi się ią podiąć y dokonać we wspaniałości ducha. Ine znałem białe głowy, które nie miały żadnego serca ani hambitu, aby cytować ku rzeczom dużym, y paskudziły się ieno swoiemi mizernymi sprawami: iako to powiedaią: nikczemna iak k...a.

Znałem jedną godną białą głowę y nie z ledacyiakich, która, gdy uwidziała chwilę sposobną ku zażyciu rozkoszy z przyjacielem, a zaś ten przedkładał iey nieprzezpieczeństwo, iakie by wynikło, gdyby mąż, nie będący daleko, ich podchwycił, wzgardziła onym galantem y rzuciła go, bądź iż okazał się małego serca, bądź też iż chybił iey w potrzebie: ile że skoro rozmiłowaną damę gorącość krwie a ochota przypiera do uczynku, a zaś przyiaciel iey dla bądź iakiey przeszkody nie może abo nie chce zadowolić iey z miesca, nienawidzi takiego y gardzi nim iak nikiem w świecie.

Wierę, trzeba wysławiać odwagę oney paniey y inych iey podobnych, które nie lękaią się niczego, aby zadosyć uczynić swoiey pochoci, mimo iż podaią się na więcey nieprzezpieczeństw niżli żołnierz abo marynarz w co naysroższych potrzebach lądu y morza. Pewna dama iszpańska szła raz na kownaty królewskie wiedziona przez dwornego kawalera; owo gdy przechodzili przez nieiaki zakątek postronny a przymroczny, ów kawaler, iakoby wynosząc się ze swey iszpańskiej czci a diskrecyey, rzekł iey: " Senora, buen lugar, si no fuera vuessa merced." Dama odrzekła mu ieno: "Si, buen lugar, si no fuera vuessa merced." - "Otoć sposobne miesce, gdyby to była iensza iak wy, pani." - "Wierę, barzo sposobne, gdyby to był ienszy jak wy, panie." Tak oto wyszydziła go y w hańbę podała za ona miętkość, iż nie wziął od niey w tak sposobnem miescu to, czego żądał y czego ona pragnęła; oo byłby uczynił ienszy, śmielszego przyrodzenia: za czym straciła serce ku niemu y poniechała go.

Słyszałem o iedney barzo cudney y znamienitey paniey, która zwoliła swemu przyiacielowi, iżby z nią spał, ieno iż ma nie dotknąć iey w żadnym sposobie ani się brać do samey rzeczy: czego tamten dotrzymał, trwaiąc całą noc w wielgiey żądzy, pokusach a powściągliwości; za co owa pani go tak uczciła, iż w niedługi czas potem dała mu ukontentowanie, podaiąc za swą racyą, iże chciała doświadczyć iego miłości przez posłuszeństwo w tym, co mu nałożyła. Za co miłowała go późni tem barziey, mnimaiąc, iż zdolen by był uczynić na drugi raz iną rzecz równie znaczną co ta, która była z nayznacznieyszych.

Mogą niektórzy wychwalać tę strzemięźliwość abo tę małoduszność, ini zasię nie: zdaię się na mnimania y racye, iakie mogliby wywieść partyzanci iedney y drugiey strony. Znałem iedną panią, cale znamienitą, która gdy dała zezwolenie swemu przyiacielowi, aby przyszedł z nią spać iedney nocy, tenże przybył całkowicie przysposobiony, w koszuli, iżby spełnił swoią powinność; wżdy że to było w zimie, przymarzł tak po drodze, ba, wszedłszy w łoże nie mógł nic dokonać y troskał się ieno o zagrzanie członków; za co pani owa znienawidziła go y nie dbała iuż oń. Iensza pani, gdy uradzała o miłości z pewnym szlachcicem, tenże powiedział iey, miedzy inymi rozmówkami, iż gdyby przyszło mu lec z nią w łoże, doliczyłby do sześci potykań, tak barzo iey cudność zalazła mu za skórę. "Barzo o wiele chełpicie się, rycerzu - rzekła pani. - Za czym zamawiam was na tę a na tę noc." Iakoż nie omieszkał się stawić; ba nieszczęściem dla niego, gdy iuż był w łożu, przyszedł nań taki skurcz, oziębienie humorów, a oporność przyrodzenia, iż nie mógł doliczyć ani do iednego; za czym pani rzekła doń: "Zali nic inkszego nie chcecie uczynić? Owo pomykaycie precz z łożnice; nie naięłam wam iey iakoby łóżka w gospodzie, iżbyście w niem zażywali wczasów a wypoczynku. Tedy pomykaycie, powiedam." Y tak go odprawiła, naśmiewając się potem barzo z niego y nienawidząc gorzey morowey zarazy.

Szczęście byłoby onemu dobremu panu, gdyby był miał przyrodę cnego wielgiego protonotara Baroda, iałmużnika króla Franciszka, który, kiedy mu się trefiło przyspać z iaką panią ze dworu, liczył co namniey do dwunastu, ba, rano ieszcze powiedał: "Odpuście mi, pani, ieślim godniey nie uzdolił, wżdy brałem medykament wczora." Znałem go póżniey; był to tęgi Gaskończyk: zrzucił sukienkę y zwano go kapitanem Barodem; siła mi historyów naopowiedał, wszytkie z imienia y nazwiska.

Na stare lata opuściła go ta męska y weneryczna krzepkość; za czym popadł w niedostatek, mimo iż swoiego czasu uszczknął był sobie niezłe kąski z tego, co mu przynosił iego instrument; ba, wszytko przetrwonił y iął się warzenia a destiiowania esencyi. "Wżdy - powiedał - gdybych mógł, iako w moich młodszych leciech, destilować ieszcze esencyę nasienną, lepiey bych radził sobie w moich sprawach y lepiey by mi się działo."

Podczas ostatnich woyen Ligi pewien godny szlachcic y iunak nie lada wyszedłszy z fortecy, nad którą miał przełożenstwo, y ruszywszy w pole, a nie mogąc za powrotem zdążyć na czas do swego garnizonu, zaiechał na noc do iedney piękney, zacney y znamienitey damy, która zaprosiła go, iżby tam przespał; od czego się nie wymawiał, bo był utrudzon sielnie. Podkarmiwszy go tedy smacznie przy wieczerzy, pani dała mu swoią kownatę y swoie łóżko, ile że wszytkie iensze izby były ogołocone z przyczyny woyny, a zaś statki pochowane, gdyż miała barzo nadobne. Zasię pani sama ścisnęła się w alkierzu, gdzie miała proste łóżeczko na czas dnia.

Szlachcic, nawzbraniawszy się siła brać tę kownatę y to łoże, prośbami oney paniey zniewolony był ie zaiąć: za czym ułożył się y hnet usnął snem barzo głębokim. Ba cóż! ta pani przyszła ku niemu ułożyć się obok, on wszelako nic nie poczuł ani zrazu, ani przez całą noc, tak barzo był zdrożony y zmorzony snem; spoczywał tedy aż do wielgiego dnia nazaiutrz, aż gdy się zaczął budzić, ona pani odchodząc odeń rzekła mu: "Nie spałeś, wasza miłość, iako widzisz, bez kompaniey, bowiem nie radam była opuścić ci całey łożnicy y zażywałam iey połowy tak dobrze iako y ty. Byway: przepuściłeś okazyą, którey iuż nie odzyszczesz nigdy."

Szlachcic, klnąc y biadaiąc nad straconą fortunką (a było od czego się obwiesić), chciał ią zatrzymać a ubłagać: wżdy na nic się to nie zdało y pani poszła barzo rozżalona przeciw niemu, iż nie ukontentował iey tak, iak chciała, gdyż nie przyszła tam po ieden raz (iako to mówią, ieden raz iest w łożnicy iako sałata do obiadu) y nie przybyła tam dla liczby poiedynczey, ba dla, mnogiey, którą wiele białych głów woli w tey rzeczy niźli co inego; cale przeciwnie od iedney barzo cudney y poczciwey paniey, znaiomey mi, która gdy raz zamówiła swego galanta do siebie do łóżka, ten w iedno mgnienie oka trzy razy sprawiedliwie ią obrócił; za czym gdy chciał uczynić to samo raz czwarty y ine ieszcze mnogie razy, ona sama rzekła mu, prosiła y nakazała, iżby wyszedł z łoża a oddalił się. Ów, równie rzeźwy iak wprzódzi, okazuie iey swoią gotowość do boiu y przyrzeka raczyć ią całą noc do białego rana; iako że, pry, dla takiego drobiażdżku krzepkość iego bynamniey nie osłabła. Aż ona: "Zadowól się tem (prawi), iżem poznała twoie siły, które są barzo wdzięczne y dostało, y w swoiem czasie a miescu będę umiała lepiey ich zażyć niż teraz; bowiem dość byłoby przypadku, aby nas tu odkryto, a gdyby mąż móy to wiedział, hnet byłabych zgubiona. Byway więc, rycerzu, aż do lepszey a przezpiecznieyszey okazyey, a wonczas swobodnie użyię cię na wielgą bitwę, a nie na tak lichą potyczkę."

Siła iest białych głów, które nie miałyby tego opamiętania, ieno opite rozkoszą y trzymaiąc iuż w mocy swego współzapaśnika, byłyby mu kazały walczyć aż do białego rana. Ta godna pani, o którey powiedałem przedtem, była takiey przyrody, iż skoro przyszło na nią zachcenie, nigdy nie znała strachu ani baczenia na męża, chocia był srogi szyrmierz y barzo podeźrzliwy; ba mimo to taka była szczęśniaczka, iż ani ona, ani iey gachowie nie popadli w nieprzezpieczeństwo życia, iako że nigdy nie dali się przychwycić y zawżdy mieli się na pieczy, y rozstawiali dobre a czuyne straże. W czym iednak nie lza zbytnio ufać białym głowam, bowiem dość iest tu iedney nieszczęsney godziny, iako się to przygodziło niedawno rycerzowi mężnemu a walecznemu, który został ubit idąc spotkać się ze swoią lubką, a to dla zdrady, iaką mu zastawiła sama z nakazania męża: zasię gdyby nie był tyle zadufany w swoiem męstwie, byłby się miał na ostrożności y nie byłby zginął, czego była wielga szkoda. iawny to, wierę, przykład, aby nie ufać tyle rozamorowanym białym głowam, które aby ieno umknąć się okrutney ręce mężowskiey, tak tańcuią, iak tamci zagraią, iako uczyniła ta, która ocalała z życiem, a zaś przyiaciel iey śmiercią pomarł.

Bywaią ini mężowie, którzy uśmiercają niewiastę y iey gacha wraz oboie, iako to słyszałem o pewney barzo znaczney damie. Tey małżonek, zazdrosny o nią nie dla iakiegoś pewnie dokonanego uczynku, ale przez samą zazdrość y dla czczych pozorów miłości, uśmiercił swoią żenę od trucizny, w powolnych cierpieniach, z wielgą dla świata szkodą; poprzednio zaś zagładził iey służkę, barzo godnego człeka, powiedaiąc, iż pięknieysza iest ochfiara y barziey ucieszna ubić byczka wprzódzi, a po nim krowę. Owo xiążę barziey było okrutne naprzeciw swoiey żenie niż późniey naprzeciw iedney ze swych córek, którą wydał za mąż też za znaczne xiążę, ba nie tak znaczne iak on sam, który był nie prawie monarchą.

Owo przygodziło się tey niebaczney niewieście, iż zaszła w ciążę z inym niż ze swoim mężem, który zabawił się w iakoweyś woynie; za czym urodziwszy foremne dzieciątko, nie wiedziała, komu się w pieczę oddać, ieśli nie swemu oćcu, któremu otworzyła wszytko przez iednego zaufanego szlachcica, posławszy go doń. Który usłyszawszy wiadomość przekazał mężowi, aby na gardło swoie nie ważył się godzić na życie iego córki, gdyż wówczas on by się targnął na iego życie y uczyniłby go naynędznieyszym z xiążąt krześciiańskich, iak to było w iego mocy; za czym posłał córce swoiey galerę wraz z orszakiem ludzi, iżby odebrali dziecko wraz z mamką; y zaopatrzywszy ie w przystoyne mieszkanie y opiekę, dał ie bardzo godnie wyżywić y wychować. Wżdy po nieiakim czasie, skoro iey ociec pomarł, mąż śmiercią zgładził tę niewiastę.

Słyszałem o inym, który uśmierzcił służkę swoiey żeny w iey oczach y barzo go dręczył, iżby sama pomarła od męczeństwa, iż widzi ginącego w mękach tego, którego tak miłowała y ściskała w ramiona.

Iny znów we świecie zabił swoią żenę w samem śrzodku dworu, dawszy iey przez czas piętnastu lat wszytkie swobody w świecie y do syta powiadomiony o iey obyczaiu, tak iż nieraz przedkładał iey to y napominał ią. Owo nagle przystąpiła doń kolera (powiedaią, iż to było z namowy swego pana, barzo możnego xiążęcia) y w iedno rano przyszedł do niey do łóżka, kiedy miała wstawać, y pokładłszy się z nią, pofolgowawszy sobie y nacieszywszy się razem, ugodził ią kilkakroć mieczykiem, za czym dał ią dokończyć swemu słudze, a zaś potem rzucić do lektyki, y na oczach wszytkich wyniesiono ią z domostwa, aby ią pogrześć. Po czym odwrócił się y ukazował się na dworze, tak iak gdyby był dokonał naypięknieyszey rzeczy na świecie y chełpił się z niey. Rad byłby toż samo uczynić iey gachom, wżdy za wiele miałby do czynienia, bowiem miała y obdzieliła ich tylu, iż byłoby ich obstało na mały hufczyk woyenny. Słyszałem o iednym barzo dzielnym y walecznym rycerzu, który maiąc nieiakie podeźrzenie na swą żenę, poiętą z barzo godnego domu, wszedł do niey sam, bez orszaku, y udusił ią swoią ręką y własną iey białą szarfeczką, po czym dał ią pogrześć naygodniey iak mógł y obecny był przy exekwiach cały w czerni, wieldze stroskany, y długi czas nosił po niey żałobne szatki: wiele ukontentowania było z tego biedney niewieście y snadnie mogła zmartwychwstać od takich ceremoniów! Nie zszedł ów rycerz bez potomstwa z oney paniey, bowiem miał z niey dzielnego syna, z naywalecznieyszych y naypirwszych w oyczyźnie, y który dla swoich postępków a zasług przyszedł do znacznych szarży, iako iż dobrze służył swoim królom a panom.

Słyszałem takoż o iednym możnym we Włoszech, który równie uśmiercił swoią żenę nie mogąc dosiąc iey galanta, który ocalił się do Francyey: ba powiedali, iż ią uśmiercił nie tyle dla iey grzechu, boć od dość dawna iuż wiedział, iż sobie folguie, y nie frasował się tem zbytnio, ale dlatego, aby poślubić iną panią, w którey się był rozmiłował.

Dlatego barzo iest nieprzezpiecznie oblegać y nastawać na kuper dobrze obronny, chocia oblegaią ie takoż, ba nie mniey niżeli ine, bezbronne, y dobywaią nawet, iako wiem o iednym, obronnym tak iak żaden iny we świecie. Był ieden szlachcic, dzielny, wierę, y odważny, który zapragnął z nim poigrać; ba y tem się nie zadowalał, ieszcze chciał chełpić się y rozgłosić swóy uczynek: takoż niedługo trwało, iak hnet został zabity przez nasadzonych ludzi, bez inego zgorszenia y bez krzywdy dla oney białey głowy, która wszelako długi czas strachała się y żyła w niepokoju, ile że była brzemienna y mnimała, iż po zlegnięciu, które by chciała, aby się o wiek opóźniło, y iey przygodzi się toż samo; wżdy iey mąż, dobry y miłosierny, chocia był z naytęgszych szyrmierzy we świecie, odpuścił iey, a nie było iuż z tego iney sprawy, nie bez wielgiego postrachu mnogich inych galantów, których miała: iakoby tamten zapłacił za wszytkich. Iakoż pani, uznaiąc łaskawość y miłosierdzie takowego małżonka, od tego czasu iuż mu tylko niewiele dawała przyczyny do podeźrzeń, bowiem była z dosyć strzemiężliwych y bogoboynych pań onego wieku.

Cale inaczey przydarzyło się w niedawnych leciech w królestwie Neapolu paniey Maryey z Awalos, iedney z nayurodziwszych xiężniczek tey krainy, zaślubioney xiążęciu Wenuzy; ta rozmiłowała się w grofie Andryańskim, też iednym z urodziwych xiążąt tey ziemi, y gdy oboie zmówili się na swoie igry a rozkoszki y mąż ich odkrył (opowiedziałbych, w iaki sposób, ba przydługo by to trwało) iakoby wespołek przytulonych w łożu, kazał ich uśmiercić oboie przez naiętych ludzi; tak iż nazaiutrz znaleziono owe dwie wdzięczne połowy a istoty, cale nieżywe y zakrzepłe, porzucone a wyciągnięte na kamieniach przed bramą domu na widoku wszytkich przechodzących, którzy ich opłakiwali y żalili się ich nędznego losu. Niektórzy krewni oney paniey barzo byli tem strapieni a oburzeni, tak iż chcieli mścić się tego śmiercią a mordem, iako nakazuie obyczay tey ziemi; wżdy o to, iż była ubita przez nikczemne sługi a niewolniki, niegodne, iżby ich ręce miały się maczać w tak piękney a szlachetney krwie, o to iedno chcieli się upominać a dochodzić tego na mężu, bądź przez sądy, bądź inaczey, nie zaś gdyby był sam dokonał tego własną ręką; wówczas nie byłoby sprawy ani dochodzenia.

Oto mi niedorzeczne a mózgowcze mnimanie y skrupuły; w czym zdaię się na nasze wielgie krasomówcę y uczone prawniki, by orzekli, iaki czyn iest szpetnieyczy: czy ubić żenę własną swą dłonią, która ią tyle miłowała, czy też używszy ręki podłego naiemnika. Wiele by można racyi w tem wywodzić, których wszelako poniecham, lękaiąc się, aby nie były zbyt słabe naprzeciw racyiom onych mocarzy. Słyszałem, iż wicekról wiedząc o onym zamiarze przestrzegał o tym miłośnika czy oną lubkę; wżdy taki był snadź ich los, który miał naleźć koniec swóy w tak wdzięczney miłości. Owa pani była córką don Karla z Awalos, drugiego brata margrabiego Peskary, któremu gdyby wyplatano podobną sztukę w niektórey z iego miłostek wiadomych mi, iuż od dawna zostałby nieżywy.

Znałem męża, który, wróciwszy z podróży y długi czas nie spawszy ze swoią żeną, przybył rad y gotowy, aby to dokonać y pofolgować sobie ile wlezie; wszelako nadiechawszy w nocy uźrzał przez taiemny otworek, iż była w łożu ze swoim przyiacielem; za czym hnet dobył miecza z pochew a zapukawszy do drzwi y nalazłszy otwarte wszedł, aby ią zabić. Obeźrzawszy się wprzódy za gachem, który wyskoczył oknem, podszedł ku niey, aby ią zabić; owo zdarzyło się, iż była tym razem tak pięknie wystroiona, włoski miała tak wdzięcznie zaplecione na noc y koszulkę tak białą y tak cudnie ozdobioną (możecie mnimać, że wychędożyła się tak pięknie, aby się lepiey przypodobać swemu przyiacielowi), że nigdy ieszcze nie widział iey tak dobrze przysposobioney ani tak mu do smaku.

Za czym gdy tak w gzłach rzuciła się o ziem y iemu do kolan, prosząc go o przebaczenie tak czułemi a słodkiemi słowy, iak tylko ona sama umiała ie naydować, y gdy ią podnosił y widział tak cudną a wdzięczną, serce w nim zmiękło y porzuciwszy szpadę, on, który tak dawno nie folgował przyrodzie y spragnion był wieldze (co pewnie wyszło oney paniey na pożytek, ile że natura .się w nim przebudziła), odpuścił iey y wziął ją, y obłapił, y pokładł w łożnice, a zaś sam, rozdziawszy się co prędzey, pokładł się z nią społem, zawarłszy drzwi od kownaty; zasię niewiasta tak mu wygodziła swoiemi powaby a przymilątkami (rozumiecie, iż nie oszczędzała fatygi), iż nazaiutrz naleziono ich w lepszey komitywie niż wprzódy y nigdy nie świadczyli tyle pieszczotek ze sobą: tak iako uczynił Menelaus, biedny rogal niebożątko, który przez dziesięć czy dwanaście lat nawygrażawszy się żenie swey Helenie, iż ią uśmierci, skoro mu w ręce popadnie (nawet pokrzykiwał iey to spod murów ku górze), wżdy po zdobyciu Troiey, skoro dostała mu się w ręce, tak był olśniony iey cudnością, iż odpuścił iey wszytko y miłował ią, y pieścił barziey niż kiedy.

Dobrzy są ieszcze tacy oszaleli mężowie, którzy tak łacno ze lwów zmieniają się w motylków; ba niedobrze iest popaść w taką przygodę iak ta, co następuie.

Iedna znamienita, cudna y młoda pani z czasów króla Franciszka Pierwszego, zaślubiona z możnym panem Francyey, z tak wielgiego domu, iak telko może być w tym kraiu, ocaliła się zgoła inaczey y lepiey niż poprzedzaiąca; bowiem czy że odsłoniła iakowyś trop miłosny swoiemu mężowi, czy że napadło go iakoweś podeźrzenie abo nagła wściekłość, dość iż przyszedł do niey z gołym mieczem w dłoni, aby ią zabić. Za czym pani, zwątpiwszy, iżby iaka ludzka pomoc mogła ią ocalić, powzięła nagle myśl, aby się ochfiarować Nayświętszey Maryey Pannie y w razie gdyby ią ocaliła, dopełnić ślubu w iey kaplicy loretańskiey w andegaweńskiey krainie. A oto zaledwie uczyniła ślub w myśli, kiedy ów pan upadł na ziemię, a miecz wypsnął mu się z ręki; po czym się podniósł y iakby zbudzony ze snu spytał żeny, iakiemu świętemu się oddała, aby się umknąć z nieprzezpieczeństwa. Powiedziała mu, że Nayświętszey Panience w rzeczonej kaplicy y że przyrzekła odwiedzić to święte miejsce. Aż on: "Idźże tedy tam y dopełń ślubu"; co też uczyniła y zawiesiła tamże obraz .przedstawiaiący ono zdarzenie, a wraz z nim wiele pięknych y dużych wotów z wosku, iako wówczas było we zwyczaiu y które długo potem można było oglądać. Oto mi piękne ślubowanie y piękny niespodziany ratunek! Czytaycie o tem Chronikę andegawską.

Słyszałem, iż król Franciszek, chcąc raz iść spać z pewną panią dworską, którą miłował, zastał iey męża ze szpadą w dłoni czyhaiącego, iżby ią zabił; ale król przytknął mu swoią do szyie y rozkazał pod gardłem nie czynić iey nic złego, rzkąc, iż gdyby iey zrobił by namnieyszą rzecz w świecie, zabiłby go abo by mu kazał uciąć głowę; za czym wyprawił go na tę noc precz y zaiął iego miesce. Owa pani była wielga szczęśniaczka, iż nalazła takiego warnego szyrmierza y obrońcę swego kuperka, bowiem od tey pory mąż nie śmiał iey rzec słowa y dawał iey czynić wszytko wedle woley. Słyszałem, że nie tylko ta pani, ale y wiele inych otrzymały od króla podobne piernacze. Tak iako w czas woienny wielu, aby ochronić swoie maiętności, kładą herby królewskie na drzwiach domu, tak y te panie pomieszczała herby onych wielgich monarchów na zewnątrz y wewnątrz swoich kuprów, tak iż mężowie nie śmieią im słowa przymówić, którzy bez tego nadzialiby ie na ostrze szpady.

Znałem ine panie będące w takowey łasce u królów y możnych y które obnosiły tak wszędy te swoie gleity: wżdy bywało y tak, że im się noga powineła, iako że mężowie nie śmieiąc chwycić się noża wspomagali się truciznami y podstępną a taiemną śmierzcią, rozgłaszaiąc, iakoby to były katary, apoplexy, a nagłe zgony. Omierźli, wierę, są tacy mężowie, którzy patrzą, iak przy ich boku leżą ich cudne żeny, cherłaiąc y z każdym dniem zbliżając się do śmierzci; lub też zgładzała ie w czterech ścianach w wiekuistem więzieniu, iako o tem piszą niektóre stare chroniki Francyey y iak to wiem o pewnym możnym panie francuskim, który tak uśmiercił swoią żenę, barzo cudną y poczciwą białą głowę, a to z wyroku dworu, zyskuiąc tą drogą nie lada pociechę, iż się obwieścił być rogalem.

Tacy zawzięci a zapamiętali mężowie bywaią zwykle ze starców, którzy nie ufaią swoiey mocy a iurności y chcieliby ubezpieczyć przyrodę swoich żen, nawet gdy byli tak głupi, iż poleli ie w ich młodości a krasie; owi to są tak zazdrośni a podeźrzliwi tyleż ze swey natury, co z przyczyny dawnych praktik, które sami uprawiali abo widzieli u inych, iż potem dręczą tak haniebnie te biedne stworzenia, iż czyściec byłby im lekszy niźli ta przemoc mężowska. Iszpan powieda: " E! diablo sabe mucho, porque es viejo", że to "dyasek mnogo rzeczy świadom, bo iest stary": tak samo y te starce przez wiek swóy a dawne praktiki siła rzeczy wiedzą. Którzy wieldze są w tym nagany godni, bowiem skoro nie mogą zadowolić białey głowy, po co ią bierą za małżonkę? ba y takie białe głowy młode a urodne źle czynią, iż bierą ich dla ich maiętności, mnimaiąc korzystać z tychże po śmierci mężowskiey, którey czekaią w każdey godzinie; podczas zaś wygadzaią sobie z przymłodszymi galantami, których bierą, a od czego nieiednym mnogo przychodzi utrapień.

Słyszałem o iedney, którą gdy iey mąż staruch przychwycił na takowym uczynku, dał iey truciznę, od którey chramała więcey roku y wyschła iak drewno, a zaś mąż często ią nawiedzał y cieszył się z tey niemocy, y powiedał, iż ma to, co się iey należy.

Iną mąż zamknął w izbie y trzymał na chlebie a na wodzie, y barzo często kazował ią rozdziewać do naga y merskał do sytości batogiem, nie maiąc żadnego zmiłowania nad tem pięknem nagiem ciałkiem ani żadnego poruszenia przyrody. Oto nagorsze iest u takich, gdyż będąc wyzbyci z upałów krwie y zbawieni pokus, nikiey posągi z kamienia, nie maią zmiłowania nad żadną cudnością y nasycają swą wściekłość okrutnemi męczeństwy, podczas gdy będąc młodsi nasyciliby ią może na ich cudnem nagiem ciele, iako to powiedałem poprzednio. Oto dlaczego nie iest dobrze zaślubiać takich jadowitych grzybków, bowiem chocia zwrok im opada a chybia z przyczyny wieku, zawżdy go maią dosyć, aby śledzić a dopatrzyć niecnoty, iaką ich młode żeny mogą im wyświadczać.

Tako słyszałem od iedney znaczney paniey, która powiedała, iż nie masz soboty bez słońca, cudney białey głowy bez amorów, a starca, by nie był zazdrosny: a wszytko płynie z wyniszczenia ich sił. Dlatego to iedno możne xiążę, które znam, mawiało, iż chciałby być podobny lwu, który choć stary, nie siwieie; małpie, która im więcey tę rzecz czyni, tem więcey ieszcze chce czynić; psu, który im starszy, tem barziey członek iego iest przygrubszy, y ieleniowi, który im barziey iest szedziwy, tem lepiey rzecz czyni y łanie chutniey ku niemu idą niż ku młodemu.

Owóż, aby mówić szczyrze, iako to słyszałem od iedney barzo znamienitey persony: iakąż słuszność y iakąż potęgę tak wielgą ma mąż, iżby mógł a powinien zabiiać swoią żenę, zważywszy, iż nie ma tego przykazania od Boga ani od swego prawa, ani od świętey ewangelicy, iedno iżby ią telko odtrącił od siebie? Nie ma tam mowy o zaboystwie, o krwie, o śmierci, otorturzech, o więzieniu, o truciznach ani okrucieństwach. Ach! iakże nasz Zbawiciel Iezus Christus dobrze nas pouczył, że wielgą iest nieprawość w takowych uczynkach y w onych mordach y że cale ich nie pochwala, kiedy to mu przyprowadzono ubogą niewiastę oskarżoną o cudzołóstwo, iżby wydał na nią wyrok potępienia; on zaś odpowiedział im kreśląc palicem po ziemi: "Ten z was, który iest nayczystszy a nabarziey praw, niechay weźmie pirwszy głaz y pocznie ią kamieniować"; czego żaden nie ważył się uczynić, tak ich doięła do żywa ona mądra a łagodna przygana.

Tak Stwórca nasz nauczył wszytkich, abychmy nie byli tak skorzy do osądzania a zgładzania drugich, nawet dla takiey przyczyny, znaiąc ułomność naszey przyrody y niecnoty, iakie wielu popełnia; bowiem nieieden uśmierca swoią żenę, któren iest więtszy cudzołóżca od niey, ba, nieiedni uśmiercają dość często niewinne uprzykrzywszy ie sobie, iżby poięli nowe: o, iak wielu iest takich! Święty Augustyn powieda, iż mężczyzna cudzołożny tak samo godzien iest kary iak y niewiasta.

Słyszałem o iednem bardzo potężnem xiążęciu we świecie, który podeźrzewaiąc żenę, iż folguie sobie z iednym gładkim kawalerem, kazał go zamordować wychodzącego wieczorem z iego pałacu, a późni tę panią; owo nieco wprzódziey na turnieiu patrzyła uparcie na swego służkę, zgrabnie toczącego koniem, y rzekła: "Ha! prze Bóg, iak on się dobrze niesie!" - "Tak, ale się niesie za wysoko"; co ią zadziwiło, a potem struto ią iakowemiś pachnidły abo też inaczey, przez usta.

Znałem pana znacznego rodu, który uśmierzcił swoią żenę, barzo cudną y z wielgiego domu, otruwszy ią przez iey przyrodzenie, tak iż nic nie poczuła, tak subtylna y dobrze sporządzona była ta trucizna. Tak uczynił, aby zaślubić iedną znamienitą panie, która zaślubiła iednego xięcia; za co był pokaran, wtrącon do więzienia y ścigan od iey przyiaciół: y los iego chciał, iż nie zaślubił tey paniey y zwiedziony był przez nią, y na wzgardę podany, y znienawidzony od mężczyzn a niewiast.

Znałem wielgie persony, które barzo ganiły naszych dawnych królów, iako to Ludwika Swarliwego y Karła Pięknego, za to, iż kazali pouśmiercać swoie żeny, iedną Małgorzatę, córkę Roberta, xiążęcia Burgundyey, drugą Blankę, córkę Otelina, grabiego Burgundyey, wywlekaiąc na iaw ich wszeteczeństwa, y uśmiercili ie okrutnie w czterech murach w zamku galardzkiem; podobnież uczynił grof Defuła loannie Darteńskiey. W których nie było znów tak wiele przestępków a zbrodni, iak oni to podawali do wiary: ba te panięta uprzykrzyły sobie swoie żeny y przystroili ie w tak czyste oszczerstwa, y zaślubili ine.

Za naszych czasów król Hendryk Angielski uśmiercił y kazał głowę uciąć swoiey żenie Annie Boleń, aby zaślubić iną, iako że był barzo łasy na krew y na odmianę w żoniech. Nie lepieyże by było, gdyby ie odtrącili od się wedle przykazania bożego, niż żeby ie mieli tak okrutnie zagładzać? Wżdy potrzeba im wciąż świeżego mięsa, onym panom, którzy chcą wieść stół osobny y nikogo doń nie zaprosić abo mieć nowe a powtórne żeny, aby im przyniesły nowe maiętności, skoro iuż ziedli wiana pirwszych, abo gdy nie dosyć miały, aby ich nasycić; iako uczynił Baldwin, drugi król Hierozolimy, który wparłszy w swoią pirwszą żenę, iż cudzołożyła, odtrącił ią, aby zaślubić córkę diuka Meliteńskiego, ile że miała w posagu wielgą sumę pieniędzy, których on bardzo potrzebował.

To iest opisane w Historyey Ziemi Świętey. Barzo im, wierę, przystało przeinaczać prawo boskie y stanowić nowe, aby uśmiercać te ubogie białe głowy!

Król Ludwik Młody nie tak sobie począł z Lenorą, księżniczką Akwitaniey, którą podeźrzewaiąc (możebna niesłusznie) o cudzołóstwo, jakoby spełnione w czas iego podróży do Syryey, odtrącił ią ieno od siebie, nie chcąc posługiwać się prawem niektórych, wymyślonem a praktikowanem więcey z przemocy niż ze słuszności a rozumu: z czego nabył więcey zachowania u ludzi niż tamci królowie y miano dobrego, a zaś tamci złych, okrutników a tyranów; zwłaszcza iż sam w swey duszy nie był bez nieiakich wyrzutów sumienia: oto się zowie żyć po krześciiańsku! Baczcie, iż poganowie rzymscy po nawiętszey liczbie barziey w tym sobie poczynali po krześciiańsku niż po pogańsku; osobliwie niektóre cysarze, których naiwiętsza część była z rogatego cechu, a żeny ich były barzo rozwiązłe a sielne k...y; ba ci, chocia w inem byli okrutnicy, wyczytać możecie o wielu z nich, iż się zbyli żen swoich radniey przez odtrącenie niż przez zabóystwo, iako bywa miedzy nami krześciiany.

Iuliusz Cezar nie uczynił swoiey żenie Pompei więcej złego, iedno iż ią odepchnął; która spaskudziła się z P. Klaudyuszem, urodziwym młodym szlachcicem rzymskim. Ten gorzeiąc ku niey niestrzymawałą miłością, iak ona ku iemu, wyśledził okazyią, gdy pewnego dnia czyniła ochfiarę w swoim domu, gdzie wchodziły same białe głowy: za czym ubrał się za dziewkę, nie maięcy ieszcze włosów na podbródku, y zamieszał się miedzy pielące a graiące na instrumentach, y dostawszy się takowym fortylem do wnętrza mógł uczynić ze swoią lubką to, co życzył; wżdy gdy go poznano, został wypędzon a oskarżon; ba przy pomocy pieniędzy a protekcyey uwolniono go y nic mu się gorzey nie przygodziło. Cyceron na mamę popsuł swoią łacine w ozdobney mowie, iaką przeciw niemu posiedział. Prawda iest, iż Cezar pragnąc wmówić światu, iż on sam uważa swoią żenę za niewinną, odpowiedział, iż żąda nie tylko, aby łoże iego nie było splamione tą zbrodnią, ba aby wolne było od wszelkiego posądzenia. To było dobre, aby stumanić świat tym strychem, wżdy w głębi duszy wiedział on dobrze, iak o tym rozumieć: żenę iego przychwycono z galantem, tak iż możebne było, że sama gi zmówiła a ułatwiła mu dostęp; bowiem w tey sprawie, kiedy biała głowa chce y pragnie, zgoła nie potrzeba, aby miłośnik troskał się o wymyślanie okazyów, bowiem ona naydzie ich więcey w godzinie, niż my wszytcy moglibychmy uczynić w stu leciach; iako powiedała dama pewna we świecie (znaioma mi), która rzekła do swego galanta: "Naydź ieno, wasza miłość, sposób, aby mi przyszła oskoma, bowiem co do reszty ia iuż łacno naydę, iak się z tym ułatwić."

Cezar takoż rozumiał dobrze, po czemu łokieć tego towaru, bowiem był barzo tęgi wszetecznik y nazywano go kogutem na wszytkie kury; y siła uczynił rogalów w swoim mieście: świadkiem przydomek, który mu dali żotoirze przy iego triumfie: "Romani, servate uxores, moechum adducimus calvum" - "Rzymiani, zamykaycie żeny, bowiem wiedziemy wam onego wielgiego wszetecznika a cudzołóżcę, Cezara łyska, który wam ie wszytkie wyobraca." Oto więc iako Cezar przez tę roztropną odpowiedź, iaką dał o swoiey żenie, wymigał się od miana rogala, o które przyprawił wielu inych; ba w duszy ubodło gi to barzo dotkliwie.

Oktawiusz Cezar takoż odtrącił Skrybonię za iey upodobanie w porubstwie bez iney rzeczy y nie wyrządził iey więcey złości; wżdy miała też racyę uczynić go rogalem dla ogromney mnogości niewiast, które sobie trzymał: ba, wobec ich mężów publicznie ie sadzał do stołu przy festynach dla nich wydanych y zabierał ie do swoiey kownaty, a ułatwiwszy się z niemi odprawiał ie z włosami zmirzwionemi nieco a rozwitemi, z czerwonymi uszmi, wielgi znak, że z tego przychodziły! o którym znaku nie słyszałem, iakoby miał służyć do odkrycia, że się z tego przychodzi; o twarzy owszem, wey o uszach nie. Iakoż zyskał sobie sławę wielgiego porubczyka; zwłaszcza Marek Antoni mu to wymawiał: ano ten tłomaczył się, że nie trzymał tylu białych głów dla porubstwa, ieno aby łacniey odkryć sekreta ich mężów, którym nie ufał zbytnio. Znałem wielu możnych y inych, którzy czynili tak samo y przestawali z białemi głowami dla tey samey przyczyny, co wielu na pożytek wyszło; mógłbych tu nazwać nieiednego; co iest dobra przemyślność, bowiem płynie z niey podwoyna rozkosz. Sprzysiężenie Katyliny odkryto, tak za sprawą ledasznicy.

Ten sam Oktawiusz zamyślił raz uśmierzcić córkę swoią Iulię, żenę Agryppy, iż była bardzo czysta k...a y czyniła mu wielgi wstyd (wżdy niekiedy córki czynią swoim oćcom więcey wstydu, niż żeny czynią swoim mężom); ale ią telko wygnał, kazał iey odiąć wino y używanie cudnych szatek, iż musiała za barzo wielgą karę chadzać w obogich, y zbronił iey obcowania z mężczyznami: wielgą zaprawdę kara dla białych głów tey kondycyey zbawić je tych dwu ostatnich punktów!

Cezar Kaligula, który był bardzo okrutnym tyrannem, maiąc mnimanie, iż żena iego Liwia Hostylia umknęła mu kilku trzęsionek a oddała ie swemu pirwszemu mężowi G. Pizonowi, któremu on był ią odiął siłą, y temu, żywiącemu ieszcze, świadczyła co nieco rozkoszy a wysługi swoiem wdzięcznem ciałkiem, podczas gdy on sam był w iakiey podróży, nie użył naprzeciw niey zwykłey swey srogości, ieno ią telko przegonił precz od siebie po upływie dwu lat, iak ią odiął iey małżonkowi Pizonowi y zaślubił ią. Toż samo uczynił z Tulią Paulina, którą odiął iey mężowi G. Memiuszowi: wygnał ią ieno precz, ba z wyraźnym zakazem parania się tem lubem rzemięsłem, nawet ze swoim mężem: okrutna, wierę, dola nie móc użyczyć tego boday swemu mężowi!..

Słyszałem o znacznem xiążęciu krześciiańskiem, które uczyniło ten sam zakaz paniey iedney, utrzymywaney przez się, y iey mężowi, aby iey nie tykał, tak barzo był o nią zazdrosny. Klaudyusz, syn Druza Germanika, odtrącił ieno żenę swoią Plaucyę Herkulaline, iż była szczyrą k...a, a co gorsza, iż usłyszał, że czyhała na iego życie: wżdy mimo że taki był okrutnik y chocia dwie te racye były dość starczące na to, aby ią uśmiercić, zadowolił się rozwodem.

Co więtsza, iakże długo cirpiał wybryczki a plugawe bordelnictwo Waleryey Messaliny, swey drugiej żeny, która nie zadawalniała się tem, aby się paskudzić z tym lub z owym wszetecznie a iawnie, ba uczyniła sobie rzemięsło z tego, aby uganiać po bordelach, daiąc sobie wygadzać iak nayostatnieysza ledasznica z miasta, ba, nawet, powieda Iuwenal, skoro iey pan mąż się z nią pokładł, widząc, że usnął należycie, wymykała się pięknie od niego, przebierała się nalepiey iak mogła y biegła prościutko do bordelu, y tam dawała sobie świadczyć tak barzo wiele, aż odchodziła więcey zmęczona niźli uraczona y nasycona. Wżdy gorsze ieszcze czyniła: aby czyściey sobie dosolić y mieć to uważanie a zadowolnienie w sobie, że iest wielgą k...a y bezecnicą, kazowała sobie płacić y szacowała swoie pokładźmy a dosiadania, iako poborca ieżdżący po kraiu, aż do ostatniego grosika.

Słyszałem o iedney paniey we świecie, dosyć nieledacyiakiey, która przez nieiaki czas więdła to życie y takoż uganiała po bordelach w przebraniu, aby przyprobować tego życia y wygodzić sobie do syta; tak iż straż mieyska czyniąc ront przychwyciła ią iedney nocy. Są y ine czyniące te sztuki, o których to dobrze wiadomo.

Bokacyusz w swoiem dziele Dostoyni nieszczęsliwcy mówi o tey Messalinie cale wdzięcznie y przyczytuie na iey usprawiedliwienie, iż była zgoła do tego urodzona, iako iż dzień, w którem się urodziła, był pod pewnemi znaki niebieskiemi, które tak rozpaliły y ią, y ine takie. Iey mąż wiedział to y cirpiai długo, aż się nie dowiedział, iż zaślubiła taiemnie Gaiusza Syliusza, iednego z gładkich młodzianków rzymskich. Widząc, iż to iest rzecz o iego życie, uśmiercił ią z tey przyczyny, wżdy bynamniey nie dla iey wszetecznictwa, gdyż cale był wzwyczaiony patrzeć na nie, wiedzieć o niem y cirpieć.

Kto widział posąg rzeczoney Messaliny, naleziony niedawnymi czasy w mieście Bordo, uzna, iż barzo miała pasowne weźrzenie do takowego żywota. Iest to starożytny medalion naleziony pośród niektórych ruin, barzo cudny y godzien, aby go zachować do oglądania y bacznego przyzierania się. Była to barzo duża biała głowa, wyniosłego, pięknego wzrostu y wdzięcznych rysów oblicza; utrefienie iey włosów barzo powabne, na starożytny rzymiański sposób, y postawa barzo wyniosła ukazują snadnie, iż była tym, co o niey powiedano; bowiem wedle tego, com słyszał od niektórych philozofów, medyków y phyziognomistów, rosłe białe głowy chętnie są do tey rzeczy skłonne, tem więcey, ieśli są przymęskiej urody; iako iż w takiey postaci iednoczą gorącość mężczyzńską y białogłowską; te zaś zespolone razem w iednem ciele y przedmiocie przynatarczywsze są y więcey maią mocy niżeli telko iedna; toż dla wielgiej baty, powiedaią, wielgiey trzeba wody, aby ią utrzymać. Co więtsza, wedle tego, co mówią wielgie doktory w sztuce Wenusowey, duża biała głowa iest po temu sposobnieysza a wdzięcznieysza niżeli mała.

W czym przypomina mi się iedno barzo wielgie xiążę, które znałem: chcąc pochwalić iedną białą głowę, z którą się był sparzył, rzekł te słowa: "Otoć barzo urodna k...a, tak duża iak moia pani matka." Za czym obaczywszy się na słowie, które mu się wypsnęło, rzekł, iż nie chciał powiedzieć, iż była k...ą tak dużą iak iego pani matka, ieno iż była tegoż wzrostu y rosła iak iego pani matka. Niekiedy rzecze się coś, czego się nie chce rzec, niekiedy owo także nie godząc w to powie się szczyrą prawdę.

Oto dlaczego lepiey iest zadać się z dużemi a rosłemi białymi głowami, chociaby ieno dla ponęty a maiestatu, iakie w nich mieszkała; bo w tey rzeczy one cnoty tyleż są pożądane y tyleż lube oo w inych uczynkach a ćwiczeniach; ni mniey, ni więcey iako uieżdżanie pięknego a rosłego bieguna królewskiego iest, wierę, sto razy przyiemnieysze a uciesznieysze aiźli małego podiezdka y daie więcey ukontentowania ieźdźcowi; ba trzeba także, aby ów ieździec był dobry y trzymał się dobrze, y okazował wiele więcey siły a zwinności. Tak samo trzeba się nieść naprzeciw onym dużym a rosłym białym głowam: bowiem przy tym wzroście skłonne są chodzić wiele górniey niż ine; y często zdarzy się im wyrzucić kogo ze strzemienia, ba, nawet z łęku, ieżeli się dobrze nie trzymać: iako to słyszałem od niektórych masztalerzów,którzy ich dosiadali; y takie czynią sobie chlubę a pośmiechy wielgie, kiedy ich wyrzucą,iżby padli na płask, iako to słyszałem o iedney z tego miasta, która za pirwszym razem, kiedy iey miłośnik z nią spał, rzekła mu wręcz: "Sciśniycie omie krzepko a zwiążcie do siebie rękami a nogami nalepiey, iako zdołacie, y trzymaycie się ostro, bo ia się niesę górnie, y owo strzeżcie się, aby nie zlecieć. Takoż y wy z waszey strony cale mnie nie oszczędzaycie; iestem, dość krzepka a zwinna, aby wytrzymać wasze ciosy, chociaby nie wiem iak tęgie, a ieśli wy mnie oszczędzicie, ia was nie oszczędzę. Dlatego też niechay będzie iak ty iemu, tak on tobie." Aliści biała głowa wygrała.

Oto więc iako się trzeba dobrze strzec, aby wyiść na swoie z takiemi białemi głowami śmiałymi, raźnymi, krzepkimi, mięsistymi a urodnymi, y chocia gorącość przynadmierna w nich daie mnogo ukontentowania, niekiedy są też nadto natarczywe będąc tak pełne gorącości. Owa też iako to rzeką, iż "dobre charty trefiaią się wszelkiego wzrostu", tak samo bywaią y białe głowy małe kucki, które maią ruchy, gracyą a zwinność w tych rzeczach co nieco zbliżoną do tamtych lub chcą ie naśladować y tak samo są gorące y zaiadłe w gonitwie, ba, nawet więcey (powołuię się na mistrzów w tych sztukach), tak iako mały konik porusza się tak samo żwawo co y wielgi; y iako mi powiedał ieden bywały człowiek, biała głowa podobna iest wielu źwirzętom, a nabarziey małpie, kiedy w łożnicy ieno się wytrząsa a pochutnywuie. Uczyniłem tę digressyią przypominaięcy sobie to a owo; ba trzeba wrócić do pirwszey materyey. Owo y ten morderz Neron odtrącił ieno swoią żenę Oktawie, córkę Klaudyusza y Messaliny, za cudzołóstwo y okrutność iego zaprzestała na tym.

Domicyan uczynił ieszcze lepiey, który odpędził swoią żenę Domicyę Longine, ponieważ była nazbyt rozmiłowana w nieiakim komedyancie y kuglarzu imieniem Parisa y cały dzień ieno z nim się paskudziła chybiaiąc kompaniey mężowi; wżdy po nieiakim czasie wziął ią z powrotem y żałował swego rozłączenia; pomyślcie, iż ten mietelnik ią nauczył różnych zwinnych sztuczek a sposobów, z których mnimał, iż sam będzie miał korzyści.

Pertinax uczynił toż samo ze swoią żeną Flawią Sulpicyaną; nie iżby ią odpędził y przyiął z powrotem, ale wiedząc, iż ma porozumienie z iednym śpiewakiem y graykiem na instrumentach y całkowicie się iemu oddała, nie uczynił nic inego, iedno zostawił iey w tem swą wolę, a zaś sam ze swey strony sparzył się z nieiaką Kornyficyą, będącą iego cioteczną siestrą; idąc w tem za mnimaniem Eliogabala, który powiedał, iż nie masz nic na świecie wdzięcznieyszego nad obcowanie ze swemi krewniakami a krewniaczkami. Siła iest inych (wiadomych mi), którzy poczynili takie zamiany polegaiąc na onem mnimaniu.

Równie y cysarz Sewerus nie troskał się o honor swoiey żeny, która była k...ą publiczną, a zaś on nigdy nie zatroskał się o to, aby ią poprawić, powiedaiąc, iż się nazywa Iulia y że dlatego trzeba ią wymówić, iako iż wszytkie, które nosiły to miano, od naydawnieyszey starożytności podlegały temu, iż były barzo wielgiemi k...mi y z mężów czyniły rogali: tak iak y ia znam siła białych głów noszących niektóre imiona krześciiańskie, których nie chcę nazwać przez szacunek, iaki winien iestem naszey świętey religiey, które są zwyczaynie podległe temu, aby się k...iły y nadstawiały przodka więcey niż ine, noszące ine imiona, y zgoła nie widziano takich, które by temu chybiły.

Owa nie skończyłbych nigdy, gdybych chciał wymieniać niezliczoną mnogość inych znacznych pań a cysarzowych rzymskich niegdysieyszych, naprzeciw którym ich męże rogale y wielgie okrutniki nie użyli swoiego okrucieństwa, mocy a przywileiu, mimo iż były tak barzo wyuzdane: y tak mnimam, iż niewiele było strzemięźliwych w onych starych czasiech, iak to ukazuią opisy ich żywotów, ba nawet gdy się dobrze przypatrzyć ich wizerunkom a medalionom starożytnym, uźre się iak na dłoni na ich cudnych liczkach toż samo wszeteczenstwo cale wyryte a wymalowane. Wżdy mimo to ich mężowie okrutnicy wybaczali im to y nie uśmiercali ich, przynamnie niektórzy. Y trzebaż, aby one pogany, nie znaięce Boga, były tak powolne a łaskawe naprzeciw swoim żenom, a nawiętsza mnogość naszych królów, xiążąt, panów a inych krześciian była naprzeciw nim tak okrutna za takową zbrodnię!

Trzeba też wychwalać onego dzielnego Filipa Augusta, króla naszey Francyey, który odepchnąwszy swoią drugą żenę Angerberkę, siostrę Kanuta, króla Daniey, pod płaszczykiem, iż była iego krewniaczką w trzecim stopniu ze strony pirwszey iego żeny Iezabeli (ini mówią, że ią podeźrzewał o porubstwo), mimo to ten król, zniewolony przez nakazy kościelne, chocia był iuż z nową ożeniony inedy, wziął ią z powrotem y uwiózł za sobą na zadzie końskim, bez wiedzy seymu sasońskiego zwołanego w tey materyey y zbyt długo obradzającego, aby to rozsądzić. Dzisiay żadni z naszych mocarzy nie poczynała sobie tak samo: ba naletsza kara, iaką czynią swoim żenom, to zamknąć ie w wiekuistem więzieniu o chlebie a wodzie y tam ie zagładzić, abo ie trutą, abo uśmiercaią, bądź to swoią ręką, bądź przez sądy. Toć ieśli maią taką chęć zbyć się ich, a zaślubić ine, iak się to często trefią, owo czemuż ich nie odtrącą a nie rozłączą się z niemi uczciwie, bez iney krzywdy, y nie uproszą papieża o pozwoleństwo zaślubienia iney, mimo że tego, co raz iest złączone, nie lza człowiekowi rozłączać? Wszelako mieliśmy tego przykłady za świeża, ba, z Karła Ósmego a Ludwika Dwunastego, naszych królów.

O czym słyszałem rozprawiaiącego wielgiego theologa, a było to z przyczyny nieboszczyka króla Filipa iszpańskiego, który był zaślubił swoią siostrzenicę, matkę dzisieyszego króla, a to za dispensą; który to theolog mówił: "Abo zgoła trzeba uznać papę za generalnego namiestnika bożego y wszechwładnego na ziemi, abo nie: ieśli nim iest, iako nam katholikom godzi się wierzyć, trzeba we wszytkim uznawać iego potęgę cale zupełną y nieskończoną na ziemi y bez granic y że może wiązać a rozwiązywać, iako mu się zda; lepak, ieśli go nie uznamy za takiego, zostawiam to tym, którzy trwaią w takim błędzie, ale nie dobrym katholikom.

Tak owo może nasz Ociec Święty zaradzać onym rozwiązywaniem małżenstwa y wielgim utrapieniom, które przychodzą z tego na męża y żenę, ieśli czynią wraz takie złe stadło." Wierę, białe głowy wieldze są naganne, iż postępuią tak naprzeciw swoim małżonkom gwałcąc im wierność, tyle zleconą od Boga; wżdy przecie z drugiey strony takoż Bóg zabronił y zaboystwa y barzo mu iest przemierzłe, z iakiey bądź strony przychodzi: y zgoła nigdy nie widziałem takowych ludzi krwiożerczych y morderzów, zwłaszcza swoich żen, którzy by nie przypłacili za to; y niewiele ludzi kochaiących się w krwie skończyło dobrym końcem; bowiem wiele białych głów grzesznych otrzymało y zdobyło odpuszczenie od Boga, iako ona Magdalena. Wreszcie te ubogie białe głowy niebożątka są stworzenia barziey podobne do bóstwa aniżeli my mężczyźni, z przyczyny swoiey cudności; bowiem, co iest cudne, barziey iest zbliżone do Boga, który iest cudnością, samą, niżeli szpatne, które przynależy dyabłu.

On wielgi Alfons, król Neapolu, powiedział, iż cudność iest szczyrą oznaką dobrych y zacnych obyczaiów, tako iako cudny kwiat dobrego a cudnego owocu: iakoż, w rzeczy, w życiu moiem widziałem siła cudnych białych głów cale dobrych; y chocia się bawiły miłością, przedsię nie wyrządzały nic złego y nic inego, iak telko myślały o tey uciesze y wkładały w to cale staranie, nie przykładaiąc go indziey.

Ine znowuż widziałem barzo złe, iadowite, nieprzezpieczne, okrutne y wiekize złośliwe, przemyśliwaiące wraz o amorach y o złoczynieniu razem.

Czy będzie tedy powiedziane, iż podlegaiąc humorom niestałym a podeźrzliwym swoich mężów, którzy sto razy więcey zasługuią na karę w obliczu Boga, maią być tak ukarane? Owo przyroda takowych ludzi iest tak dokuczliwa, iż ciężko iest o tem pisać.

Powiem teraz ieszcze o inszym panie, rodem z Dalmacyey, który uśmierciwszy miłośnika swoiey żeny zniewolił ią, aby ustawicznie ligała z iego umarłym kadłubem, ześcierwionym a cuchnącym; tak iż biedna niewiasta udusiła się od złego powietrza, które cirpiała przez wiele dni. W Stu opowiastkach królowey Nawarry macie naycudnieyszą a barzo smutną historyą, iaką by można naleźć w tey materyey, o oney cudney paniey alemańskiey, którą mąż zniewolił, aby piła zwyczajnie z czaszki z głowy swoiego przyiaciela, którego on uśmiercił; które to żałosne widowisko oglądał pan Bernadź, naonczas poseł w tym kraiu od króla Karola Ósmego, y sam to zaświadczył.

Za pirwszym razem, kiedy byłem we Włoszech przeieżdzaiąc przez Wenecyą, opowiedano mi za prawdziwą iednę gadkę o pewnym szlachcicu albańskim, który przydybawszy żenę na cudzołóstwie uśmiercił galanta. Owo ze złości, że iego żena nie zadowoliła się nim (bowiem był z niego krzepki kawaler y barze uzdolniony do posług Wenusowych, tak iż mógł wstępować w szranki do dziesięci lub dwunastu razów za iedną noc), za karę dla niey z wielgą troskliwością wyszukał po świecie tuzin pachołków, srogich ogierów, o których było wiadomo, iż byli dobrze a potężnie ukształtowani we swoich członkach y barzo obrotni a zapalczywi w samey rzeczy; których wziął, zgodził y naiął za piniądze; y zamknął ich w pokoju żeny (barzo cudney białey głowy) y wydał im ią prosząc wszytkich, aby dobrze pełnili swoią powinność z podwoyną płacą, ieśli się dobrze spiszą: takoż ięli ią wszytcy obskakiwać, iedni po drugich, y oporządzili tak sumiennie, iż ią przyprawili na śmierć, z wielgiem ukontentowaniem męża; wżdy gdy była bliska umierania, wymawiał iey, że skoro tak barzo smakowała w onym słodkim likworze, niech się nim uraczy do syta; w tym sposobie, iak rzekła Semiramis do Cyrusa kładąc mu głowę do niecki pełney krwie. Oto, wierę, przeraźliwy rodzay śmierci! Ona uboga pani nie byłaby pomarła, niebożątko, gdyby była miała zażywną komplexyą iedney dziewki będącey w obozie Cezara w Galiey, przez którą dziewkę, powiedaią, iż dwa legiony przeszły w niedługim czasie; ba wstaiąc od tego ieszcze sobie poskoczyła w górę, nie doznawszy inego cirpienia.

Słyszałem to o iedney paniey francuskiey, z miasta, szlachetnego rodu y barzo urodziwey: w czas naszych woien domowych w mieście niektórem, wziętem szturmem, była zgwałcona przez niezliczoną mnogość żołnirzów; z których rąk gdy się wydostała, zapytała iednego barzo nabożnego oycaszka, czy barzo zgrzyszyła (opowiedziawszy mu przedtem swą przygodę); ów zaświadczył iey, że nie, ile że została wzięta siłą y zgwałcona bez woley, ieno ze wstrętem ku temu. Aż pani: "Bogu - rzecze - niechay więc będzie chwała, iżem raz w moiem życiu nasmakowała się tego do syta, nie zgrzyszywszy ani obraziwszy Boga!"

W czas rzezi św. Bartłomieia dama pewna zacnego rodu, którą zgwałcono, a zaś męża ubito, pytała się światłego a bogoboynego człeka, zali obraziła Boga y zali nie pokarze iey w swoiey srogości y czy nie chybiła cieniom swoiego małżonka, który dopiro był świeżo poległ. Odparł iey, iż gdyby popadłszy w tę potrzebę była w niey doznała rozkoszy, byłaby pewnie zgrzyszyła; ale leżeli czuła przy tym odrazę, to była iedność. Oto, wierę, uczone rozsądzenie.

Znałem dobrze iedną panią, która była inego mnimania y mówiła: iż nie masz dla niey więtszey lubości w tey sprawie, niż gdy bywała na wpół zgwałcona, a zwłaszcza od rosłego chłopa, iako że im barziey czyni się oporną a niechcącą, tem barziey roście stąd u tamtego gorącość a wysiłek; gdyż skoro raz iuż uczyni wyłom, wówczas syci się swoiem zwycięstwem barziey wściekle a gwałtownie y tym więcey budzi oskominy w swoiey damie, która udaie w tey rozkoszy iakoby wpółnieżywą a zemgloną, wżdy ieno to iest z niezmierney lubości, iaką w tym czułe. Powiedała takoż ona pani, iż barzo często czyniła te sztuki y te zaprawy swoiemu mężowi, zygrywaiąc się na taką dziką, oporną a wzgardliwą y wprowadzaiąc go tem w więtszy wigor; ba kiedy przyszło do rzeczy, y on, y ona nay dowali w tem sto razy więcey smaku: bowiem, iako to wielu pisało, lepiey udaie się ta biała głowa, która świadczy nieco oporu a wzbraniania, niż kiedy się daie zaraz pokłaść na grzbiecie. Tak y we woynie przewaga odniesiona siłą więcey iest ważna, więcey ucieszna a łechcąca niżeli otrzymana darmo y więtsze z niey jest triumfowanie. Wszelako nie trzeba też, aby biała głowa zbyt wiele czyniła w tym srogości a wydwarzania, bowiem snadnie by ią wzięto za szczwaną k...ę, która chce podać się za cnotkę; co by nieraz iey ieno za hańbę wyszło; iako słyszałem to od niewiast barziey uczonych a przemyśnych w tey rzeczy, na których głos się zdaię, nie chcąc być tak zadufanym w sobie, aby im dawać nauki, które znaią lepiey ode mnie.

Owo słyszałem wielu barzo garnących tych niektórych mężów zazdrośników a morderzów za iedno: a to że ieśli ich żeny się k...ią, oni sami są tego przyczyną. Bowiem, iak powiada św, Augustyn, wielgie to iest szaleństwo u męża żądać czystości od żeny swoiey, gdy sam nurza się w gnoiu wszeteczeóstwa; y że takiego staniku winien przestrzegać mąż, w takim chce utrzymać swoią żenę. Bo czytamy w naszem świętem Piśmie, że nie ma potrzeby, aby mąż a żena miłowali się miedzy sobą tak mocno, to się ma rozumieć miłowaniem wszetecznem a wyuzdanem: ile że pokładaiąc a mieszcząc wszytko swoie serce w onych gamrackich rozkoszach, myślą o nich tak mocno a oddalą się im tak pilnie, iż niechaią dla nich miłości, którą powinni są Bogu; iako ia sam widziałem siła białych głów, które miłowały tak barzo ogromnie swoich mężów, a zaś oni ie, y pałali do się taką pożądliwością, iż y one, y oni cale zapominali o służbie bożey; iako iż czas, który iey godziło się oddać, obracali a trawili na swoich wszeteczeństwach. Więcey ieszcze, tacy mężowie (co gorsza iest) uczą swoie żeny, we własney łożnicy, tysięcznych lascywii, tysiąca wszeteczeństw, obrotów, sztuczek, nowych sposobów y praktikuią z niemi one pokraczne figury Aretyna; tak iż miast iedney głowni iarzącey, którą same z się maią w ciele, zatykają im tam sto y czynią z nich lubieżnice; tedy, będąc wzwyczaione w ten sposób, nie mogą się ustrzec, aby nie poniechały swoich mężów, a nie szukały inych rycerzy. Za czym dopiro mężowie ich popadają w szaleństwo y karaią swoie ubogie żeny; w czym barzo nieprawie sobie poczynała: bowiem skoro tamte poczuią się w swoiey przyrodzie, iż są tak dobrze ukształcone, pragną pokazać inym wszytko, co umieią czynić: zasię ich mężowie chcieliby, aby ukrywały swoią naukę; w czym nie ma zastanowienia ani słuszności, tak samo iak gdyby dobry ieździec miał konia dobrze wyuczonego, idącego na wszytkie kroki, y nie chciał dozwolić, aby gi kto widział idącego ani żeby gi dosiadał, ieno żeby mu wierzono na proste słowo y tak gi kupiono.

Słyszałem o iednym szlachcicu we świecie, któremu, rozgorzałemu miłością do iedney urodziwey białey głowy, rzekł pewny iego przyiaciel, iż straci czas na próżno, bo ta pani nazbyt miłuje swoiego męża; owo umyślił raz uczynić sobie dziurkę pozieraiącą prosto do ich łoża; za czym skoro się pokładli społem, nie omieszkał ich śledzić przez tę dziurkę, skąd uźrzał nawiętsze lascywie, wszeteczeństwa, plugawe, poczwarne a nieludzkie, tyleż u żeny, ba, więcey nawet co u męża, y z wigorem z obóch stron barzo niepomiernym; za czym na drugi dzień nalazł swoiego kompaniona y opowiedział mu wdzięczne widowisko, iakiego zażył, y rzekł mu: "Ta biała głowa hnet będzie moia, skoro tylko małżonek iey poiedzie w iaką podróż: bowiem nie uzdoli ona długo strzymać w oney gorącości, iaką przyroda a umieiętność w nią włożyły; y będzie musiała ią zagasić; tak tedy owo przy moiem wytrwaniu będę ią miał."

Znam mego godnego szlachcica, który, pałaiąc srogą miłością do cudney y godney paniey, wiedząc, iż miała obrazki Aretyna w swoiem alkierzu, o których mąż iey wiedział y oglądał, y zezwolił, hnet z tego sobie tuszył, iż dołapi tę panią; za czym nie tracąc nadzieie służył iey tak dobrze y wytrwale, iż w końcu wygrał sprawę; y poznał w niey, iż posiadła dobre lekcyie a praktiki, bądź od męża, bądź od inych, chocia przeczyła, iżby ci abo owi mieli być iey pirwszymi mistrzami, iedno pani natura, będąca w tym lepszą misterkinią niż wszytkie sztuki; wszelako xięgi y praktikowanie wiele iey w tym posłużyły, iako mu wyznała z czasem. Można czytać o wielgiey nierządnicy y sławney rayfurce starożytnego Rzymu, mianem Elefantyny, iż czyniła y układała owe figury Aretyna, ba, gorsze ieszcze, na których wielgie damy y xiężniczki paraiące się k...ewstwem ćwiczyły się iak na barzo cudney xiążce. A cóż dopiro owa dobra pani k...a cyreneyska, która była zwana "o dwunastu wymysłach", bowiem odkryła dwanaście sposobów, aby uczynić lubość barziey iurną a rozkoszliwą!

Eliogabał naiął sobie y utrzymywał wielgimi piniądzmi a dary takich y takie, którzy mu wymyślali a przedstawiali wszelakie wymysły, aby lepiey pobudzić w nim chucie. Y o inych słyszałem podobnych onemu we świecie. W niedawnych leciech papież Syxtus kazał obiesić w Romie sekretarza, który był przynależał do kardynała Desty y nazywał się Kapela, za wiele zbrodni, wżdy miedzy inymi za to, iż ułożył księgę z onemi wdzięcznemi figurkami, które były przedstawione przez iednego możnego dostoynika, którego nie nazwę przez cześć dla iego sukienki, y przez znamienitą panią, iedną z naycudnieyszych w Rzymie, a wszytko przedstawione z żywa y odmalowane wedle natury.

Znałem we świecie iedno xiążę, które uczyniło wiele lepiey, bowiem kupił od złotnika cudny puchar z pozłacanego śrybra, iako iż był barzo arcydzielny y wieldze osobliwy, naypiękniey wyrobiony, wyryty a wyrzeźbiony, iak telko zdarzy się widzieć, na którym było wyciętych rylcem barzo wdzięcznie a subtylnie wiele figur z Aretyna, mężczyźńskich y białogłowskich, a to na podstawie puchara; a zaś powyższey y u góry również wiele z rozmaitych sposobów parzenia się bestyi, skąd nauczyłem się pirwszy raz (bowiem widziałem nieraz rzeczony puchar y piłem zeń, nie bez przyuśmiechów) sposobu lwa y lwicy, który iest cale przeciwny do inych źwirząt, o czem niiak nie wiedziałem, y powołuię się na tych, którzy to wiedzą bez moiego mówienia. Ten puchar był chlubą kredensu onego xiążęcia; bowiem, iako się rzekło, był barzo cudny y bogaty kunsztami y przyiemny do pozierania zewnątrz y wewnątrz. Kiedy owo xiążę podeymowało panie y pany dworskie, iako iż często zdarzało mu się ie ugaszczać, kredencarze iego nie omieszkali nigdy, z rozkazu pana, dawać im pić w onym pucharze; a te, które go nigdy nie widziały, abo podczas picia, abo potem, iedne zdumiewały się y nie wiedziały, co k'temu rzec; drugie zastanawiały się zasromane y farba nabiegała im do lica; ine radziły zasię miedzy sobą: "Co to takiego iest tam wyrzeźbione? Tak mnimam, ze to iakie plugastwa. Nie chcę pić więcey. Wielgie musiałabych mieć pragnienie, za czym bych się napiła znowu." Ba trzeba im było pić z tego puchara abo też sczeznąć z pragnienia; dlatego też iedne zamykały oczy piięcy, ine, mniey sromliwe, nie. Które słyszały iuż o tym sprzęcie, tak niewiasty, iak panny, przyuśmiechały się półgębkiem, ine zasię śmiały się do rozpuku. Kiedy się ie pytano, co tak maią do śmiechu y co by widziały, iedne mówiły, że nie widziały ieno malowidła y że dlatego nie omieszkała pić na drugi raz. Drugie mówiły: "Ia bo nie rozumiem o tem źle; toć widok a obrazek nie plugawią dusze." Iedne powiedały: "Dobre wino tak samo dobrze smakuie w tym iak w inym." Drugie twirdziły, że tak samo iest pić z tego iak z inego pucharu y że pragnienie uśmierza się zeń równie dobrze. Iednym pokrzywiano się, czemu nie zamykały oczów piięcy; które odpowiedały, że chciały widzieć, co piią, boiąc się, żeby to było nie wino, ba iakie likarstwo abo zgoła trucizna. Drugie pytano, w czym miały więtszą lubość, w pozieraniu czy w piciu; które odpowiedały: "We wszytkim." Iedne mówiły: "Otoć wdzięczne figielki!" Drugie: "Oto ucieszne błazeństwa!" Iedne mówiły: "Oto cudne obrazki!", drugie: "Oto cudne zwierzciadełka!" Iedne mówiły: "Ten złotnik musiał być barzo rad zabawiaięcy się temi faramuszkami!" Drugie mówiły: "A wy, panie, ieszcze więcey, iżeście nabyli ten cudny roztruchanik." Iednych pytano, czyby nie czuły od tego iakowegoś ukłucia we środku ciała; odpowiedały, iż żaden z onych figielków nie ma mocy, aby ie ukłuć. Drugie pytano, czy wino nie zdało się im gorące y czy ich nie rozgrzało, iakmiarz to było w zimie; te odpowiedały, że nic podobnego y że piły zimne, które ie przednio orzeźwiło. Iedne pytano, które obrazki z tych wszytkich chciałyby mieć u siebie w łóżku; odpowiadały, iż nie da się ich odiąć stąd, aby ie tam przenieść.

Prosto, sto tysięcy trefności a uszczypków w tey rzeczy czynili panowie a biate głowy zabawiaięcy się przy stole, iako widziałem, z czego była barzo przednia uciecha do patrzenia y do słuchania; wżdy przede wszytkiem, wedle mego smaku, nawiętsza a nalepsza radość było patrzeć na one panienki niewinne, abo które podawały się być takiemi, y ine białe głowy świeżo przybyłe, iak pokazywały twarz oziębią, śmieięcy się końcem nosa y -wargami, abo zgoła powściągały się y strzegły swey obłudy, iako wiele pań tak właśnie czyniło. A zważcie, że chociaby miały skonać z pragnienia, podczaszowie nie ważyliby się dać im pić w iney czaszy lab szklenicy. Y, co więtsza, niektóre przysięgały, ba z czystego wydwarzania, iż nie wrócą nigdy na one biesiady; wżdy nie omieszkiwały mimo te wracać częste, bowiem owo xiążę było barzo szczodre a kochaiące się w łakociach.

Drugie powiedały, skoro ie proszono: "Pode, ieno za tą zgodą, że nam nie dadzą pić w onym pucharze"; ba kiedy tam były, piły krzepciey ieszcze niż kiedy. W końcu wzwyczaiły się tak dobrze, że nie robiły iuż wstrętów z piciem zeń: wżdy niektóre uczyniły ieszcze lepiey y wzięły wzór z onych obrazków w swoiem czasie a miescu; a co więtsza, niektóre sk...ły się, aby tego spróbować; bowiem każda istota bystrzeyszego obięcia chce popróbować wszytkiego. Otoć skutki onego cudnego pucharka, tak trefnie ozdobionego. Ku czemu trzeba sobie wyobrazić ine pogwarki. sny, weźrzenia a słowa, które one białe głowy mówiły a czyniły miedzy sobą, bądź osobno, bądź też w kompaniey. Mnimam, iż ów puchar cale był odmienny od tego, o którym mówi pan Romsar w iedney ze swoich pirwszych odów, przypisaney nieboszczykowi królowi Hendrykowi, w którey powieda tak:


Za czym chyta puchar duży,
Skarb nawiętszy, szczyrozłoty,
Y w krąg leie dla ochoty
Wino, co się śmieie w kruży.


Wżdy w tym pucharze nie wino śmiało się do osób, iedno osoby do wina; bowiem iedne piły śmieięcy się, a zaś drugie piły w zachwyceniu; iedne zlewały się piięcy, a drugie piły zlewaiąc się; rozumiem czym inym niż uryną.

Owo tedy puchar ten czynił przeraźliwe skutki, tak na nim były wnikliwe te obrazy, widoki a perspektiwy, ku czemu przypominam sobie, że raz w galeryey grofa Szatowileńskiego, tak nazywanym Adiacet (czyli Przysypiacz), gromadka białych głów ze swoimi galantami poszedłszy oglądać ono piękne dworzyszcze, zwrok ich obrócił się na cudne y rzadkie obrazy, zawieszone w tey galeryey. Za czym ukazał się im obraz barzo cudny, gdzie było przedstawionych siła białych glów obnażonych, będących w kąpieli, które dotykały się miedzy sobą, obmacywały, wykręcały, ocierały, obłapiały, zaplatały, a co więtsza rozchylały sobie włoski, tak wdzięcznie y tak sposobnie pokazuiąc wszytko, że, wierę, zimna postelnica abo eremitka od tego by się ozgrzała y poruszyła; iakoż pewna znamienita dama, którą wiem y znałem ią, zatopiwszy się w tym obrazie, rzekła do swego służki obracaiąc się k'niemu, iakoby oszalała od owych szałów miłosnych: "Za długo bawimy tutay: wżdy siądźmy rychło do kolasy y pódzmy do mego mieszkania, bo aie mogę iuż strzymać tego waru; trzeba iść go ugasić: zanadto iuż pali." Y tak odiechała y poszła ze swoim służką smakować oney dobrey wody, która iest tak słodka bez cukru y którey iey służka nalał iey z swoiey małey ampułki.

Takie malowidła a obrazy więcey, niżby kto myślał, przynoszą szkody wątłey duszyczce; iako był w tem samem miescu ieden obraz Wenery, ze wszytkim obnażoney, leżącey y oglądaney przez syna swego Kupidyna; drugi Marsa ligaiącego ze swoią Wenerą; iny Ledy folguiącey sobie ze swoim łabądziem. Wiele inych iest, y tam, y indziey, które są nieco skromniey malowane y lepiey osłonięte niźli figury Aretyna; wżdy wszytko wychodzi iakoby na iedność y zbliża się do naszego puchara, o którym mówiłem; który miał iakoby sympatyę przez przeciwieństwo z pucharem znalezionym od Renoda Montobańskiego w onym zamku Aryostowym, a maiącym władzę iawnego odsłaniania rogali, a zaś ten ich przysparzał; owo tamten przynosił nieco za wiele zgorszenia rogalom y ich niewiernym żenom, a zaś ten wcale nic. Dziś nie potrzeba iuż onych xiążeczek ani onych malowideł, bowiem mężowie sami uczą ich dosyć: y oto k'czemu służą takowe szkoły mężowskie!

Znałem w Pariżu dobrego wenecyańskiego drukarza nazwiskiem messer Bernardo, krewniaka onego wielgiego Aldusa Manucyusza z Wenecyey; tenże miał sklep przy ulicy św. Iacka y powiedał mi, y przysięgał, iż w niespełna ieden rok sprzedał więcey pięćdziesięci xiążek Aretyna wielu ludziom żeniatym y nieżeniatym y białym głowam, których nazwał mi trzy ze świata, y znacznych, których nie nazowię, y dał ie im samym do rąk, barzo cudnie oprawione, pod przysięgą, że nie piśnie o tem słowa, wszelako mnie to powiedział; y powiedał mi ieszcze, że pewna ina pani prosiła go po nieiakim czasie, czy nie miałby podobney, iaką widziała w ręku iedney z tych trzech, a zaś on iey odrzekł: "Signora, si, e peggio", y zaraz rozwiązała mieszek, y wszytkie kupowały ie na wagę złota. Oto, wierę, niehamowna ciekawość, aby wysłać swoiego męża w podróż do Rogalina koło Starego Miesta.

Wszytkie te wzory y postawy omierzłe są Bogu tak barzo, iż święty Hieronim powieda: ,,Kto się iawi być przy swoiey żenie radniey wyuzdanym miłośnikiem niżeli małżonkiem, cudzołożny iest y grzeszny." A ponieważ niektórzy doktorowie Kościoła rozprawiali o tem, powiem to słowo krótko w wyraziech łacińskich, ile że oni sami nie chcieli tego mówić po naszemu: " Excessus - powiedaią - coniugum fit quando uxor cognoscitur ante, retro stando, sedendo in latere, et mulier super virum": iako powieda pewne porzekadło, które czytałem niegdy:


In prato viridi monialem ludere vidi
Cum monacho leviter, ille sub, illa superb.


Drudzy mówią, że ieśli czynią to w iney postawie, iż niewiasta nie może począć. Iakoż bywaią, wierę, niektóre białe głowy, które powiedaią, iż poczynała łacniey w onych postawach poczwarnych, nadprzyrodzonych a osobliwych niżeli w przyrodzonych a pospolitych, ile że więcey nayduią w tym rozkoszy, zwłaszcza, iako mówi poeta, kiedy parzą się more canino, co iest bardzo ohyzdne: wżdy białe głowy ciężarne, przynamniey niektóre, tak samo sobie radzą, z obawy aby sobie przodka nie uszkodzić.

Drudzy doktorzy mówią, że iaka bądź byłaby postawa, wszelka iest dobra, ieno że "semen eiaculetur m matricem mulieris, et quomodocunque uxor cognoscatur, si vir eiaculetur semen in matricem, non est peccatum mortale".

Naydziecie one dysputy w Summa Benedicti, u onego franciszkańskiego doktora, który barzo uczenie się rozpisał o wszytkich grzychach y okazał, iż wiele widział a czytał. Kto zechce przeczyść to miesce, uźrzy tam siła nadużyć, które popełniała mężowie naprzeciw swoim żenom. Owo też powieda, że "quando mulier est ita pinguis ut non possit aliter coire" ieno przez takie postawy, "non est peccatum mortale, modo vir eiaculetur semen in vas naturale". Ku czemu niektórzy powiedaią, iż lepiey by było, aby mężowie trzymali się z dala od swoich żen, kiedy są ciężarne, iako przestrzegaią tego źwirzęta, niż żeby mieli kalać małżenstwo takiemi plugastwami.

Znałem sławną kortezanę w Rzymie, tak przezwaną Greczynkę, utrzymywaną od iednego możnego francuskiego panięcia. Po nieiakim czasie przyszła iey chętka przyiechać obeźrzeć Francyią w kompaniey pana Bonwisiego, bankiera z Lyonu, Lukeńczyka barzo bogatego, który był w niey rozmiłowan; owo będąc tam przepytywała się sielnie o tego pana y o iego żenę, a miedzy inemi o to, aza nie czyniła zeń rogala, "iako że - powiedała - ukształciłam iey męża tak przednio y nauczyłam go tak dobrych lekcii, że skoro on ie pokazał znów a wypróbował ze swoią żeną, nie sposób iest, iżby zasię ona nie chciała tego znów pokazać inym: bowiem nasze rzemięsło iest tak gorące, gdy się go dobrze nauczyć, iż zażywa się sto razy więcey rozkoszy pokazuiąc ie a doświadczaiąc z wieloma, nie z iednym". Y rzekła ieszcze, iż ona pani powinna iey uczynić cudny podarek, godny iey trudu y iey nagrody, ile że kiedy mąż oney przybył zrazu do iey szkoły, nie zdołał nic y był w tey rzeczy nabarziey głupi, nie oskrobany a nie nauczony, iak telko być może; zasię ona go tak dobrze ułożyła a wyszkoliła, iż żena iego musi się z tym czuć sto razy lepiey. Iakoż w istocie ta pani chcąc ią uźrzeć poszła do niey w przebraniu; na czym tak kortezana obaczyła się y mówiła iey do oczu wszytkie te gadki, o którychem rzekł, y gorsze ieszcze, y barziey wyuzdane. bowiem była to kortezana z bardzo rozpuśnych. Oto iako mężowie ostrzą sobie nóż, iżby nim garło mieli ucięte; rozumiem to o rogach, iże tak nadużywaią świętego małżenstwa, Bóg ich karze; y potem chcą to odpłacić na swoich żenach, w czym są sto razy więcey karygodni. Owo tyż nie dziwię się, ieśli ów święty doktor powiedał, iż małżenstwo iest iakoby szczyry rodzay cudzołóstwa: przez to rozumiał, gdy kto go nadużywa w taki sposób, iak to powiedałem.

Dlatego też zbroniono małżenstwa naszym xiężom; iako iż nie barzo się to godzi, iżby, sparzywszy się ze swemi żenami y spaskudziwszy się z niemi nad miarę, mieli się zbliżać do świętego ołtarza. Bowiem, wierę, wedle tego, co o tem słyszałem, niektórzy k...ą się więcey ze swemi żenami niż ini świntuchowie z k...ami w bordelach, którzy lękaiąc się nabyć choroby nie szaleią y nie rozgrzywaią się z niemi tak iako mężowie ze swymi żenami, które są czyste y nie mogą udzielić choroby, przynamniey niektóre, ba nie wszytkie; bowiem znałem takie, które ich udzielały, a także mężowie im.

Tacy mężowie przebieraiący miarę ze swemi żenami są bardzo karygodni, iako to słyszałem od wielgich doktorów: iż mężowie, którzy nie miarkuiąc się ze swemi żenami przystoynie w łożnicy, iako się godzi, paskudzą się z niemi iakoby z nałożnicami, grzyszą, zważywszy, iż małżenstwo ustanowione iest ieno z potrzeby y dla rozmnożenia, a nie dla rozkoszy nieumiarkowaney a wszeteczeństwa. Co barzo dobrze zdołał nam przedstawić cysarz Seianus Komodus, inaczey zwany Anchus Werus, gdy rzekł swoiey żenie Domicyey Kalwili skarżącey się przed nim, dlaczego nosił k...om y kortezanom, y inym to, co iey się należało do łożnicy, a zasię iey odeymował swoie misterne a lube prakticzki: "Ścirp, moia żeno - rzekł iey - iżbych z inemi sycił moie chucie, iako że imię żeny a połowicy iest imię godności a czci, a nie lubości y nierządu." Nie wyczytałem ieszcze ani nie nalazłem odpowiedzi, iaką na to uczyniła żena iego, pani cysarzowa; wżdy nie ma wątpienia, iż nie kontentuiąc się ona złotą maxymą odpowiedziała mu ze szczyrego serca y głosem wielu, ba, nawet zgoła wszytkłch niewiast zamężnych: "Na pohybel takiey czci, a niechay żyie lubość! Lepiey żyiemy z iedney iako z drugiey," Nie ma też owo y wątpienia o tem, iż nawiętsza mnogość naszych mężów, dziś y za wszytkich czasów, którzy maią urodziwe żeny, nie odzywała się w ten sposób; bowiem ci żenią się y łączą, y poymuią swoie żeny ieno po to, aby dobrze sobie czas umilać y dobrze się wyparzyć na wszytkie sposoby, y ukształcić ie należycie w poruszeniach ich ciała y w sprośnych a lubieżnych słowach ich ust, iżby uśpioną moc Wenusa lepiey w sobie przez to pobudzić a rozniecić; wżdy skoro ie iuż tak dobrze wyuczyli a rozpaskudzili, ieśli się trefi im chudziątkom poszukać tego indziey, karaią ie, biią, gnębią a uśmierzcaią.

Owo tak samo mało iest w tem słuszności, iak gdyby ktoś pokalał biedną dzieweczkę w ramionach iey matki y odarł ią ze czci y z dziewczyństwa, a potem, zażywszy iey do woli, bił ią a przymuszał, aby żyła inym strychem w całkowitey czystości: wierę! właśnieć iest czas y przyczyna po temu! Któż iest, kto by go nie potępił iako człeka bez rozumu y godnego być pokaranym? Toż samo by się powinno rzec o wielu mężach, którzy kiedy na to przydzie, rozpaskudzaią swoie żeny więcey y więcey uczą sztuczek przywodzących ie do wszeteczeństwa niżeli ich właśni miłośnicy: iako iż maią po temu więcey czasu y swobody niż oni gachowie; owo kiedy przerwą swoie zabawy, tamte zmieniała rękę y pana, kształtem biegłego uieżdżacza, który sto razy więcey kosztuie lubości w dosiadaniu konia niż iny, zgoła będący partaczem. "A zaś na nieszczęście - tak mówiła ona kortezana - nie ma na świecie rzemięsła, które by było tak szelmoskie y potrzebowało tak ciągłego powtarzania jako Wenusowe." W czym należy się przestrzeżenie onym mężom, aby nie dawali takich nauk swoim żenom, bowiem sami na tym zbyt wiele cirpią; abo też ieśli widzą, iż żeny ich weszły w szkodę, niechay ich nie karaią, skoro to oni sami otwarli im drogę.

Tutay trzeba mi uczynić mały wtręcik o pewney zamężney białey głowie, cudney, poczciwcy y zacnego rodu, wiadomey mi, która zwoliła się iednemu godnemu szlachcicowi, wierę więcey z zazdrości, iaką żywiła naprzeciw iedney godney paniey, którą ów szlachcic miłował y trzymał sobie, niżeli z kochania. Za czym kiedy się nią sycił, ona rzekła mu: "Wżdy w tey godzinie z wielgiem moiem ukontentowaniem triumphuię nad wami y nad miłością, iaką żywicie ku tamtey." Zasię szlachcic iey odpowiedział: ,,Osobie powaloney, wziętey pod się a tarmoszoney nie snadnie lza iest triumphować." Ona wzięła do serca tę odpowiedź, iako tykaiącą iey honoru, y rzekła mu hnet: "Masz słuszność, wasza miłość." Za czym z nagła ięła się wyrzucić z siodła swego chłopa y umknęła się spod niego; y, odmieniaiąc postawę, chyżo a zwinnie wstępuie na niego, a iego bierze pod się. Nigdy rycerz ani woiownik rzymiański nie był tak rączy a tak sprawny w dosiadaniu a zsiadaniu z narowistego konia, iako ta pani była w oney chwili ze swoim chłopem; za czym ięła go obrabiać powiedaiąc: "Owo teraz womo mi rzec, iż źrzetelnie triumphuię nad wami, skoro dzierżę waszą miłość powaloną pod sobą."

Oto, wierę, ucieszna a iurna ambicyia w oney paniey y barzo osobny sposób, w iaki sobie z nim poczęła!

Słyszałem o jedney cudney y godney paniey we świecie, barzo łasey na miłoście a sprośne igraszki, która wszelako była tak dumna y wyniosła, y tak pysznego serca, iż kiedy przychodziło do rzeczy, nigdy nie ścirpiała, aby iey chłop iey dosiadł y brał pod się, y tarmosił, mnimaiąc wielgą krzywdę tym czynić pyszności swoiego serca y rozumieiąc za wielgie spodlenie tak być podścieloną a poddaną na sposób triumphalnego łupu lub niewolnicy, ieno chciała w tym zawsze zachować wirzch a górowanie. A zaś pomocne iey było w tem, iż nigdy nie chciała przypuścić do się kogo więtszego od siebie, z obawy iżby ten, wspiraiąc się na swey potędze a władzey, mógł iey nałożyć prawo y mógłby nią obracać, wywiiać a tyrmosić, iakoby mu się podobało; ieno dobirała zawsze do tego równych sobie abo poślednieyszych, którym przepisywała ich postawę, obyczaie, porządek a kształt miłosnego tumieiu, ni mniey ni więcey iako czyni rotmistrz swoim ludziom w dzień bitwy; y rozkazowała im nie przekraczać tego porządku, iednym pod grozą stradania iey łaski, drugim zgoła życia: tak iż, czy stoięcy, czy siedzący, czy pokładszy się, nigdy nie mogli się chlubić zyskaniem by namnieyszego iey poniżenia ani poddania, ani uległości, które by im wyświadczyła y okazała. Powołuię się na to, co mówili a myśleli owi y owe, którzy parali się takowem miłowaniem, takimi postawy, obyczaymi a sposoby. Owa pani mogła tak rozkazować, bez tego iżby miała cokolwiek popuścić ze swoiey wrzekomey cześci abo też z pyszności swoiego serca, bowiem wedle tego, com słyszał od niektórych praktików, dosyć iest sposobów do spełnienia takowych rozkazów a obyczaiów.

Oto, wierę, srogie a pocieszne uwidzenie białogłowskie a osobliwy skrupuł hardego wnątrza. Wżdy miała ta pani racyią; bowiem nieznośne to iest cirpienie być tak zniewoloną, rozłożoną a starmoszoną, a zwłaszcza kiedy się myśli o tym niekiedy w sobie y powieda: "Taki a taki podścielił mnie pod siebie a starmosił", iako to się mówi, wżdy nie nogami, ieno inaczey: ba to na iedno wychodzi. Owa pani nie chciała nigdy zwolić, aby ią podleysi od niey całowali w usta, "iako że - pry - dotknięcie y smakowanie ust do ust iest nayczulsze y naycennieysze ze wszytkich inych dotknięć, nawet ręki y inych członków", y dlatego nie chciała, aby ktoś zionął na nią, ani też czuć na swoich uściech gęby plugawey, brudney a nierówney iey stanem.

Owo k'temu ine iest zagadnienie, którego nieiedni tykali: kto ma więtszą przewagę chwały nad swoim przeciwnikiem, kiedy przydzie na one potykania a zwycięstwa wenericzne, abo mężczyzna, abo biała głowa?

Mężczyzna przyczytuie za sobą racyie uprzednie: iż przewaga iest wiele więtszą, kiedy się dzierży swoią lubą nieprzyiaciółkę powaloną pod sobą y kiedy się ią bierze pod się,uciska nogami a uieżdża wedle chęci a upodobania; bowiem nie ma tak wielgiey xiężniczki ani paniey, aby kiedy iuż do tego doszła, niechby z podleyszym od się abo iey nierównym, nie cirpiała odeń prawa a władzey, iaką nakazała Wenera w swoich statuciech; wżdy owo dlatego chluba a cześć pozostałe co nawiętsza przy mężczyźnie. Zasię biała głowa powieda: "Wierę, przyznaię, iż musicie czuć pychę w sercu, kiedy mię dzierżycie pod sobą a tłamsicie udami; wżdy także, ieśli ieno o to chodzi, aby mieć górę nad wami, kiedy mnie się spodoba, bierę ią ze zabawy a wdzięczney ochoty, iaka mi przychodzi, a nie zaś po niewoli. Ba co więtszą, kiedy naprzykrzy mi się owo górowanie, daię się wam obsługiwać niby niewolnikowi abo skazańcowi galernemu, abo, żeby lepiey rzec, każę wam ciągnąć chomąto iako szczyremu koniowi pociągowemu y dopiroż musicie pracować, męczyć się, pocić, dyszyć, siłować się, aby dopełnić trudów a wysiłków, iakie z was chcę wydobyć. Zasię ia leżę rozłożona wygodnie, patrzę na to wasze szamotanie; kiedy niekiedy pośmiechuię się zeń y radość mam widząc was w takich opałach; niekiedy znowu użalam się nad wami, wedle tego, co mi się podoba abo iaką mam wolą lub litość; a potem, nasyciwszy cale grzecznie moią ochotę, opuszczam mego galanta umęczonego, wyczerpanego, osłabłego, nie prawie zdechłego, który iuż nic nie zdole y potrzebuie ieno dobrego spoczynku y iakiego dobrego posiłku, iakiey poliwki wzmacniaiącey abo dobrego ożywczego bulionu. Zasię ia z takich waszych umęczeń y wysiłków czuię się ieno barzo dobrze obsłużona waszym kosztem, mości panie galancie, y nie imam iney troski ieno życzyć iakiego drugiego, który by mi tak samo wygodził, z tym, iżbym go tak samo sprawiła iako was: owo tak nie poddaiąc się nigdy, ieno niewoląc do poddania mego lubego adwersarza, odnoszę szczyrą wiktoryią a prawdziwą chlubę, iako że w poiedynczey walce ten, który się poddaie, iest zhańbiony, a nie ten, który walczy do ostatniego: żywego tchnienia." Iako słyszałem o iedney cudney y godney białey głowie, którą gdy raz mąż obudził z głębokiego snu a spoczynku; iakiego zażywała, aby uczynić tę rzecz, gdy ią iuż uczynił, rzekła:

"Wyście uczynili, a ia zasię nie." Owo ponieważ ona była na nim, spętała go tak dobrze ramiony, rękami, stopami y nogami oplecionemi: "Nauczę was - pry - iżbychcie mnie nie budzili na drugi raz"; za czym gdy go tak szamotała, wytrząsała nim a poruszała nieumiarkowanie, a iey mąż, który był na spodku y nie mógł się uwolnić, y pocił się, stękał a męczył prosząc zmiłowania, ona zmusiła go, aby uczynił ieszcze raz pomimo woley, y tak go zmęczyła, wypruła ze sił, a znękała, iż dech stracił od tego y przysiągł iey święcie, że na iny raz będzie iey wygadzał wedle iey godziny, humoru y appetytu. Którą opowieść łacniey iest sobie wyimainować a przedstawić niźli opisać. Otoć są racyie tey paniey, wraz z mnogością inych, które mogła przyczynić.

Na to zasię odpira ieszcze mężczyzna: "Ia tam nie mam żadnego naczynia ani czarki iako wy, pani, macie swoią, do którey zlewam się wilgocią a paskudztwem (ieżeli paskudztwem godzi się nazwać nasienie ludzkie zaszczepione w małżenstwie lub nierządzie), które was zanieczyszcza y szczy tam do was iak do garnka." - "Tak - rzeknie pani - ale hnet to piękne nasienie, które powiadacie być waszą krwią nayczystszą a nayszczyrszą, iaką macie, ia ie wam wyszczywam zaraz y wrzucam do wiadra abo miski, abo na wychód, y mieszam ie z inym plugastwem, barzo cuchnącym y brudnym, y szpetnym; bowiem z pięciset razów, iakimi nas uraczą, ba, tysiąca, dwóch tysiąców, trzech tysiąców, ba, zgoła z nieskończoney mnogości, ba, z żadnego zastępuiemy ieno od iednego razu y macica zatrzymuie ieno raz; bowiem ieżeli nasienie dobrze wnidzie y dobrze iest zatrzymane, to iedno ma godne pomieszczenie, zasię drugie barzo plugawie bywa pomieszczone tam, iako to rzekłam. Owo dlaczego nie trzeba się chlubić, że nas wilżycie plugastwem waszego nasienia; bowiem prócz tego, z którego poczynamy, rzucamy ie a oddaiemy nie dbaiąc o nie, skorośmy ie tylko w się przyięły y gdy nie daie nam iuż lubości, y zbywamy się go mówiąc: «Mości kuchmistrzu, oto wam oddalę waszą poliwkę y tu ią miecę; stradała iuż ona przedni smak, iakiego daliście mi w niey zakosztować zrazu.» A baczcież, iż napodleysza ledasznica może rzec to samo królowi abo xiążęciu, skoro się z nią sparzył, w czym, wierę, wielga iest wzgarda, iako że krew królewską mnima się być naycennieyszą z będących we świecie. Wierę, godnie iest przechowana y pomieszczona zacniey niźli która ina!"

Oto mówienie białych głów; co iest nie byle co wszelako, iżby tak krew zacna miała się kalać y hańbić tak plugawię a szpetnie; co było zabronione w prawie Moyżesza, iżby iey bynaymniey nie poniewierać po ziemi; wżdy czyni się wiele gorzey, kiedy się ią miesza z paskudztwem barzo szpatnem a nieczystem. Gdybyż bogday czyniły iako ieden wielgi pan, o którym słyszałem, który gdy śniąc w nocy zmazał się w prześcieradła, dawał ie pogrześć (taki był skrupulat), powiedaiąc, iż to iakoby małe dziecko z tego poczęte było zmarło y że to była szkoda y barzo wielga strata, iż ta krew nie została złożona do macicy iego żeny, w którey, możebna, dziecię zachowałoby się przy życiu.

W czym mógłby się barzo omylić, iako że z tysiąca pokładzin, które mąż z żeną w ciągu roku odprawuie, może ona, iako to mówiłem, nie zastąpić ani razu w ciągu życia, ani zgoła nigdy, iak zdarza się u niewiest, które są iałowe y niepłodne a nie poczynała nigdy ; skąd wziął się obłąd niektórych heretików, iż małżenstwo nie było ustanowione tyle dla rozmnożenia, ile dla rozkoszy; co iest złe wierzenie y złe mówienie; bowiem, chocia niewiasta nie zastępuie za każdym razem, kiedy się rzecz przedsiębierze, to dzieie się to dla iakoweyś woley Boga, dla nas taiemney, y że chce tem ukarać y męża, y żenę, ile że nawiętsze błogosławieństwo, iakie Bóg może zesłać w małżenstwie, to godne potomstwo, nie zaś poczęte z cudzołóstwa; k'czemu bywaią białe głowy, które wielga nayduią rozkosz w tym, aby ie mieć od swoich miłośników, a zaś ine nie; te nie chcą zwolić, iżby im wpuścić cokolwiek do wnętrza: tak aby nie podkładać mężom swoim dziatek, które by nie były ich, iak też w mnimaniu, iż nie czynią im krzywdy ani też nie robią z nich rogalów, ieśli rosiczka nie dostała się do wnę- trza, ni mniey ni więcey iako żołądek słabiuchny a lichy nie może być obrażony w istocie swoiey przyięciem złych a niestrawnych kąsków, ieśli się ie przyimie ieno do ust, a zaś pożuwszy w gębie wypluie na ziemię.

Owo też y ona nazwa noszona od ptaszków kwietniowych, kukułek, które tak są nazwane, iż składała iaie w gniaździe inych, bywa dawana ludziom iakoby przez antynomię, kiedy im drudzy składała iaie w ich gniaździe, które iest w dziupli ich żen, co, prosto powiedziawszy, znaczy wpuszczać im nasienie a płodzić im dzieci.

Oto czemu wiele białych głów mnima, iż nie krzywdzą swoich mężów przez to, iż wtykaią sobie do śrzodka y wytrząsała się do sytości, byleby ieno nie przyięły gachowego nasienia; w czym tyż są barzo sumnienne: iako iedna znamienita pani, o którey słyszałem, a która mówiła swoiemu służce: "Miotay się ile chcesz y day mi zażyć rozkoszy, wżdy, na garło, strzeż się, abyś mi nic nie nalał do wnątrza, by iedney iedyney kropelki, inaczey idzie tu o twoie życie." Owo też trzeba było tamtemu być strzemięźliwyna y dawać baczenie na czas pofolgowania natury, kiedy miał przyść.

Podobną opowieść słyszałem był od kawalera Sanzaia z Bretaniey, barzo godnego y dzielnego szlachcica, który gdyby go śmierć nie była dosięgła w młodych leciech, byłby został wielgim żeglarzem morskim, iako iuż to barzo godnie rozpoczął: owo też nosił k'temu ślady y oznaki, bowiem miał iedno ramię oderwane kulą armatnią w bitwie, iaką toczył na morzu. Niedola mu się stała, iż poymali go korsarze y uwięził do Algieryey. Iego pan, który go dzierżył w niewoley, był wielgim kapłanem tamecznego meczetu; a miał barzo cudną żenę, która rozmiłowała się w tymże Sanzaiu tak, iż rozkazała mu, aby wszedł z nią w miłosne porozumienie, y że będzie się z nim dobrze obchodzić, lepiey niż z którym ze swoich niewolników; wżdy nade wszytko zakazała mu barzo wyraźnie y pod utratą żywota abo też pod więzieniem barzo uciążliwem, żeby iey nie wpuścił do ciała ani iedney kropli swoiego nasienia, iako że, pry, nie życzyła cale być zmazana y skażona krwią krześciiańską, czem by mnimała srodze obrazić y swóy obyczay, y wielgiego proroka Mahometa; a co więtsza, ieszcze rozkazała mu, aby kiedy ona się naydzie w gorącościach rozkoszy, chociaby nawet kazowała mu po sto razy puścić cały ładunek gdzie padnie, aby wżdy tego nie czynił, ile że to ieno opiłość wielgiey rozkoszy kazałaby iey tak mówić, a zaś nie żądanie iey duszy.

Tenci Sanzay, iżby osiągnąć ludzkie obchodzenie się z nim y więcey swobody, chocia był krześciianinem, zamknął oczy na ten raz na swoie przykazania, bowiem niewolnik ubogi, srodze gnębiony y haniebnie zakuty może, wierę, zapomnieć się niekiedy. Posłuchał tey paniey y był tak roztropny a strzemięźliwy wedle iey rozkazania, iż miarkował barzo doskonale swoie rozkoszki y mełł we młynie swoiey paniey zawżdy barzo przykładnie, nie popuszczaiąc weń wody; bowiem kiedy śluza wodna chciała się przerwać a popuścić, zaraz ią cofał a hamował, a dawał iey odpłynąć gdzie popadło; za co ona biała głowa tem więcey go miłowała, iż taki był usłuchliwy iey surowemu przykazaniu. Chocia mu sama nieraz krzyczała: "Puszczay, iedź śmiało, daię ci całe pozwoleństwo!", wżdy on nie chciał, bowiem lękał się, by go nie obito kiymi tureckim obyczaiem, iako wiedział, iż bito inych towarzyszów.

Otoć straszliwa zawziętość białogłowska: owo zdaie się, iż wiele w tym czyniła y dla swoiey duszy, która była turecka, y dla tamtego, będącego krześciianinem; iakoż nigdy sobie z nią nie pofolgował do końca y poprzysięgał mi, iż w życiu nigdy nie był w takiem udręczeniu. Powiedał mi iną ieszcze opowieść, tak ucieszną, iak telko być może, o iedney sztuce, iaką mu spłatała; wżdy że iest nazbyt sprośna, zamilczę o niey, z obawy iżbych czystych uszu nie obraził. Późniey został tenże Sanzay wykupiony przez swoie, którzy są ludzie godni y z dobrego domu z Bretaniey. Ten dom przynależy do wielu możnych, iako do pana Konetabla, który miłował wieldze iego starszego brata y barzo mu przypomógł do tego uwolnienia, które gdy się ziściło, powrócił do dworu y opowiedał nam, panu Strocowi y mnie, siła różności y śród inych rzekł nam y te opowiastki.

Co teraz powiemy o niektórych mężach, którzy nie zadowalniaią się tym, iż czerpią nasycenie a rozkosz nierządną ze swoich żen, bo obudzaią appetyt na nie bądź w swoich towarzyszach a przyiaciołach, bądź w inych? Iako znałem wielu takich, którzy im wychwalaią swoie żeny, rozpowiadała im o ich cudnościach, maluią im ich członki y części ciała, przedstawiała rozkosze, iakich z niemi zażywali, y lube pieszczotki, iakich od swoich żen doznaią, ba, daią im ie całować, dotykać, macać, zgoła oglądać nagie.

Czegóż warci są tacy, ieśli nie tego, aby ich co rychley posadzić miedzy rogale, iako uczynił Giges z pomocą swoiego pirścienia królowi Kandaulesowi, monarchowi Libeyczyków, który w głupocie swoiey mózgowczey wychwalał tamtemu rzadką cudność swoiey żeny (iak gdyby zmilczenie miało mu być z hańbą a szkodą), wżdy potem ukazał mu ią całkowicie nagą; zasię tamten tak ku niey rozgorzał, iż, nasyciwszy się nią do woli, zabił onego y zawładnął iego królestwem. Ponoć ta żena iego popadła w taką rozpacz, iż była tak oglądaną, iż zniewoliła Gigesa do onego srogiego uczynku, powiedaiąc mu: ,,Abo ten, który cię nakłonił y doradził taką rzecz, ma polec z twoiey ręki, abo ty, któryś mnie oglądał całą nagą, musisz polec z ręki inego." Wierę ten król barzo w piętkę gonił, aby w kim obudzać tak appetyt na świeże mięsiwo tak barzo cudne a smaczne, którego był powinien strzec barzo gorliwie.

Ludwik, xiążę urlieńskie, który ubity został wpodle bramy Barbeckiey w Pariżu (wielgi znieprawiacz pań ze dworu, a zawżdy co nayznamienitszych), uczynił cale przeciwnie; bowiem maiąc ze sobą w łożu barzo cudną a wielgą panie, gdy iey mąż przyszedł do iego kownaty, aby mu dnia dobrego pożyczyć, przykrył głowę tey paniey, żeny tamtego, prześcieradłem, a odsłonił mu resztę ciała, ukazuiąc mu ie całe nagie y pozwalaiąc dotykać do sytości, wszelako zakazuiąc mu pilnie pod garłem, aby nie zdeymował płótna z twarzy ani nie odchylał go na żaden sposób, czemu tamten nie śmiał się przeciwić; y po wielokroć xiążę go zapytywał, co by mnimał o tym pięknym ciele nagim: zasię tamten był ze wszytkim zdurzony od tego widoku y wieldze rad z tego. Xiążę kazał mu wreszcie wyniść z kownaty, co uczynił nie poznawszy nigdy, iż to była iego żena. Gdyby ią był dobrze oglądał a rozpatrował całą nagą, iako czyniło wielu, których znałem, byłby ią był może poznał po rozmaitych oznakach; k'czemu dobrze iest ie niekiedy badać w ich cielesney postaci.

Ią zasię po odeściu męża zapytywało miłościwe xiążę urlieńskie, czy wielgiego zaznała przestrachu y niepokoiu. Możecie zgadnąć, co o tem powiedała, y utrapienie a postrach, w iakim była przez one ćwierć godziny; bowiem trzeba było ieno lada zdradzenia się abo namnieyszego nieusłuchnięcia iey męża w uchyleniu onego prześcieradła; prawda iest, powiedało xiążę urlieńskie, iż byłoby go wraz uśmierciło, aby przeszkodzić złoczyństwu, które by tamten chciał wyrządzić swoiey żenie. Dobre było u onego męża, iż następney nocy będąc w łożu ze swoią połowicą powiedał iey, iż xiążę urlieńskie pokazało mu naycudnieyszą białą głowę nagą, iaką kiedy trefiło mu się widzieć, ieno co się tyczę twarzy, nie wie, co ma rzec o tem, ile że mu xiążę wzbroniło na nią zaźrzyć. Dominimaycież się sami, oo o tem mogła rzec ta żena we swoiem pomyśleniu. Owo z tey paniey tyle znamienitey y z xiążęcia urlieńskiego powiedaią, że się zrodził ów dzielny y waleczny bękart urlieński, podpora Francyey a plaga Angielczyków y z którego poszło ono szlachetne a wspaniałe pogłowie grabiów Dunoiów.

Owo, aby wrócić ieszcze do naszych mężów tyle szczodrych w ukazywaniu swoich żen nagich, wiem iednego, który pewnego ranka, gdy kompanion nawiedził go w iego kownacie, w czas gdy się ubierał, ukazał mu swoią żenę całą nagą, wyciągniętą wzdłuż, zupełnie uśpioną, bowiem zrzuciła z siebie prześcieradła, iako że było barzo upalnie; owo ten mąż odchylił do połowy zasłonę, tak że wschodzące słońce świciło prosto na nią y tamten mógł do syta dobrze się iey napatrzyć, przy czym nic nie widział inego, ieno samą cudność a doskonałość; y mógł napaść swoie oczy nie tyle, ile by był chciał, ba tyle, ile mógł; zasię potem mąż y ów kompanion poszli wraz do króla.

Nazaiutrz ów szlachcic, który barzo chciwie wysługiwał się tey godney paniey, opowiedział iey to widzenie y nawet wyobraził iey siła rzeczy, które zauważył w iey wdzięcznych członkach, aż do nabarziey taiemnych; y iey mąż też to potwirdził y że to był on sam, który odsłonił kotarę. Za czym pani z gniewu, iaki powzięła przeciw mężowi, pofolgowała sobie y przyzwoliła siebie miłośnikowi iedno z tego iedynego powodu; czego wszytkie iego służby nie były mocne wyiednać.

Znałem iednego barzo wielgiego pana, który iednego poranku, maiąc wyruszyć na polowanie y gdy iego dworzany zastały go przy wstawaniu, kiedy go właśnie obuwano, a żena iego leżała przy nim w łóżku y trzymała iego przyrodę w pełney garzści, on zasię podniósł tak chybko kołdrę, iż nie miała czasu umknąć ręki stamtąd, gdzie była położona, tak że ią widziano swobodnie, ba, obnażoną do połowy ciała; a zaś mąż śmieiąc się rzekł panom, którzy byli obecni: "Ha, cóż, panowie, zali nie ukazałem wam tego y owego u moiey żeny?" Która była tak rozżalona o tę sztukę, że straszną złość powzięła ku niemu, a nabarziey za pochwycenie tey ręki; możebna, iż mu to dobrze odpłaciła.

Wiem drugą o barzo znamienitym panie, który znaiąc, iż ieden iego przyiaciel y krewny rozmiłowany był w iego żenie, bądź to żeby w nim ieszcze więcey pobudzić oskomine, bądź też dla żałości a rozpaczy, iaką by tamten mógł powziąć, iż ów ma tak cudną żenę, a zaś on tknąć iey nie może, pokazał mu ią iednego ranka (gdy ten go przyszedł odwiedzić) leżącą z nim wespołek w łożu, współnagą: ba, wiele gorzey uczynił, bowiem uczynił to z nią w iego własnych oczach y wziął ią w obroty, iak gdyby byli sami na osobności; y ieszcze prosił owego przyiaciela, aby dobrze przyzierał się wszytkiemu, y że czyni to wszytko na iego cześć.

Możecie mnimać, czy przez takową poufałość mężowską ona pani nie była w prawie wyświadczyć swemu przyiacielowi iney, barzo całkowitey, y z dobrą racyą, y czy nie słusznie by się przygodziło, iżby za to nosił rogi.

Słyszałem o inym, ba, niemałym panie, który też to czynił ze swoią żeną przed iednem wielgiem xiążęciem, swoim zwierzchnym, ale to było na prośbę a rozkazanie tamtego, który lubował się w takiem widowisku. Nie sąż owo barzo winni tacy mężowie, którzy, bywszy sami ich rayfurami, potem zasię chcą im być za katów?

Nie trzeba nigdy ukazować swoiey żeny nagiey ani też swoich ziem, kraiów a miesc obronnych, iako to słyszałem od iednego wielgiego woyownika; mowa była o nieboszczyku xiążęciu Sabaudyey, który odradził a odmówił naszego króla, ostatniego Hendryka (gdy ten za swoim powrotem z Polszczy iechał przez Lombardyią), aby nie kierował się ani nie wstępował do miasta Medyolanu, przedkładaiąc mu, iż król iszpański mógłby z tego powziąć urazę; w czym obawiał się, aby król, będąc tam y zwidziwszy miasto należycie y podziwiaiąc iego urodę, bogactwo a dużość, nie był kuszony nadzwyczayną ochotą odzyskania tegoż y zdobycia z powrotem wedle swoiego dobrego a słusznego prawa, iako to czynili iego poprzednicy. Y oto była prawdziwa przyczyna, iako powiedało iedno znamienite xiążę, wiedzące to od nieboszczyka króla, który poznał oną chytrość. Wżdy, aby wyświadczyć panu Sabaudzkiemu y nie dawać żadney przyczyny królowi iszpańskiemu, obrócił drogę stroną, chocia miał co nawiętszą ochotę wstąpić do miasta, iako mi sam raczył powiadać będąc z powrotem w Lyionie: w czym niewątpliwa iest, iż pan Sabaudzki więcey był Iszpanem niż Francuzem. Równie godnymi potępienia mnimam być mężów, którzy, ocaliwszy garło za łaską swoich żen, pozostałą tacy niewdzięczni, iż dla podeźrzenia, iakie maią o ich miłościach z inemi, obchodzą się z niemi barzo srodze, zgoła nawet tardżąc się na ich życie. Słyszałem o iednym panie, na którego żywot gdy się zmówili a sprzysięgli nieiacy spiskowcy, żena iego błaganiem swoiem odwróciła ich od tego y ocaliła go od pogromu; za co późniey barzo źle była odeń nagrodzona y trzymana we wielgiey srogości.

Znałem też szlachcica, który bywszy oskarżonym a podanym na sąd za to, iż barzo źle spełnił swóy obowiązek wspomagania hetmana w bitwie (tak barzo, iż pozwolił mu zginąć bez żadney pomocy a posiłków), gdy owo bliskim był tego, aby go osądzono a skazano na ucięcie szyi mimo dwudziestu tysięcy talerów, które ofiarowywał za ocalenie mu życia, żena iego, zmówiwszy się z iednym możnym panem y przespawszy się z nim za pozwoleństwem y na błaganie onego męża, sprawiła swoią cudnością a ciałem to, czego piniądz nie mógł osiągnąć, y ocaliła mu życie a wolność. Wżdy odtąd postępował naprzeciw niey tak źle, że nie można gorszey. Wierę, tacy mężowie okrutni a bestyiscy godni są wszelakiey wzgardy. Drugich zasię znałem, którzy nie czynili tak samo, bowiem umieli dobrze uznać dobro, skąd ono przychodziło, y czcili przez cały swóy żywot dobrą dziurkę, która ich zbawiła ode śmierci. Iest ieszcze ina odmiana rogalów, którzy, nie dość ieszcze syci, iż za życia byli zazdrosliwcy, wżdy maiąc umrzeć y przy samym zgonie ieszcze są tacyż; iako znałem iednego, który miał barzo cudną a poczciwą żenę (wszelako nie zawżdy się w tem przykładała dla niego samego); owo kiedy miał umierać, tak iey powiedał: "Ha! moia duszo, trzeba mi umierać! Dałżeby to Bóg, abyś mi dotrzymała kompaniey y abychmy oboie wraz poszli na tamten świat! Śmierć nie byłaby mi tak omierzła y znośniey bym ią cirpiał." Ale żena, która była ieszcze barzo urodziwa y młoda w trzydziestu siedmiu leciech, nie pragnęła zgoła dążyć za nim ani go w tym usłuchnąć y nie chciała być taką głupią, iako to czytamy o Ewandzie, córce Marsa y Theby, żenie Kapaneiusza, która miłowała go tak żarliwie, iż gdy pomarł, skoro tylko ciało iego rzucono w ogień, hnet sama się weń rzuciła cale żywcem y spłonęła a spopieliła się z nim, dla wielgiey stałości a męstwa, y tak poszła za nim na śmierć.

Alcesta uczyniła wiele lepiey, bowiem dowiedziawszy się przez wyrocznią, iż Admetus, król Tessaliey, ma umrzeć niedługo, ieżeli życie iego nie będzie okupione śmierzcią którego inego z iego przyiaciół, hnet sama wydała się na śmierć y tak ocaliła swoiego małżonka. Nie masz iuż dzisia owych żen tak miłosiernych, które by chciały iść z własney woley do grobu przed swymi mężami abo też za nimi. Nie, wierę, iuż ich nie ma; macierze ich wymarły, iako powiedaią w Pariżu koniarze, kiedy nie trefi dostać godnego towaru.

Y oto dlaczego trzymam onego męża, któregom namienił, za wielgiego mózgowca, aby takie rozmówki czynić swoiey żenie, y za natręta, aby ią tak zapraszać do śmierzci, iak gdyby to był iaki piękny festyn, aby nań zapraszać. To była szczyra zazdrość, która mu kazała tak mówić, a uczuwał ią w sobie z przykrości, iaką by miał na tamtym świecie siedząc w piekle, kiedy by widział swoią żenę, tak dobrze odeń uieżdżoną, w ramionach swego miłośnika abo iakiego inego nowego męża.

A cóż to za osobnego kształtu zazdrość była, iaka przystąpiła wówczas do iey męża, iż copochwileczkę powtarzał iey, że gdyby się wymigał śmierci, iuż by nie znosił od niey to, co znosił! wżdy, póki był żyw, nie miał takowey zawiści y pozwalał iey czynić, co iey się chciało. Nie tak uczynił ów dzielny Tankret, który niegdy tak barzo się wsławił w świętey woynie. Będąc iuż bliskim śmierci y gdy żena iego strestana stała wpodle z grofem Trypolitańskim, prosił ich oboie, aby po iego śmierci zaślubili iedno drugie, y nakazał to swoiey żenie; co też uczynili. Możecie mnimać, iż widział za swego życia nieiakie oznaki miłości, bowiem mogła ona być równie dobre ścirwo iak iey matka, grebini Andegawska, która, bywszy długi czas nałożnicą grabiego Bretaniey, zakrzątnęła się koło króla Francyey Filipa, który toż samo iey zażył, y dała mu ona córkę bękartkę, nazwaniem Cencylila, a potem dała ią w stadło temu dzielnemu Tankretowi, który, wierę, za swoie godne dzieła nie zasługiwał był być rogalem.

Pewien Albańczyk, w służbie króla Francyey skazany z tamtey strony gór na stryczek za iakowąś zbrodnię, gdy go miano wieść na stracenie, poprosił, aby mógł widzieć swą żenę y pożegnać ią: która była barzo dorodna biała głowa y barzo smakowna. Za czym gdy się z nią żegnał, całuiąc ią ugryzł iey nos pełną gębą y wydarł go iey z cudney twarzy. K'czemu sędziowie gdy go pytali, czemu uczynił tę złośliwość swoiey żenie, odpowiedział, że uczynił to przez szczyrą zazdrość, ile że, pry, "iest barzo cudna y dlatego po moiey śmierci będzie iey żądał y hnet otrzyma który z moich kompanionów, bo wiem, iż iest bardzo krewka y żeby mnie zapomniała teyże godziny. Chcę więc, aby po moiey śmierci chowała pamięć po mnie, aby płakała y frasowała się; ieśli nie przez moią śmierzć, to boday dlatego iż iest oszpacona, y niechay żaden z moich kompanionów nie ma z nią tey rozkoszy, iaką ia z nią miałem." Otoć straszliwy zazdrośnik!

Słyszałem o inych, którzy, czuiąc się starzy, omdlali, zwątleni, zmurszali a bliscy śmierci, z czystego żalu a zazdrości skracali potaiemnie dni swoiey połowicy, zwłaszcza kiedy były barzo urodziwe. Owo względem takiey złośliwcy przyrody onych mężów tyranów a okrutników, którzy tak zagładzaią swoie młode żeny, słyszałem iedną poswarkę, a mianowicie: czy wolno iest białym głowam, kiedy postrzegą abo podeźrzewaią okrutność a zaboystwo, iakiego ich mężowie chcą się chwycić naprzeciw nim, czy wolno im iest wziąć przodek y ubiec tamtych, y dla ocalenia się dobrać się do nich pirwsze, y wyprawić ich przed sobą na pomieszkanie na tamten świat?

Słyszałem twirdzenie, że tak y że godzi się im to czynić, nie wedle Boga, bowiem każde zaboystwo iest zbronione, iako to rzekłem, ale wedle świata: w czerń wspierała się na porzekadle, że lepiey iest uprzedzić niźli być uprzedzonym; bowiem wreszcie każdemu należy troszczyć się o swoie życie: wżdy skoro Bóg ie nam dał, należy go strzec, aż dopóki nas nie powoła przez śmierć naszą, inaczey rzekłszy, widząc swoią śmierć rzucać się w nią y nie chronić się iey, kiedy mogą, to znaczy zabiiać się samey, rzecz, którey Bóg barzo nienawidzi; dlatego to iest nalepszy sposób wyprawić ich przed sobą w poselstwie y uchronić się od ich zamachu, iako to uczyniła Blanka Owerbruczanka swemu mężowi panu Flawiemu, rządcy Kompieniey y namiestnikowi, który zdradził y był przyczyną śmierci Dziewicy Urlieńskiey. Owóż ta pani Blanka, zwiedziawszy się, iż iey mąż zamierzył ią utopić, uprzedziła go y z pomocą iego barwierza zadławiła go y udusiła, z czego król Karol Siódmy hnet ią rozgrzeszył; do czego może nawięcey ze wszytkiego dopomogła zdrada onego męża. To się mieści w Chronikach Francyey, a szczególniey w onych Guiańskich.

Tak samo w tym poczęła sobie pani Borszowa, za panowania króla Franciszka Pirwszego, która obwiniła swoiego męża y zdała go sprawiedliwości za iakoweś szaleństwa a zbrodnie, snadź barzo potworne, które poczynił z nią y z inemi; za czym wtrąciła go do więzienia, świadczyła przeciw niemu y dala mu głowę uciąć. Słyszałem tę opowieść od moiey babki, która powiedała, iż była pani znacznego domu a wielgiey urody. Owo ta barzo pilnie go uprzedziła. Królowa Iohanna Napolitańska pirwsza tak samo poczęła sobie względem infansa Maiorki, swego trzeciego męża, któremu kazała uciąć głowę z przyczyny, o którey powiedam w osobnem rozdziele o niey; wżdy mogło to być, iż obawiała się go y chciała go wyprawić pirwszego: w czym miała słuszność y wszytkie iey podobne, aby czynić tak samo, gdy maią podeźrzenie na ich galantów.

Słyszałem o wielu białych głowach, które dzielnie ocaliły się taką sztuką; a zwłaszcza znałem iedną, którą gdy mąż przyłapił z iey służką, nie rzekł nic ani iey, ani iemu, ale odszedł rozsierdzony y zostawił ię w miescu z iey przyiacielem, barzo skłopotaną a zasmuconą y wylękniętą. Ba ta pani zebrała się aż na to, iż sobie powiedziała: "Nic mi nie rzekł ani nie uczynił za tę sztukę; owo boię się, iż sobie to namotał na wąs y że mi zapamięta; wżdy gdybych miała pewność, iż chce mnie uśmierzcić, zakrzątnęłabych się, aby mu dać pierwszemu zakosztować tego smaku śmierzci." Udało iey się tak szczęśliwie, iż zmarł hnet sam z siebie,bowiem od tego czasu barzo krzywem okiem na nią patrzał, chocia się starała wieldze koło niego.

Iest ieszcze druga sporność a zagadnienie nad onymi oszalałymi mózgowczymi mężami a nieprzezpiecznymi rogalami; a mianowicie, którego z dwoyga maią się imać y na kiem mścić, abo na swoich żenach, abo na ich galantach?

Są iedni, którzy powiedaią, że tylko na żenie, funduiąc się na onem przysłowiu włoskiem, które mówi, że "morta la bestia morta la rabbia o veneno" ; rozumieiąc w swoim mnimaniu, iż wieldze sobie ulżyli niedoli, skoro zabili tę, która sprawia cirpienie, ni mniey ani więcey iako czynią ci, którzy są ukąszeni abo ukłuci od szkorpiona: nalepsze likarstwo, iakie maią, to iest wziąć go, zabić abo rozdusić y przyłożyć na ukąszenie lub ranę, którą uczynił; y ci powiedaią chętnie a zwyczaynie, iż białe głowy barziey w tym godne są kary. Rozumiem duższe panie y większego strychu, a nie zaś małe, pospolite y nikczemnego staniku: bowiem tamte to swoią wspaniałą urodą, poufalstwem, rozkazaniami a rzeczeniami wszczynała utarczki, a mężczyźni ieno im w tem sekunduią; a zaś ileż barziey karygodni są ci, którzy wypowiedaią a wszczynała woynę, od tych, którzy ią podeymuią; y barzo często mężczyźni nie zapuszczaią się w takowe miesca nieprzezpieczne a strome bez zawezwania tych pań, które im obiawiaią na rozmaite sposoby swoią pożądliwość; tak iako się wie, iż barzo ciężko iest zamierzyć napad abo obleganie dużego, mocnego a warownego miasta na pograniczu krain, ieśli się nie ma iakiey taiemney zmowy miedzy niektórymi z wewnątrz abo żeby was kto nie namówił, nie przyciągał a nie podał dłoni.

Owo, iako że białe głowy są nieco barziey ułomnieysze aniżeli mężczyźni, trzeba mieć dla nich pobłażanie y wierzyć, że skoro raz ięły się miłowania a chuć powzięły w duszy, muszą ią nasycić za iaką bądź cenę, nie kontentuiąc się (chocia nie wszytkie) tem, aby ią hodować we wnątrzu y trawić się pomaluczku, y stawać się przez to wyschłe a zmizerowane, y przez to stradać swoią krasę, która troska iest przyczyną, iż pragną leczyć się ze swey chuci y czyrpać z niey rozkosz, a nie umierać z gronostaiowey słabości, iako to powiedaią.

Siła, wierę, znałem cudnych pań tey przyrody, które pirwsze zabiegały się o swoie androgyniczne dopełnienie y chciwiey aniżeli mężczyźni; a to dla różnych przyczyn: iedne, iż widziały ich pięknych, dzielnych, krzepkich a powabnych; drugie, iżby wyłudzić od nich iakoweś dinari; ine, aby wydobyć perły, kamienie, suknie tkane ze złota i śrybła, iako widziałem takie, które aby to zyskać, tyle trudności czyniły ze sobą, co handlarz ze swoiem towarem (tak też powiedaią: że biała głowa, która bierze, przedaie się); ine, aby pozyskać łaskę u dworu; ine, aby ziednać sobie sądowniki, iako wiele urodziwych pań, znaiomych mi, które nie maiąc słusznego prawa wabiły ie ku sobie swoim kuprem y swymi ponęty; ine zaś, aby wyciągnąć tę lubą substancyą z mężczyźńskiego ciała.

Widziałem wiele białych głów tak rozdurzonych w swoich galantach, iż iakoby polowały na nich y goniły ich przemocą, tak iż świat wstyd cirpiał za nie. Znałem barzo cudną białą głowę, tak rozmiłowaną w niektórym panie we świecie, iż zamiast, iako to bywa zwyczaynie, iż służkowie noszą barwy swoich pań, tak, przeciwnie, ta nosiła barwy swego służki. Mógłbych snadnie nazwać te barwy, wżdy nazbyt wielgie by to sprawiło zgorszenie.

Znałem iną, którey mąż uczynił despekt iey służce na tumieiu na dworze; owo podczas gdy mąż był na sali balowey y triumphował z tego, ona z gniwu przebrała się w szatki mężczyźńskie y poszła odnaleźć swego służkę, y zaniosła mu w przebraniu swego cisa, tak barzo była dlań rozgorzała, iż umierała z tego.

Znałem, godnego szlachcica z namniey szkalowanych na dworze, który maiąc skłonność służyć iedney damie z nabarziey cudnych, wierę, y z naygodnieyszych (iako że mu dawała wiele po temu przyczyn ze swey stromy), powstrzymywał się w tym wszelako dla wielu racii y względów; zasię owa pani powzięła miłość ku iniemu y rzuciła kości na wszelki azard, iaki by mógł się trefić (tak mówiła), y nie ustała nigdy wabić go ku sobie naypięknieyszemi słowy miłośnemi, iakie telko być mogą; z których miedzy inymi były takie: "Ieśli wy mnie nie chcecie miłować, zwólcie boday, .bych ia was miłowała, y nie baczcie na me liche zalety, ieno na moie umiłowanie a żądzę", chocia pewne iest, iż górowała nad onym szlachcicem we wszybkich doskonałościach. Cóż owo mógł na to uczynić ów szlachcic, ieśli nie kochać ią, skoro ona tak kochała, y służyć iey, a potem zasię żądać zapłaty y nagrody swoiey służby, którą też otrzymał, iako iż sprawiedliwość żąda, iżby każden, który służy, był zapłacony.

Mógłbych przyczynić nieskończoną mnogość takich białych głów raczey pożądaiących niźli pożądanych. Oto więc dlaczego one ponoszą więtszą wine niźli ich miłośnicy; bowiem gdy raz wzięły sobie na cel swoiego chłopa, nie ustalą bynamniey, aż nie dopną swego y nie znęcą gi przez swoie pokuśliwe spoźrzenia, przez swoie cudności, przez swoie nadobne wdzięczki, które przyuczała się kształtować tysiącznym strychem, przez swoie barwiczki subtylnie nakładane na gębusie, ieśli nie maią gładkiey, przez swoie bogate a wdzięczne utrefienie y tak misternie dopasowane y przez ich wspaniałe a pyszne szaty, a ponad wszytko przez ich słówka łakome y na wpół lasciwne, a potem przez ich wdzięczne a swowolne poruszenia a poufałości, a ocierania, a także przez upominki y dary.

Y oto iako się bierą na to, askoro sami się wzięli, muszą y ie wziąć; dlatego to powiedaią, iż słusznie mężowie maią szukać pomsty na samicy.

Iensi powiedaią, że trzeba, kto może, chytać się mężczyzn, ni mniey ni więcey iako tych, którzy oblegaią miasto; bowiem oni to pirwsi trąbią pobudkę, do poddania wzywała, wysyłała przeszpiegi, pirwsi sypią szańce, pirwsi ustawiaią koszyki y kopią rowy, pirwsi wytaczała baterye abo idą do szturmu y pirwsi parlamentuią: tak powiedaią o miłośnikach. Bowiem iako barziey śmiali, mężni a rezoluci, oblegała fortycę sromu białych głowiąt, które, wytrzymawszy wszytkie kształty oblężenia przestrzegane z wielgą pilnością, zmuszone są wywiesić flagę y przyiąć lubego nieprzyiaciela w swoią fortycę. W czym widzi mi się, że nie są tak winne, iako twierdzą niektórzy; bowiem barzo trudno iest pozbyć się natręta bez iakowegoś odczepnego; iakoż widziałem siła takich, którzy długiemi służby a strzymawałą pilnością posiedli wreszcie swoie panie, które zrazu nie byłyby im dały, iakoby to rzec, ani zadka do pocałowania; przywiódłszy ie do tego, przynamniey niektóre, iż ze łzą w oku dawały im tę rzecz, ni mniey ni więcey iako się daie w Pariżu barzo często iałmużnę dziadom szpitalnym, więcey dla ich natręctwa niż z pobożności abo dla miłości bożey: tak czyni siła białych głów, więcey dlatego, że ie molestuią o to, niźli z wielkiego miłowania; a szczególniey naprzeciw niektórym możnym, których obawiaią się y nie śmieią im odmówić z przyczyny ich potęgi, z obawy, aby ich nie urazić y nie cirpieć potem z tego zgorszenia abo publicznego od nich despektu, abo nawiętszego oszkalowania ich czci, iako widziałem, iż niektórym zdarzały się srogie utrapienia z tey przyczyny.

Oto dlaczego owi źli mężowie, którzy się tak kochaią we krwi y w mordzie a katowaniu swoich żen, nie powinni być tacy nagli, ale wprzód uczynić taiemne wywiady o wszytkiem, chociaby nawet takie poznanie miało im być przykre y barzo zniewalaiące do drapania się po czole we swędzącem miescu, zwłaszcza iż niektórzy, czyści niegodziwcy, daią żenom wszelaką przyczynę po temu. Tak znałem iedne możne cudzoziemskie xiążę, które poięło barzo cudną a poczciwą żenę; owo hnet zaniechał obcowania z nią a zwąchał się z iną białą głową, którą trzymano za iawną ledasznicę; zasię inszy mówili, iż to była poczciwa pani, którą on znieprawił; y nie zadowalniaiąc się tem sprowadzał ią, aby z nim sypiała w alkierzu popod kownatą iego żeny i tuż popod iey łóżkiem; y kiedy miał włazić na swą miłośnicę, nie kontentuiąc się krzywdą, iaką czynił żenie, ieszcze na pośmieeh a szyderstwo uderzał włócznią dwakroć abo trzykroć w powałę y krzyczał swey żenie: "Za twoie zdrowie, miła żenko!" Ta hańba y despekt trwały kilka dni y gryzły barzo żenę, która z rozpaczy a z zemsty chyciła się iednego barzo godnego szlachcica, któremu rzekła iednego dnia na osobności: "Mości panie taki a taki, chcę, abyś sparzył się ze mną, inaczey mam sposób, aby cię przywieść do zguby." Ów, barzo rad z tak piękney przygody, nie wzdragał się. Za czym kiedy iey mąż trzymał w obięciu swoią przyiaciółkę, a ona też swego przyiaciela, skoro on iey krzyczał: ,,Twoie zdrowie!", ona mu odpowiadała tak samo: "Nawzaiem!", abo: ,,Stawiam ieszcze koleykę!" Owe zdrówka y te słowa a odpowiedzi, którymi sobie przygadywali uieżdżaiąc swoie kobyły, trwały dosyć długo, aż wreszcie owo xiążę, dość chytre a podeźrzliwe, zaczęło się czegoś domyślać: y zastawiwszy czety odkrył, iż iego żena wdzięcznie mu przyprawiała rogi y przypiiała te zdrówka tak dobrze iako y on, przez odwet a pomstę. Co wypatrzywszy dobrze, iako było, obrócił y zmienił swoią ikomedyią w traiedyią; y gdy ią ostatni raz zagadnął zdrówkiem, a zaś ona oddała mu iego pozdrowienie, wszedł nagle na górę y otwieraiąc dźwirze, wyważywszy ie, wchodzi do wnętrza y wyrzuca iey tę zbrodnię; zasię ona ze swey strony rzecze: "Wiem dobrze, że tu moia śmierzć: ugodź mnie śmiało; nie lękam się zgoła śmierzci; chętnie ią ścirpię, bowiem zemściłam się na tobie y uczyniłam z ciebie rogala a błazna, skoroś mi dał do tego przyczynę, bez którey nigdy nie byłabych zgrzeszyła; bowiem przysięgłam ci całkowitą wierność y nigdy bych iey nie pogwałciła, by dla nayurodziwszych we świecie: ba nie byłeś godzien żeny tak cnotliwey iako ia. Tedy zagładź mnie w tey godzinie, zaś ieśli masz w sercu takowy ślad litości, daruy, proszę, temu ubogiemu szlachcicowi, który sam z się nic tu nie zawinił, bowiem go przywołałam y zmusiłam, by mi pomógł w mey pomście." Ów xiążę, okrutny nad miarę, bez namnieyszego względu zabił oboie. Owo cóż miała począć sobie biedna xiężniczka na tę niegodziwość a wzgardę mężowską, ieśli nie uczynić to, co uczyniła, zrozpaczywszy o całem świecie? Iedni ią wymówią, ini zasię potępią: siła można racii y argumentów na obie strony przyłożyć. W Stu opowiastkach królowey Nawarry iest y iedna barzo cudna o królowey Napolu, iakoby podobna do tey, która taką samą pomstę wzięła na królu, swoiem mężu: ieno że koniec nie był tak opłakany. Owa zostawmy tych dyabłów y tych opętanych, iadowitych rogalów y nie mówmy iuż o nich, bowiem są wstrętni i przemierzźli, tem więcey, że nigdy bych nie skończył, gdybych chciał ich wszytkich opisować, a zaś przedmiot nie iest ni wdzięczny, ni zabawny. Mówmy nieco o onych ludzkich rogalach które są dobre kompaniony, łagodnego humoru, lubego obeścia a świętey cirpliwości, przystępliwi, przy-mykaiący oczy y poczciwe ludziska. Owo z tych mężów niektórzy byli iuż rogalami na pniu, niby którzy wiedzą o tem, zanim poymą żenę: to iest, że ich panie, wdowy abo panny iuż sobie bryknęły; ini zasię nie wiedzą o niczem, ale poymuią ie na ich wiarę y na wiarę ich oćców a matek y krewnych a przyiaciół. Znałem wielu, którzy zaślubili siła białych głów i dziwcząt, o których wiedzieli, że były potężnie obrobione od nieiakich królów, xiążąt, panów, szlachciców y różnych inych; przedsię oczarowani ich lubością, ich dostatkami, ich klenotami, ich piniądzmi, które zyskały w swoiem miłośnem rzemięśle, nie wzdragali się poiąć ie w małżenstwo.

Ale teraz będę mówił ieno o pannach.

Słyszałem o córce iednego barzo znamienitego y możnego władyki, która, rozgorzawszy miłością dla szlachcica, zaszła z nim tak daleko, iż uszczknął pirwsze owoce iey miłości; owo tak w tym zasmakowała, iż trzymała go cały miesiąc w swoiem alkierzu, karmiąc go wzmaoniaiącą żywnością, smakowitemi buliony, mięsiwem delikatnym a posilnym, aby go lepiey rozparzyć y wyciągnąć zeń iego substancyą; owo odbywszy tak pod nim swoie pirwsze ćwiczenia, ciągnęła te lekcyie pod nim póty, póki był przy życiu, y pod inymi; potem zasię, będąc w wieku czterdziestu pięci lat, zaślubiła pewnego pana, który nic przeciwko temu nie mówił, ieszcze rad był barzo z pięknego małżenstwa, iakie mu nastręczyła.

Bokacyusz przyczytuie gadkę, która była w użyciu za iego czasu, iż "pocałowana gębusia (drudzy mówią: po...na dziewczyna) nie traci w niczym swego dobytku, ieno wciąż go odnawia, iak xiężyc swoie kwiadry". A to przysłowie wspiera na opowieści o oney córce tak piękney sułtana egipcyańskiego, która przeszła tam i z powrotem przez dzidy dziewięciu różnych miłośników, iednego po drugim, co namniey trzy tysiące razy.

A potem otrzymał ią król Garbo iako czystą dziewicę, niby rozumie się wrzkomą, tak iako mu była na początku przyrzeczona, y nic nie miał do zganienia, y rad był wieldze: barzo piękna iest ta opowiastka.

Słyszałem raz od iednego możnego, że u niektórych możnych (wżdy nie u wszytkich tak chętnie) nie patrzy się na to u tych panien, że tam trzech czy czterech miało ie w rękach y nawdziewało na piki, zanim wyszły za tamtego; a mówił to z okazii iednego pana, który barzo był rozmiłowany w wielgiey paniey, nieco ieszcze duższey od niego, y ona go też miłowała; ba zdarzyła się przeszkoda, że nie pobrali się, iak to zamierzali oboie; na co ten znamienity ślachcic, o którym mówię, wraz zapytał: "A czy wlazł był przynamniey na ona kobyłkę?" A skoro mu odpowiedziano, że nie, iak się zdaie (chocia ini twirdzili inaczey): "Tem ci gorzey - odparł - bo przynamniey iedno y drugie miałoby to ukontentowanie, a nic by to nikomu nie wadziło." Bowiem pomiędzy możnymi nie baczy się na te regułki a skrupuły prawiczeństwa, iako że dla tych wielgich kolligacii wszytko musi się ścirpić. Ieszcze aż nadto radzi są oni dobrzy mężowie y wdzięczne rogale na pniu. Kiedy król Karol obieżdżał swoie królestwo, w iednem pięknem mieście (mógłbych ie snadnie nazwać) zostawił córkę, którą urodziła panienka z barzo zacnego domu; za czym oddano ią na mamki biedney niewieście z tego miasta, aby ią żywiła y miała pieczę o niey, y dano iey z góry dwieście talerów na tę żywność. Biedna niewiasta wyżywiła ią y hodowała tak dobrze, iż w piętnastu leciech wyrosła na barzo cudną y sk...iła się: bowiem iey matka nie troszczyła się potem o nią y w cztery miesiące po iey urodzeniu wydała się za barzo możnego pana.

Och! ileż znałem takich wypadków, gdzie nikt się w niczem nie obaczyl!

Słyszałem raz będąc w Iszpaniey, że pewien znamienity pan andaluzki wydawszy siestrę swoią za inego pana, też barzo wielgiego, po trzech dniach, gdy małżenstwo było spełnione, rzekł: "Senor hermano, agora que soys casado con my hermana, y l'haveys bien godida solo, yo le hago saber que siendo hija, tal y tal gozaron d'ella. De lo passado no tenga cuydado, que poca cosa es. Del futuro guardate, que mas y mucho a vos toca." iakoby chcąc mu powiedzieć, że to, co się stało, to się stało, y nie warto o tym mówić, ale że trzeba strzec się przyszłości, ile że więcey dotyczy honoru niż przeszłość.

Są niektórzy będący takiey urody y mnimaiący, iż nie to samo iest być rogalem na pniu co w snopkach: iakoż y iest w tym co podobnego do prawdy.

Słyszałem równie o iednym możnym panie cudzoziemskim, który maiąc córę z naypięknieyszych we świecie y gdy zabiegał się o nią iny wielgi pan, wart iey po prawdzie, tenże ociec przyzwolił iey rękę; wżdy zanim ią wypuścił z domu, chciał iey popróbować, powiedaiąc, iż nie chce puścić tak letko tak piękney kobyłki, którą tak pieczołowicie odchował, żeby iey sam nie dosiadł wprzódy y nie przekonał się, co potrafi na przyszłość. Nie wiem, żali to iest prawda, ale tak słyszałem y że nie telko on czynił tę próbę, ale y iny krzepki a urodziwy szlachcic; a wszelako mąż potem nie znalazł w niey nic gorzkiego, ieno sam cukier. Byłby zeń, wierę, sielny grymaśnik, gdyby mnimał inaczey, bowiem była ta panna cudna iak mało we świecie.

Słyszałem tak samo o wielu inych oćcach, a zwłaszcza o iednym, barzo wielgim, iż naprzeciw swoim córkom nie więcey sobie kłopotali sumienia niż ów kogut w bayce Ezopa.

Było zaś tak: spotkawszy lisa i zagrożony przez onego śmierzcią, tenże kogut zaczął wywodzić wszytko dobro, iakie czynił na świecie, a szczególniey piękny y zacny drób, który odeń pochodził. "Ha - rzecze lis - tum cię czekał, mości galancie, bowiem taki z ciebie paskudnik, że nie wzdragasz się wyłazić na własne córki iako na ine kury"; y dlatego go uśmierzcił. Oto, wierę, wielgi sędzia y polityk.

Zgaduiecie tedy łacno, co mogą czynić niektóre panny ze swymi miłośnikami, bowiem nie było ieszcze panny, iżby nie miała abo nie pragnęła mieć galanta, a są takie, z któremi oćcowie, bracia, kuzynowie a krewniacy czynili tak samo.

Za naszych czasów Ferdynand, król Neapolu, poznał tak przez małżenstwo swoią ciotkę, córkę króla Kastyliey, w wieku trzynastu do czternastu lat, wżdy to było za dispensą papieża. Czyniono przy tym trudności, żali powinna y może przyiąć mężczyznę. To iuż wszelako przywodzi na pamięć cysarza Kaligułę, który znieprawił y wyobracał wszytkie swoie siestry, iedną po drugiey, pośród których y ponad ine miłował niepoślednio naymłodszą, zwaną Druzilla, którey wziął prawiczeństwo bywszy małym chłopięciem; ta późniey, gdy zaślubiła nieiakiego Lucya Kassya Longina, byłego kcnsula, odebrał mu ią y trzymał sobie publicznie, iak gdyby to była iego prawa żena; tak iż iednego razu popadłszy w chorobę uczynił ią dziedziczka, wszytkich swoich dóbr, a nawet cesarstwa. Wszelako hnet pomarła, nad czym bolał tak okrutnie, iż kazał ogłosić zawieszenie sądów i przerwanie wszelkiego inego dzieła, aby lud przywieść, iżby wraz z nim sprawował publiczną żałobę; na którey znak nosił długo nie strzyżone włosy y brodę; y kiedy przemawiał do senatu, ludu a woyowników, nie klął się nigdy przez co inksze iak przez imię Druzylli.

Coś do inych siestr, to skoro był ich iuż syt, sprostituował ie y oddał co znamienitszym paziom, których sobie trzymał y z któremi pono obcował barzo plugawię; ieszcze gdyby im nie był uczynił inego złego, to by uszło, ponieważ tego były zwyczayne y ponieważ było to zło dość ucieszne, tak iako o niem słyszałem od niektórych panien, którym wzięto dziewictwo, y od niektórych białych głów zgwałconych siłą; wżdy on im wyrządził prócz tego siła niegodziwości: posłał ie na wygnanie, odiął im wszytkie pierzścionki y klenoty, aby z nich uczynić pieniądz, iako że strwonił y wydał barzo nieopatrznie wszytko wielgie dobro, które Tyberyusz mu zostawił; ieszcze te niebożątka, wróciwszy po iego śmierci z wygnania, widząc ciało swego brata licho pogrzebione pod paroma grudkami ziemi, kazały ie odgrzebać, spalić y pogrześć nayzacniey, iak tylko mogły: wielga, wierę, dobroć siostrzana dla brata tak niewdzięcznego y wyrodnego ! Włoch, aby wyexkuzował niedozwolone miłoście pomiędzy krewnemi, powieda, że quando messer Bernardo ii bucieco sta in colera et in sua rabbia, non riceve legge et non perdona a nissuna dama. Mamy siła przykładów o starożytnych, którzy poczynali sobie tak samo. Wżdy aby wrócić do naszey rozprawy, słyszałem o iednym, który, zaślubiwszy cudną y poczciwą panienkę swemu przyiacielowi, chwalił się, że dał mu cudną y zacną kobyłkę, zdrową, źrzetelną, bez narości y nie ochwaconą, iak mówił, y że mu się od tamtego należy wielga wdzięczność; rzekł na stronie ieden z kompanionów do drugiego: "To wszytko szczyra prawda, gdyby ieno nie była dosiadana a uieżdżana tak młodo y przed czasem, bowiem od tego przodek ma co nieco nadwerężony." Wżdy także chciałbych zapytać onych panów mężów, gdyby nieiedna kobyłka nie miała swoiego ale abo czegoś do przyganienia, abo iakiegoś defektu y wady lub skazy, czy dostaliby ie tak tanio y czy nie kosztowałyby ich wiele więcey? Lebo też, gdyby nie o ten wzgląd chodziło, wydano by ie za inych, którzy by ich byli godnieysi niż oni: iako ci handlarze, którzy pozbywała się koni skażonych iak mogą, tak y ci, którzy wiedzą ich ale, nie mogąc uczynić inaczey daią ie takim panom, co nic o tym nie wiedzą; ile że (iako to słyszałem z ust wielu oćców) wielga iest radość pozbyć się córki nadpsutey abo która zaczyna nią być, abo ma iawną ochotę ku temu. Ileż ia znam panien po świecie, które nie wniosły swego prawiczeństwa do małżenskiej łożnicy, ba które wszelako tak dobrze są pouczone od swoich matek abo inych krewniaczek y przyiaciółek, barzo biegłych rayfurek, aby dobrze stawić czoło temu pirwszemu potykaniu; y pomagała sobie różnymi sposoby y subtylnemi wymysły, aby przywieść na hak swoich mężów y okazać im, iż nikt ich zgoła nie wyszczyrbił. Nawięcey ich pomaga sobie tym, iż świadczą wielgi opór a wzdraganie naprzeciw tego punktu y bronią się zaciekle aż do samego ostatka: z czego nieiedni mężowie są barzo radzi y wierzą siemię, iż oni zgarnęli całą chlubę y zadali pirwszy sztych iako dzielni a zuchwali szyrmierze; y chełpią się nazaiutrz rano, aże im grzebień pęcznieie iako małym kogutkom, co siła prosa obiadły się z wieczora, y rozpowiedaią, iako było, swoim kompanionom a przyiaciołom, ba, może nawet tym, którzy pirwsi weszli do tey fortecy bez ich wiedzy: ci, wierę, na stronie śmieią się z nich do syta z ich żenami, swemi miłośnicami, które chlubią się, iż dobrze odegrały swoią sztukę y źrzetelnie wystrychnęły na dudka pana męża.

Bywaią wszelako niektórzy mężowie podeźrzliwi, którzy węszą iakowąś złą wróżbę w tym oporze y nie kontentuią się tem, iż widzą ie tak się wzdragaiące; iako wiem iednego, który gdy pytał żenę, czemu by była tak oporna y utrudniaiąca y czy hydziła się nim tak barzo, ona mnimaiąc, iż się tem zasłoni y oddali pozór wzgardliwości, rzekła mu, iż się bała, aby iey nie uczynił co złego. Aż on: "Tedy musiałaś snadź iuż tego popróbować, bowiem żadnego zła nie można poznać wprzódy nie doświadczywszy." Ale ona, szczwana, przecząc temu odparła, iż słyszała to od niektórych swoich towarzyszek, które były zaślubione y tak ią przestrzegały. "Oto, wierę, piękne przestrzegania y pogwarki" - rzecze mąż.

Ine iest ieszcze likarstwo, którem posługuią się białe głowy, to iest aby pokazać nazaiutrz po zaślubinach bieliznę splamioną kropelkami krwie, którą te biedne panienki rozlewała przy ciężkim trudzie wydzierania im prawiczeństwa; iako czyni się w Iszpaniey, gdzie pokazuią publicznie przez okno rzeczoną bieliznę, krzycząc wielgim głosem: "Virgen la tenemos!" - "Uznaliśmy ią być dziewicą!"

Owo słyszałem równie, że w Witerbie ten obyczay takoż się zachowuje. Y iako że te, które iuż dawniey przeszły przez piki nicprzyiacielskie, nie mogą uczynić tey demonstracyi własną krwią, wpadły na myśl, iako słyszałem (y iako wiele młodych kortezan w Rzymie mi wyznało, iż czynią, aby tem drożey sprzedać swoie dziewictwo), iż pomazuią oną bieliznę kroplami krwie gołębicy, która iest do tego ze wszytkich naysposobnieysza: y nazaiutrz widzi ią mąż, maiący z tego nawiętsze ukontentowanie y wierzący niezłomnie, że to iest krew dziewczyńska iego żeny, y mnima o sobie, iż iest barzo zdatny galant, ale barzo iest w tem oszukany.

Ku czemu opowiem oto tę ucieszną powiastkę o iednym szlachcicu, który doznał przygodney niemocy przyrodzenia w pirwszą noc po ślubie, a zaś oblubienica, która nie była z onych panienek barzo cudnych y znamienitego stanu, mnimaiąc o nim, iż będzie szalał iako tur, nie zaniedbała za radą dobrych kompanionek, matron, krewniaczek a przyiaciółek pomazać krwią bieliznę: ba, nieszczęściem dla niey, przyszła na męża taka niemoc, iż nic nie zdołał uczynić, mimo iż mu skwaliwie przedstawiała co nayłakomsze widoki y ustroiła się do łożnicy nalepiey iak mogła y pokładła się barzo potulnie, nie czyniąc zgoła wzdragaiącey się ani dyablicy (iako to potwierdzili widzowie ukryci wedle obyczaju); a wszytko, aby pokryć swoie prawiczeństwo stradane gdzie indziey; wżdy mimo wszytko nic nie dokonano.

Wieczorem, skoro wedle obyczaiu wniesiono im kolacyą, przyszedł któryś na kunszcik, aby, iakoby drocząc się z nowożencami, iako się pospolicie czyni, wykraść bieliznę, którą naleziono pięknie ubarwioną krwią; za czem hnet ią pokazywano w koley y pokrzykiwano głośno miedzy kompanią, że nie iest iuż dziewicą y że właśnie oto iey błonka dziewczyńska została przemożona a przedarta: mąż, który pewien był, że nic nie dokonał, ale który mimo to udawał galanta y krzepkiego zapaśnika, barzo był zdziwiony y nie wiedział, co by miała znaczyć ta ubarwiona bielizna; aż, pomyślawszy nad tem do syta, domyślił się iakoweyś zdrady y k...arskiego podstępu; wżdy mimo to nie pisnął nigdy słowa.

Oblubienica i iey konfidentki były także barzo skłopotane y zdziwione, iż mężowi tak spaliło na panewce y że sprawa obróciła się przez to cale niedobrze. Nic iednak nie okazano z żadney strony aż do tygodnia, kiedy wreszcie mężowi pofolgował skurcz przyrodzenia y srogich dzieł dokonał, z którey to radości, przepomniawszy o wszytkiem, poszedł opowiedzieć całey kompaniey, iż teraz iuż pewnie uczynił próbę swey dzielności y uczynił swą żenę prawdziwą niewiastą y dobrze obabioną: y przyznał się, iż aż dotąd doświadczeń był zupełną nie- mocą; za czym cała assystencya powiadała w tym przedmiocie gadki barzo rozmaite y rzucała różne sądy o nowo zaślubioney, o którey mnimali, iż iuż była niewiastą z przyczyny iey ubarwioney bielizny; y tak się sama podała na osławę. nie iżby sama w istocie była tego przyczyną, ieno pan mąż, który swoią miętkością, sflaczeniem a niemocą popsował całą sprawę.

Są niektórzy mężowie, którzy prawiczeństwo swoich żen (niby czy ie zdobyli, czy nie) rozpoznaią w pierwszey nocy także wedle kolei, iaką nayduią: tak iednego znałem, który poiąwszy żenę w drugim małżenstwie (a zaś ona wmówiła mu, że iey pirwszy mąż nigdy iey tknął przez swoią impotencyą y że była dziewicą a prawiczką tak dobrze iak przed zaślubinami) mimo to nalazł ią tak obszerną a przestroną co do szyrokości, iż tak przemówił: "Ho, ho! eyże, tyżeś to iest owa niewinna prawiczka, tak ciasna a wąska, iako mi mówiono? Ha! toczę masz tego na dobry sążen, a zaś droga iest tak szyroka a bita, że nie ma obawy się zabłąkać." Wżdy musiał wziąć, co było, y przełknąć słodziutko: bowiem ieśli pirwszy mąż nie tknął iey, iako była prawda, siła się za to nalazło inych w iego miesce.

Cóż mamy powiedzieć o niektórych matkach, które widząc impotencyą swoich panów zięciów (czy to że maią urzeczone przyrodzenie abo iny defekt) czynią się rayfurkami swoich córek; tamte zaś, aby zyskać wiano wdowie, dopuszczaią do się inych y często daią się w ciążę zapędzić, aby mieć potomków a spadkobierców po śmierci męża.

Znam iedną, która doradziła to swoiey córce, y w rzeczy tamta nie oszczędzała niczego, wżdy nieszczęście dla niey było, iż nigdy się iey nie powiodło.

Takoż znam iednego znowu, który, nie mogąc nic sprawić ze swoią żeną, zmówił swego lokaia, tęgiego zucha, aby wszedł do łoża iego żeny y wziął iey dziewictwo we śnie y ocalił iego reputacyą; ba ona się spostrzegła y pachołek nic nie wskórał, z czego wyniknął długi proces: w końcu unicestwili to małżenstwo.

Tak samo uczynił król Hendryk Kastylski, który, iako to podaie Baptista Fulgozyusz, widząc, iż nie może żenie spłodzić dzieci, wziął do pomocy młodego a urodnego szlachcica ze swego dworu, aby on to uczynił, co się też stało; za którą to fatygę dał mu wielgie dostatki, przymnożył zaszczytów, szarżów y godności: nie ma wątpienia, czy żena kochała go za to y czy rada temu była. Otoć, wierę, ludzki rogal.

Co do owey przygodney niemocy, to była niedawno sprawa przed trybunałem pariskim pomiędzy panem Braiem, skarbnikiem, a żeną iego, z którą nie mógł nic uczynić cirpiąc na urzeknięcie przyrodzenia lub iny defekt, k'czemu pani iego, wieldze udręczona, przyzwała go przed sąd. Owo rozkazał trybunał, iż oboie maią być zbadani przez wielgich medyków iako biegłych znawców. Mąż obrał swoich, zasię żena swoich; z czego uczyniono na dworze barzo ucieszny sonet, który iedna znaczna pani mi sama przeczytała y dała mi go, gdym u niey obiadował. Powiedali iedni, iż pani nieiaka go ułożyła, mi zasię, że mężczyzna. Sonet iest taki:


SONET

Spośród medyków, głośnych w tym Pariżu mieście
Z rozumu, doświadczenia, doktryny a wiedzy,
By rozsądzić wzaiemny spór małżenskiey miedzy,
Siedmi oboie państwo wybrali nareszcie.
Imć Bray ma trzy za sobą poślednieysze chluby:
Kusy, Uśpiały, Gnuśny; żenie iego ano
Czterech naydoświadczeńszych w sztuce swey przydano:
Zwą się: Wielgi, Potężny, Dostały a Gruby.
Snadno osądzić, które wygraią oręże;
Zali Wielgi nad Kusym zwycięstwo osięże, Potężny nad
Uśpiałym, nad Gnuśnym Dostały:
Zasię Imć Bray nie maiąc tych po swoiey stronie,
Okazawszy się mężem bez mocy y chwaty,
Z braku krzepkich praw musi ustąpić swey żonie.


Słyszałem o inym mężu, który gdy w pirwszą noc trzymał w uścisku nowo zaślubioną, ta popadła w taką rozkosz a delicyie, iż, zapominaiąc sama siebie, nie mogła się ustrzec, aby nie uczynić małego, zwinnego skrętku a poruszenia, przedsię niezwyczaynego u nowo zaślubionych; na co ów pan zakrzyknął ieno: "Ha! mam swoie!", y iechał daley. Otoć nasi rogale na pniu, o których wiem tysiące a tysiące przepowiastek, wżdy nigdy bych nie skończył. A co nagorsze mi się dla nich widzi, to kiedy poślubią wraz krowę z cielaczkiem, iako to mówią, y kiedy bierą ie skutecznie nabite. Iako wiem iednego, który zaślubił barzo cudną y znamienitą pannę, z łaski y za wolą ich xiążęcia a pana, który wieldze nawidził tego ślachcica y dał mu ią za żenę; owo po tygodniu pokazało się, że iest brzemienna, co też ogłosiła, aby lepiey osłonić swoią sztukę. Xiążę, który domyślał się jakowychś miłostek miedzy nią a inym, rzekł iey: "Pani taka a taka, zapisana iest w moich tabliczkach dzień a godzina waszego ślubu; tedy kiedy się ią porówna z dniem zlęgnięcia. będzie wam, wierę, wstyd." Wżdy ona na takie powiedzenie zapłoniła się ieno trochę; y nic inego się nie stało, ieno iż zawsze zachowała oblicze dona da ben . Owo bywaią panny, które tak sielnie lękaią się oćca y matki, iż raczey by się im życie wydarło z ciała niż ich pączek dziewczyński, iako że strachała się ich sto razy więcey niż mężów.

Słyszałem o iedney barzo cudney a poczciwey panience, która, nagabywana o rozkosz miłosną od swego galanta, odparła mu: "Poczekaycie nieco, aż będę zaślubiona, a zobaczycie, iak pod tą zasłoną małżenską, która osłania wszytko, y żywot wzdęty a odkryty, będziemy sobie uświadczać do woli."

Druga zasię, oblegana sielnie przez wielgiego pana, rzekła mu: "Przyciśńcie nieco nasze xiążę, aby mnie wydało wrychle za tego, który się o mnie zabiega, y wypłaciło mi hnet wiano, które mi przyrzekł: a nazaiutrz po moim ślubie ieśli się nie zdybiemy, nazowcie mnie wiarołomczynią."

Wiem o iedney paniey, która bywszy nagabnięta wedle miłości ledwo na cztyry dni przed swoim ślubem od iednego szlachcica, krewnego swego przyszłego męża, w sześci dniach iuż mu była powolna: tako przynamniey się chełpił. Y snadno można było mu uwierzyć, bowiem okazowali ze sobą taką poufałość, iż rzekłbyś, że całe życie byli chowani razem; nawet on rozpowiedał o znakach y znamionach, iakie miewała na ciele, y także, iż swoie igry ciągnęli długo potem. Ów szlachcic powiedał, iż przyszło im do tey poufałości stąd, iż raz czasu maszkarów zamienili ze sobą ubrania, bowiem on wziął szatki swoiey ulubioney, a zasię ona swoiego przyiaciela, z czego mąż ieno się śmiał, zasię niektórzy przyganiali temu y źle o tym rozumieli.

Śpiewano na dworze piosenkę o mężu, który poiął żenę we wtorek, a we czwartek iuż nosił rogi: otoć, wierę, zbytni pośpiech!

Co powiemy zasię o iedney pannie, o którą długo się zabiegał szlachcic ze znacznego domu y człek dostatni, ale przy tym niezguła y niiak iey niegodzien? Owo kiedy za wolą iey rodziców przynaglano ią, aby go zaszlubiła, odpowiedała, że woley iey umrzeć aliźli go zaszlubić y żeby iey poniechał, tak iżby iuż nie gadano iey o nim ani iey rodzicom; bowiem gdyby zmuszono ią do tych zaszlubin, hnet uczyni go rogalem. Wżdy mimo to musiała iść w to iarzmo, bowiem taki wyrok dali wszytcy możni, którzy mieli nad nią władzę, a zwłaszcza iey rodzice. W wigilię szlubu mąż, widzący ią smutną y zasumowaną, zapytał, co by takiego miała; na co ona odparła mu z wielgim fukiem: "Nie chcieliście mnie nigdy usłuchnąć y poniechać mnie; wiecie, co wam zawżdy mówiłam, że gdybym przez nieszczęście musiała zostać waszą żeną, uczynię z was rogala; y przysięgam wam, że to spełnię y że wam dotrzymię słowa." Nie powściągała też z tym gęby przed żadną ze swoich kompanionek ani też swoich służków. Możecie być pewni, iż potem nie chybiła temu y pokazała mu, iż poczciwa z niey była biała głowa, bowiem dotrzymała, co przyrzekła. Zostawiam wam osąd, czy owa pani zasługuie na naganę: toć chcącemu krzywda się nie dziele, a ona przestrzegła go o niedoley, w iaką popadnie. Czemu tedy nie miał się na baczności. Ale snadź nie barzo troskał się o to.

Owe panny folguiące sobie natychmiast, skoro są zaszlubione, czynią tak, iako mówi Italczyk:

"Che la vacca che e stata molto tempo ligata corre piu che quella che ha havuto semprepiena liberta"; tak iako uczyniła pirwsza żona Baldwina

króla Ierozolimy, o którey uprzednio wspomniałem, która, gwałtem wrzucona za kratę przez swego męża, wydarłszy się z klasztoru y opuściwszy go, y przybywszy do Konstantynopola, popadła w taką rozwiązłość, iż dawała się wszytkim przechodniom, ciągnącym tedy lub owędy, tak żołnirzom, iak pielgrzymom zmierzaiącym do Ierozolimy, bez żadnego baczenia na swóy stanik królewski; przedsię długi post, który cirpiała w czasie swego uwięzienia, był tego przyczyną.

Mógłbych k'temu wymienić siła inych. Owa to są tedy dobre y ludzkie rogale, iako też y ci, którzy nie bronią tego swoim żenom, kiedy są cudne y pożądane dla swey cudności, y przyzwalała ich mym, aby stąd czerpać a dobywać łaski, dostatki a korzyści. Siła się takich widzi na dworzech wielgich królów a xiążąt, którym mężom to barzo na dobre wychodzi; bowiem z chudziątek, iakimi się stali bądź przez odłużenie swoich maiętności, abo wyprawy woyenne, restauruią się y wznoszą w wielgie godności przez szparkę swoich żen, w którey nie nayduią żadnego umnieyszenia, ieno raczey poszyrzenie; za wyiątkiem iedney urodziwey paniey, o którey słyszałem, iż stradała iey połowę przez wypadek, iako że mówiono, że ią mąż obdzielił przymiotem abo iakim szankrem, który ią iey nadżarł. To pewna, iż łaski a dobroczyństwa możnych ochwiewaią sielnie skromne serce białogłowskie y płodzą wielu rogalów.

Słyszałem opowieść o iednem cudzoziemskiem xiążęciu, który uczyniony od swoiego pana y władcy generałem w znaczney wyprawie woyenney iemu poruczoney y zostawiwszy na dworze swego pana żenę, iedną z barzo cudnych w calem krześciiaństwie, tenże począł tak chciwie koło niey krzątać się z miłością, iż zachwiał ią, powalił a starmosił tak skutecznie, iż zaszła w ciążę. Owo mąż, wróciwszy po trzynastu lub czternastu miesiącach, nayduie ią w takim stanie; wżdy nie trza pytać, iak barzo zatroskał się a pogniwał na nią. Przedsię ona, która była wieldze bystra biała głowa, nalazła w tym wymówkę, a wspomógł ią iey szwagier. Za czym rzekła mu tak: "Panie mężu, skutek waszey wyprawy iest przyczyną tego, który tak był źle przyięty od waszego pana (bowiem, wierę, nie barzo się popisał w tey rzeczy), y w czasie waszey nieobecności tyle na was podszczuwano, żeście nie spełnili iego rozkazów, iż gdyby nie to, iż wasz pan iął się mnie miłować, hnet bylibyście zgubieni: za czym, aby wam nie dać się pogrążyć, ia siebie pogrążyłam. Idzie tu tyleż y więcey o moią cześć co o waszą; dla waszego wywyższenia nie oszczędziłam naycennieyszey rzeczy z siebie: osądźcie tedy, żalim zawiniła tyle, iak byście mogli mnimać; bowiem inaczey życie wasze, sława wasza y łaska wisiały na włosku. Owo dziś sprawy wasze stoią lepiey niż kiedy; a zaś ta rzecz nie iest tak rozgłośna, iżby miała wam z niey zostać plama zbyt widoczna. Tedy wytłomaczcie mnie a odpuśćcie."

Szwagier, który też gębę miał nie lada y który, możebna, też miał udział w oney brzemienności, dołączył ieszcze niektóre wdzięczne a obleśne słówka; tak iż pan mąż chwycił przynętę. Za czym poiednali się y byli z sobą lepiey niż wprzódy, żyiąc w całey szczyrości y dobrey przyiaźni, za co wszelako xiążę, ich pan, który sprawił tę rozpustę y niezgodę, nie szacował go iuż więcey (iako słyszałem) tak iak wprzódy, iż był tak mało dbały o cześć swoiey żeny y że się tak dał ugłaskać, tak iż nie cenił go tak barzo z szczyrego serca, iako czynił przedtem, mimo że w duszy barzo był rad, iż ta ipani niebożątko nie ucirpiała za to, że iemu w tym wygodziła. Słyszałem, iak niektórzy y niektóre wymawiali tę panią y twirdzili, iż dobrze uczyniła pograżaiąc siebie, aby ocalić męża y wrócić go do łaski.

Ha! ileż iest przykładów podobnych temu y ieszcze iednemu oney znaczney paniey, która ocaliła życie swemu mężowi skazanemu na śmierzć

przez pełny sąd, iako że mu dowiedziono wielgiego łupiestwa y nadużyć w iego namiestnictwie y władzy; za co potem mąż miłował ią całe życie. Słyszałem takoż o iednym wielgim panie, który był skazany na ucięcie głowy; przedsię gdy iuż był na szafocie, przyszło ułaskawienie, które uzyskała iego córka, barzo cudna biała głowa; owo schodząc z rusztowania nie rzekł nic inego ieno: "Boże, błogosław zacny kuper moiey córki, który mnie tak dobrze wspomógł."

Święty Augustyn ma wątpliwość, czy pewien obywatel krześciiański z Antyochiey zgrzyszył, kiedy aby się wypłacić z sielney kwoty pieniężney, za którą był srodze więziony, przyzwolił żenie przespać się ze szlachcicem barzo zasobnym, który mu przyrzekł zwolnić go z długu. Ieżeli święty Augustyn iest tego mnimania, cóż dopiero może pozwolić wielu żenom, wdowom a córkom, które aby wykupić swoich oćców, krewnych a nawet zgoła mężów, wydaią swoie wdzięczne ciałka na wiele utrapień, które im się przygadzaią, iako to więzienie, niewolnictwo, nieprzezpieczeństwo życia, szturmy a dobywania miest, prosto nieskończoność inych: ba, nawet niekiedy iednaią rotmistrzów a żołnirzów, aby skuteczniey walczyli a obstawali za ich sprawą abo też aby otrzymali długie oblężenie lub odebrali fortycę (mógłbych wyliczyć setkę takich zdarzeń), y nie lękaią się ze swey strony narazić swoiey czystości: wżdy takie zło abo zgorszenie mogą z tego wyniknąć? natomiast wielgie dobro.

Któż tedy powie przeciwnie, iż nie iest dobrze być kiedy niekiedy rogalem, skoro dobywa się z tego taką dogodność w ocaleniu życia y odzyskaniu łask dostoieństw, szarży a dostatków? Iakże wiele znam takich, a słyszałem ieszcze o więcey, .którzy tak pomknęli się ku górze przez urodę a przodek swoich żen!

Nie chcę uchybić nikomu, ale śmiem powiedzieć, iż tak trzymam o niektórych, że ich panie dobrze się około nich zasłużyły y że ich własne cnoty nie tak barzo ich wyniosły iako właśnie ony. Znam iedną możną y obrotną panią, która wyiednała runo swoiemu mężowi; y miał ie on sam z dwoma nawiętszymi xiążętami krześciiaństwa. Y mówiła mu często, ba, przed całym światem (bowiem była barzo ucieszna w kompaniey y trefnego ięzyka pani): "Ha! moie niebożę, długo byłbyś ty skakał iako konik polny, nimbyś wyskakał tego dyabełka, co go nosisz na szyi." Słyszałem o możnym panie, za czasu króla Franciszka, który otrzymawszy runo y chcąc się niem raz pochełpić przed panem dela Szatinere, moim wuiem, rzekł mu: ,,Ha! chcielibyście, wierę, uwiesić sobie na szyie ten ordyr iako ia!" Przedsię móy wuy, który był nagły, gwałtownik y rabuśnik iak mało który, odpalił: "Wolałbych sczeznąć, niżbych go miał otrzymać przez tą dziurę, przez którą wyście go dostali." Tamten mu nic nie rzekł, bowiem wiedział dobrze, z kim sprawa.

Słyszałem o iednym znamienitym panie, któremu gdy żena wyprosiła a przyniosła do domu patent na iedną z nawiętszych godności kraiu, z którego był (a udzielony mu przez xiążęcia przez miłość dla iego żeny), ów pan nie chciał iey żadną miarą przyiąć, ile że wiedział, że żena iego pozostawała przez trzy miesiące w sielney łasce u tego xiążęcia y nie bez podeźrzenia. Okazał przez to, wierę, wspaniałego ducha, iakiego przez całe życie obławiał: wszelako przyiął potem, uczyniwszy iedną rzecz, którey nie chcę powiedzieć. Oto iak białe głowy uczyniły pewnie tyleż abo więcey rycerzów co nawiętsze batalie; których mógłbych nazwać, iak y kto iny, ieno że nie chcę nikogo osławiać ani podawać na ięzyki; y nie dość, że dały im zaszczyty, ieszcze im daią wiele bogactw do tego.

Znam iednego, który był lichym chudziną, kiedy przywiódł na dwór swoią żenę, barzo cudną białe głowę; owo w mniey niż dwie lecie zratowali się y zebrali znaczny dostatek. Ieszcze trzeba szacować owe białe głowy, które tak wiedą swoich mężów ku fortunie y nie czynią z nich po społu rogali a dziadów: iako powiedaią o Margarecie Namurskiey, która była tak głupia, iż zastawiła się y dała wszytko co ieno mogła Loisowi, xiążęciu urlieńskiemu, iemu, który był tak wielgim y potężnym panem y bratem królewskim, y wyciągnęła z męża co tylko mogła, tak iż barzo stąd podupadł y zniewolony był sprzedać swoie grabstwo bloyskie rzeczonemu panu urlieńskiemu; owo zważcie to, iż xiążę spłacił go piniądzmi a mieniem, które tamtego głupia żena mu podarowała. Głupia, wierę, była barzo, aby pchać w zasobnieyszego a więtszego od się. Możecie mnimać, iż potem wyśmiał się z oney a z onego; bowiem snadnie był zdolen to uczynić, tak był niestateczny y mało trwały w swoich miłościech.

Wiem iedną białą głowę, która, rozamorowawszy się w pewnym dworskim szlachcicu y skłoniwszy się k'iego żądaniom cielesnym, nie mogąc mu dać piniędzy (ile że iey mąż strzegł swoiego skarbczyka niby iaki xiądz) dała mu nawiętszą część swoich klenotów, których walor przechodził trzydzieści tysięcy talerów; tak iż na dworze mówiono, iż mógłby ów szlachcic budować, skoro miał taką moc kamieni uskładanych a nagromadzonych; zasię potem, gdy spadła na nią grzeczna sukcesyia y dostała w garzść coś iakoby dwadzieścia tysięcy talerów,nie obyło się bez tego, iżby iey galant nie zgarnął sporey cząsteczki.

Y powiedano, iż gdyby to dziedzictwo nie było na nią spadło, tedy nie maiąc iuż, co by mu mogła darować, byłaby mu dała hnet suknię a koszulę. Wżdy tacy wyłudzacze a podbiracze wieldze są warci nagany, żeby tak podgrzywać y wyciągać całą substancyią z tych biednych niebożątek, udręczonych a opętanych; bowiem taszka, do którey się tak często zaziera, nie może zachować tak zawżdy swoiey pulchnosci ani swoiey treści, iako ona taszka od przodku, która iest zawżdy tego samego kształtu y gotowa, aby w niey łowił kto może, y nie krzywduiąca sobie przeciw więźniom, które do niey wchodzą a wychodzą. Ten dobry szlachcic, o którym powiedano, iż był tak dobrze ukamieniowany, w niewiele czasu potem pomarł; y wszytkie iego przyodziwy a dobytki były, wedle obyczaiu pariskiego, wywoływane a przedawane publiczną przedażą; które przy tem szacowaniu wiele osób rozpoznało, iż widziało ie u oney paniey, nie bez znaczney dla niey osławy. Pewno znaczne xiążę miłuiąc barzo godną panią dało zakupić dwanaście guzków dyamentowych, świcących barzo y czyście oprawionych, z literami egipcyiańskiemi y hieroglyphicznemi maiącemi kryiome znaczenie; z nich uczynił podarek oney rzeczoney miłośnicy, która, przypatrzywszy się bystrze, rzekła mu, iż iuż ninacz iey nie potrzeba buxtabów hieroglyphicznych, bowiem pisma iuż się spełniły miedzy niemi dwoygiem, tak iako to było miedzy szlachcicem a ona panią wyż wspomnianą.

Znałem iedną białą głowę, która mawiała często swemu mężowi, iż radniey by go uczyniła niebogatym niż rogatym; wżdy te dwie słowie tak podobnie brzmią do siebie, iż łacno by się te dwie właściwości mogły przez nią ziednoczyć w iey mężu. Przedsię znałem siła, ba, niezliczoną mnogość białych głów, które nie tak sobie poczynały; bowiem te pilniey wiele ściskały taszkę z talerami niźli ową z ich wdzięcznego ciałka: bowiem mimo iż były barzo dostatnie panie, nierade były dawać więcey iak ieno same pierzścionki, wspominki y ine wdzięczne fatałaszki, krezki abo szarfeczki, daiąc ie nosić przez miłość dla się y przymnażaiąc im ceny.

Znałem iedną wielgą, która barzo w tym była szyroka a szczodra, bowiem naylichsza z iey szarfów a przepasek, takie dawała swoim służkom, była w cenie pięciset talerów, ba, nieraz zgoła tysiąca abo trzech tysięcy; na których było tyle aftów, tyle pereł, tyle ozdóbek, cyfer, hieroglyphicznych buxtabów y wdziecznych wymysłów, że nic we świecie nie było iuż cudnieyszego. Y słusznie tak czyniła, iżby te dary od niey darowane nie były ukryte we walizach abo kaletach, iako owe wielu inych pań, ale iżby iawne były całemu światu y iżby ich służka patrząc na nie mnożył sobie ich cenę wdzięcznym wspominkiem; zasię datki w piniądzach barziey trącą pospolitszego staniku białą głową, które daią ie swoim gaszyskom, a nie zaś wielgie a obyczayne panie. Niekiedy także dawała ta pani wdzięczne pirzścionki, bogato ozdobne kamieńmi; bowiem takowe szarfy a przepaski nie noszą się pospolicie, ieno w piękney a osobney okazyey; przedsię sygnecik na palcu lepiey a zwyczayniey dotrzymuie kompaniey temu, który go nasza.

Wierę, dworny rycerz y szlachetnego serca powinien być tego wspaniałego przyrodzenia, iżby chciwiey służył swoiey damie za cudności, któremi iaśnieie, niźli za wszytko złoto a śrybło na niey błyszczące. Co do mię, mogę się pochlubić, iż sługiwałem w moiem życiu poczciwym paniom y nie z co namnieyszych; owo gdybych był chciał brać od nich to, co mi dawały, y wydzierać z nich, kilo bych mógł, byłbych dziś bogatszy, abo w maiętnościach, abo w piniądzach, abo w statku, więcey trzydziestu tysięcy talerów, niż dziś iestem; wżdy zawżdy barziey mi było po myśli okazować moie miłowanie radniey moią szczodrotą niżeli chciwstwem.

Pewnieć to y słuszna, aby skoro mężczyzna wkłada ze swego w taszkę, którą ma z przodku iego dama, iżby biała głowa tak samo znowuż wkładała ze swego w taszkę swego galanta; aliści w tem trzeba zważyć wszytko: bowiem tak samo iak mężczyzna nie może tyle darować ze swego y wrzucić w taszkę białey głowy, kilo by ona pragnęła, trzeba też, aby mężczyzna był tak obyczayny y nie wyciągał z taszki swoiey damy tyle, ile by chciał; y trzeba, aby prawo było w tem iednakie a przymierne.

Widziałem takoż siła szlachciców, którzy postradali miłość swych dam przez niepohamowanie swoich żądań a chciwstwa: za czym widząc ich tak srogimi żądaczami y tak naprzykrzonemi w swey chciwości mienia, pozbywaią się ich misternie y ostawiaią na lodzie, iako też słusznie im się należy ta przygoda. Oto dlaczego każdy szlachetny miłośnik radniey winien być kuszony chciwością cielesną co piniężną; bowiem gdyby dama szafowała nazbyt szczodrze swoiem mieniem, mąż, widząc, iak owego się umnieysza, sto razy więcey się frasuie, niż gdyby po dziesięć tysięcy razy szafowała swoiem ciałem.

Bywaią ieszcze rogale uczynieni przez zemstę: co rozumie się tak, iż wielu nienawidząc takiego pana abo szlachcica, abo inego, od których doznali iakiey przykrości lub despektu, mszczą się na nich bawiąc się miłością z ich żenami y czynią z tamtych gładziutkich rogali.

Znałem iedno wielgie xiążę, które, uświadczywszy nieiakie oznaki rebeliey od swego poddanego, przyduższego panięcia, y nie mogąc pomścić się na nim (ile że tamten umykał przed nim iako mógł y ten nie mógł go niiak dosięgnąć), gdy iago żena przybyła raz na dwór, aby wyiednać zgodę a przebaczenie dla swego męża, ów xiążę zmówił ią dla uradzenia o tem do ogroda y altanki tamże będącey; zasię to było ieno po to, aby iey prawić o miłości, którą też uzyskał snadnie na miescu, bez wielgiego oporu, bowiem pani była barzo ludzkiey komplexii; y nie zadowolnił się tym, że sam ią wyobracał, ieszcze sprostituował ią inym, zgoła swoim pokoiowym lokalom. Y tak mówił ów xiążę, iż się czuł dobrze pomszczonym nad swoim poddanym, iż mu tak dobrze przeieździł żenę y ozdobił mu głowę piękną koroną z rogów za to, iż chciał się bawić w królika a suzerena; owo zamiast aby nosił, iako chciał, koronę z kwiatu liliey, trzeba mu dać piękną, ba z rogów. Tenże xiążę uczynił podobnie z porady swoiey matki pokosztowawszy iedney panny y xiężniczki, wiedząc, iż miała zaślubić nieiakie xiążę, które mu się sielnie naprzykrzyło y za- mąciło rządy iego brata: owo wziął iey panieństwo y nacieszył się nią sumniennie, y potem za dwa miesiące wydano ią onemu xiążęciu, iako wrzkomą prawicę, za żenę, która to pomsta była barzo słodka, zanim nie przyszła ina, wiele okrutnieysza.

Znałem barzo godnego szlachcica, który gdy sługiwał paniey cudney y zacnego staniku y prosił ią o zapłatę za swoie służby a miłowanie, ona odparła mu szczyrze: że nie da mu tego ani za szeląga, ile że iest barzo upewniona, że nie miłuie iey tak dla tego y nie żywi tyle chuci dla iey cudności, iako powieda, ieno iż sycąc się nią chce się pomścić na mężu, który mu był uczynił iakowąś pakość, y dlatego chce nad nim imieć to ukontentowanie w duszy y chełpić się potem; ale ów szlachcic, zaprzeczaiąc temu siemię, służył iey daley więcey niż dwie lecie, tak wiernie y z tak żarliwą miłością, iż z tego nabrała dostatniego przekonania i takiey pewności, iż użyczyła mu tego, czego dotąd odmawiała tak statecznie, uręczaiąc, iż gdyby z początku ich skłonności nie miała mnimania, iż on iakowąś zemstę umyśliwa tym sposobem, byłaby go zawczasu tak ukontentowała, iako uczyniła na końcu; bowiem z przyrody skłonna była miłować go y przygarnąć. Patrzcież, iak ona pani umiała roztropnie władać nad sobą, iż miłość nie oślepiła ią do tego stopnia, aby uczyniła to, czego nabarziey chciała, ieno iż życzyła być miłowaną dla swoich cnót, a nie dla samey przyczyny zemsty.

Nieboszczyk pan Guja, ieden z barzo dwornych y doskonałych szlachciców w całym świecie, zaprosił mnie iednego dnia na dworze, iżbych z nim obiedował. Zgromadził dwanaście nayuczeńszych ze dworu, między inymi xiędza biskupa Dedola, z rodu Epinayów w Bretaniey, panów: Romsara, Baifa, Deporta, Dobiniego (którzy dwa są ieszcze przy życiu y mogą mi łżyczkę zadać) y inych, których nie pomnę; z ludu rycerskiego stanu był ieno pan Guja y ia. Uradzaiąc w czasie obłędu o miłości, o dogodnościach y niedogodnościach, lubościach i nielubościach, o złu y dobrze, które przynosi w swoiem użyciu, skoro każdy wyrzekł swoie mnimanie o iednym y drugim, wywiódł pan Guja konkluzyą, że nawyższy stopień oney rozkoszy leży w takowey pomście, y prosił każdego z tych wielgich osób, aby złożyła o tym naprędce kwartynę; co też uczyniły. Chciałbych ie mieć, aby ie tu przytoczyć; z których pan Dedol, ile że mówił y pisał szczyrym złotem, otrzymał palmę.

Y wierę, miał przyczynę pan Guja głosić to twirdzenie, iako że sam tak sprawił dwóch możnych panów mi znaiomych, nawdziewaiąc im rogi za to, iż mu okazali nieżyczliwość; wżdy żeny ich były barzo nadobne: owo miał w tym dwoiakie rozkoszy; zemstę y ukontentowanie. Siła znałem ludzi, którzy się pomścili y nacieszyli w takim sposobie, y ci też byli tego mnimania. Znałem również białe głowy piękne y zacnego stanu, które mówiły y uręczały, że kiedy ich mężowie ie gnębili y potyrywali abo lżyli y karcili, abo bili lub czynili ine wydziwiania a zniewagi, nawiętsza ich delektacya była czynić z nich rogalów y czyniąc to wspominać o nich, przygryzać im, natrząsać się z nich y naśmiewać ze swoiemi miłośnikami, tak iż zgoła powiedały, iż przez to przychodzi im więcey appetytu y iakoby wzmożenie rozkoszy, więtsze, niż się da powiedzieć.

Słyszałem o iedney cudney y poczciwey białey głowie, która gdy zapytana raz, czy uczyniła kiedy męża rogalem, ta odpowiedziała: "Wey, po cóż bych miała to czynić, skoro mnie nigdy nie bił ani mi nie pogrążał?" Iakoby chcąc przez to powiedzieć, że gdyby był uczynił to abo owo, iey szyrmierz, co go ma na przodku, byłby ią wrychle za to pomścił.

A skoro rzecz o przyśmiewkach, owo znałem iednę barzo godną y piękną panią, która gdy była w onych słodkich wzruszeniach rozkoszy y w tey słodkiey łaźniey ukontentowania y folgi ze swoim przyiacielem, zdarzyło się iey, iż maiąc kulczyk w uchu kształtem rogu obfitości, będący zasię ieno z czarnego szkła, iako ie podczas naszano, tenże od zbytniego wytrząsania y ściskania y figlowania ich z sobą złomił się na dwoie. Tedy rzecze ta pani do swego przyiaciela: "Widzisz, iako przyroda iest bacznie przewiduiąca; bowiem za jeden róg, który potłukłam, czynię tu oto dwanaście inych memu bidnemu rogalowi mężowi, iżby się w nie ustroił w dzień iakiego znacznego święta, ieśli będzie miał wolę."

Druga zasię, zostawiwszy swego męża ułożonego y uśpionego w łożnicy, odwidziła swego przyiaciela, zanim się pokładła na spoczynek; owo gdy ten iey pytał, gdzie by bywał iey mąż, tak mu odrzekła: "Strzeże łóżka y kukułczego gniazda, z obawy aby przedsię iny iaiek w niem nie złożył; ale ty, wierę, nie z iego łóżkiem ani prześcieradłem, ani gniazdem masz sprawę, ieno ze mną, któram cię nawiedziła; zasię iego zostawiłam na straży, chocia, wierę, sumniennie iest uśpiony."

Ieśli rzecz o strażach, owo słyszałem opowieść o pewnym znacznym szlachcicu, mi znaiomym, który wszedszy iednego dnia w poswarkę z iedną barzo godną panią, którą też znałem, zapytał iey, maiąc chęć iey przymówić, czy kiedy odbywała podróż do świętego Maturyna. "Owszem - odrzekła - ba nigdy nie mogłam się wcisnąć do kościoła, bo był tak pełen y tak dobrze strzeżony od rogalów, że nigdy mi nie dali wniść do śrzodka: wy zasię, któryście byli między nayznacznieyszymi, siedzieliście na dzwonnicy, aby strażować y ostrzegać drugich." Mógłbych opowiedzieć siła ieszcze prześmiechów, wżdy nigdy bych z tem nie skończył: wszelako spodziewam się ieszcze napomknąć to i owo gdzieś w kąciku tey książki.

Bywaią rogale, które są barzo ludzkie y same z siebie spraszaią na ten festyn rogaty; iako sam znałem nieiednych, którzy mówili swoim żenom: "Taki a taki rozkochany iest w tobie, znam go dobrze, nawiedza nas często, ale to ieno przez miłość dla ciebie, moia duszko. Podeymuyże go uczciwie; może nam siła dobrego sprawić: iego znaiomość wiele nam może posłużyć." Niektórzy zasię mówią do niektórych: "Moia żena rozmiłowana iest w tobie, kocha ciebie; przychodź ią odwidzić, sprawisz iey radość; ugwarzycie sobie y zabawicie się społem, y czas wam żydzie iako." Tak owo zapraszała drugich własnym kosztem; iako uczynił cysarz Hadrian, który, będąc swoiego czasu w Angliey (tak powieda iego żywot) y prowadząc woynę, przestrzegany był z nieiedney strony, że połowica iego cysarzowa Sabina na umór się barłoży w Rzymie z wieligą mnogością dwornych galantów rzymskich. Owo przygodziło się, iż ta cysarzowa napisała list z Rzymu do pewnego młodego szlachcica rzymańskiego bawiącego z cysarzem w Angliey, utyskuiąc nań, iż o niey przepomniał y że iuż nie dba o nią, y że nie iest możebna, iżby tam nie miał iakowychś miłostków y żeby iaka lubka przymilna nie zwabiła go w sidełka swoiey cudności. Ten-ci to list popadł w ręce cysarza Hadryiana; gdy tedy ów szlachcic w kilka dni potem poprosił o pozwoleństwo, wrzkomo chcąc udać się do Rzymu dla pilnych spraw swoiey familiey, Hadryian powiedział mu, iakoby dworuiąc sobie zeń: "Iedź pilnie, iedź, młodziku, bowiem cysarzowa, moia żena, czeka na cię z wielgą teszliwością." Co widząc ów Rzymianin y poznawszy, że cysarz przeźrzał taiemnicę y że mógłby mu iaką złą sztukę wypłatać, nie żegnaiąc się ani opowiedaiąc wyiechał naybliższey nocy y uciekł do Irlandiey. Przedsię nie powinien był tak barzo się tego ulęknąć; iako iż cysarz sam mawiał często, zmierzony co chwilę nieposkromionem wszeteczeństwem swoiey żeny: "Wierę, gdybych nie był cysarzem, rychło bych się zbyt moiey żeny, ale nie chcę dawać złego przykładu." Iakoby chcąc powiedzieć, że nie chodzi u wielgich o to, że w tę niedolę popadli, ieno żeby się to nie rozgłaszało. Cóż za maxyma dla wielgich, którey nieiedni z nich przestrzegali, wżdy nie dla tych powodów!

Oto iak ten ludzki cysarz sam wdzięcznie przypomagał w przyprawianiu sobie rogów. Dobry Marek Aureli maiąc za żenę Faustynę, źrzetelną k...ę, gdy mu radzono, aby ią wypędził, odparł: "Ieślibych ią porzucił, musiałbych wraz porzucić y iey wiano, a to iest cysarstwo." Y któż nie chciałby być rogalem za taki kąszczek, wierę, nawet mnieyszy. Syn iego Antoniusz Werus, zwany Komodem, mimo iż wielgi okrutnik, toż samo odpowiedział niektórym radzącym uśmierzcić też Faustynę, swoią matkę, która tak rozmiłowała się y rozgorzała do gladyatora, iż nie można iey było niczym uleczyć z tey gorączki, aż wreszcie umyślono zagładzić tego niewartego gladyatora y dać iey napić się iego krwie. Siła mężów uczyniło y czynią tak samo iako ten dobry Marek Aureli, którzy lękaią się uśmierzcić swoie żeny k...y, z obawy aby nie utracili wielgich maiętności, iakie im wniosły w wianie, y wolą być tak tanio bogatymi rogalami niźli iść na dziady.

Móy Boże! iluż i a znałem różnych rogalów, którzy bezustannie zapraszali swoich krewnych, przyiaciół, kompanionów, iżby nawiedzali ich żeny; festyny zgoła im wydawali, aby ich lepiey przynęcić, y gdy byli na miescu, zostawiali ich samych z żenami w ich pokoiach y alkierzach y odchodzili mówiąc: "Zostawiam żenę pod waszą opieką."

Znałem iednego takiego we świecie, o którym byś powiedział, że cała iego szczęśliwość y ukontentowanie było w tym, żeby nosić rogi; y mozolił się, aby naydować okazyą po temu, a zwłaszcza przez takowe rzeczenia: „Moia żena barzo was rada widzi; czy y wy miluiecie ią tak iako ona was?" A kiedy widział, iż żena iego bawi ze swoim służką, barzo często uprowadzał kompaniią z izby, aby szli na przechadzkę, zostawiaiąc tych dwoie społem y daiąc im wygodę, iżby uradzili do syta o swoiey ochocie. A gdy się przygodziło, iż musiał z nagła wniść do kownaty, iuż z nayniższego stopnia pokrzykiwał głośno, pytał się o kogo, odpluwał abo kaszlał, iżby nie przydybać onych miłośników na uczynku; bowiem, wierę, chociayby kto wiedział y domyślał się, takie widzenie y zaskoknięcie nie iest zgoła przytomne ani tym, ani owym. Tenże pan, gdy raz budował cudne pomieszkanie y architekton zapytał go, czyby go nie chciał przyozdobić rożnikami, odparł: "Nie wiem, co by to były rożniki; spytaycie się moiey żeny, która wie y która zna sztuki geometryczne; przedsię iako wam powie, tak uczyńcie." Gorsze o wiele uczynił ieden mi znaiomy, który, sprzedaiąc w niektórym dniu iedną ze swoich maiętności drugiemu za pięćdziesiąt tysięcy talerów, odebrał czterdzieści pięć tysiąców w złocie y śrybrze, zasię za pięć pozostałych przyiął róg iednorożca. Stąd wielki pośmiech u tych, którzy to posłyszeli: "Iak to - powiedali - wżdy nie było mu dosyć rogów u siebie, żeby ieszcze ten przyczyniać?"

Znałem barzo możnego pana, dzielnego y walecznego, który pewnego razu tak rzekł (wszelako ze śmiechem) iednemu godnemu szlachcicowi, który barzo koło niego się zasługiwał: "Panie taki a taki, nie wiem, coście uczynili moiey żenie, ale tak iest w was zamiłowana, że dzień y noc każe mi ieno mówić o was y ustawnie śpiewa mi wasze pochwały. Za całą odpowiedź powiedam iey, że znam was dawniey niż ona y że wiem wasze ozdoby y przymioty barzo osobliwe." Któż przedsię był zdumiony? Wierę, ów szlachcic, bowiem właśnie przed chwilą wiódł ową panią pod rękę na nieszpory, na które udała się królowa. Mimo to obaczył się wrychle y rzekł: "Wasza miłość, iestem barzo uniżonym sługą waszey pani żeny y barzo wdzięcznym za dobre mnimanie, iakie ma o mnie, y czczę ią niepomału; wdy nie zalecam się do niey z miłością (dodał tak iakoby nadrabiaiąc miną), ieno wysługuię się iey na skutek dobrey rady, iaką daliście mi niedawno, iako że wiele może mi pomóc u moiey paniey, którą mogę zaślubić przy iey pomocy, y spodziewam się, że będzie mi w tym łaskawa."

Ów xiążę nic nie ukazał po sobie, ieno śmiał się y zagrzywał szlachcica, aby służył iego żenie chciwiey niż kiedykolwiek; co też czynił, rad, iż mógł pod tym pozorem służyć tak cudney damie y xiężniczce, przy którey wrychle zapomniał o tamtey lubce, którą chciał poiąć za żenę, y nie troszczył się o nią więcey, ieno tyle, iż ta maska zasłaniała y pokrywała wszytko. Nie obeszło się iednak bez tego, iż ów xiążę popadł w zazdrość iednego dnia uźrzawszy tego szlachcica na pokoiach królowey, noszącego na ramieniu szkarłatną wstęgę iszpańską, którą iako wdzięczną nowość przywieziono na dwór; owo, pomacawszy iey y uiąwszy w ręce wśród rozmowy, podszedł ku swoiey żenie, która była przy łóżku królowy y miała cale podobną, którąż też pomacał y spróbował, y że była ze wszytkim iednaka y z tey samey sztuki co tamta; ale nie rzekł o tem ani słowa y nic z tego inego nie wynikło. Iakoż w taktem miłowaniu dobrze trzeba pokrywać ognie popiołem taiemnicy y baczności, aby nie mogło być odkryte, bowiem często takie zgorszenie publiczne więcey podburza mężów przeciwko swym żenom, niż kiedy wszytko dzieie się dobrze kryiomo, wedle przysłowia: "Si non caste, tamen caute."

Ileż za moich czasów widziałem zgorszenia y wielgich utrapień dla takowey niebaczności y białych głów, y ich służków! Owo mężowie ich troszczyli się o samą rzecz tak mało co o nic, byleby czyniły swoie sprawki sotto coperte, iako mówią, y byleby nie było rozgłoszone. Znałem iedną, która tak gwałtownie iawila swoie pochocie y swoie fawory, iż poczynała sobie tak, iakoby zgoła męża nie miała y nie była pod niczyią władzą, nie chcąc słuchać przestróg swoich służków y przyiaciół, którzy iey przedkładali nieprzezpieczeństwa tegoż; wżdy nie na dobrze iey się to obróciło.

Ta biała głowa w niczym nie poczynała sobie tak, iako czynią ine białe głowy: które wdzięcznie zabawiały się rozlicznem miłowaniem y folgowały sobie do syta nie zdradzaiąc się nadto przed światem, chyba ieno onymi letkimi podeźrzeniami, które wszelako nigdy nie uiawniły oczywistey prawdy nawet nabarziey bacznym; bowiem w kompaniey przestawały ze swoiemi służkami tak pomiarkowanie y ugwarzały z niemi tak oględnie, że ani mężowie, ani ich szpiedzy nigdy nie mieli ie za co uchwycić. Y kiedy tamci iechali w iaką podróż, abo kiedy im się przygodziło zemrzeć, umiały pokrywać y chować swoią boleść tak statecznie, że nie lza było po nich coś uświadczyć.

Znałem iedną barzo cudną y dworną panią, która w dniu, w którym iey miłośnik, barzo znaczny pan, umarł, ukazała się na kownatach królowey z twarzą tak wesołą i śmieiącą iako w dniu poprzednim. Niektórzy pochwalali ią za tę diskrecyą, iako że czyniła to, aby nie zgniwać y nie drażnić króla, który nie barzo nawidził zmarłego. Drudzy przedsię ganili ią, przyczytuiąc ten postępek radniey ubóstwu miłości, y powiedano, iż nie barzo wiele iey czuła, iako wszytkie owe wiedące taki żywot.

Znałem dwie cudne y godne białe głowy, które, stradawszy swoich służków w potrzebie woienney, czyniły srogie żale y lamentacyie y iawiły swoią żałobę przez ciemne szatki a urny żałobne, a złote rzeźbione kropidła, a trupie głowy, a rozmaite odmiany śmiertelnych trofeiów w swoich klenotach, zabawkach y bransoletach, które nosiły: tak iż zgorszenie uczyniły wielgie y siła im stąd osławy przyrosło: przedsię ich mężowie nie troskali się o to wiele. Oto iak takie białe głowy publikuią światu swoie miłoście: w czym, wierę, trzeba ie chwalić y szacować za ich stałość, wżdy nie za ich diskrecyą: przez to bowiem wiele sobie złego czynią.

Y ieśli takie białe głowy naganne są w tey rzeczy, wieluż iest takich miedzy ich służkami, którzy zasługuią na sztrofowanie po równi z niemi: iako iż przybierała postacie zemdlone a rzewliwe niekiey koza w połogu; wypatruią oczy na swoie panie y czynią z nich swoie posły; okazuią swoie namiętne poruszenia a wzdychania przed całym światem; zdobią się zgoła iawnie w kolory swoich pań; prosto, dopuszczała się tylu głupich niediskrecyów, iż ślepy by się obaczył, przedsię niektórzy tak z racyią, iako i bez racyiey, aby ieno dać poznać całemu dworu, iże miłuią w nieledacyiakiem miescu y że się im tam poszczęściło. A Bóg widzi! nieiednemu nie dałoby się za grosz iałmużny, chociaby się miało stradać nagrodę niebieską miłosierdzia. Znałem iednego szlachcica y pana, który chcąc wmówić światu, iż miłuie iedną cudną y godną panią, wiadomą mi, kazał iednego dnia dwom ze swoich pachołków y paziów wystawać pod iey bramą, dzierżąc za uździenicę małego mułka. Owo trefunkiem pan Destroc y ia przechodziliśmy owędy y przeźrzeliśmy taiemnicę onego mułka, paziów i lokaiów. Zapytał ich z nagła, gdzie by był ich pan; odparli, iż był w mieszkaniu tey paniey; na co pan Destroc począł się śmiać y rzekł do mnie, iż gardło swoie stawia, że go tam nie ma. Za czym postawił swego pazia na czaciech, aby widzieć, czy wynidzie ów wrzkomy miłośnik; my zaś poszliśmy stamtąd do kownaty króIowy, gdzieśmy go naleźli, nie bez wielgiego naszego pośmiechu. Gdy iuż się miało ku wieczoru, podeszliśmy ku niemu y iakoby się z nim drocząc pytaliśmy go, gdzie by bawił o takiey a takiey godzinie po południu y że niełacno mu będzie się oczyścić, bowiem widzieliśmy iego mułka y paziów przed bramą oney paniey. On, czyniąc oblicze iakoby strestane z tego, iżeśmy to wypatrzyli, wyznał nam, iż w istocie tak było; wżdy prosił nas, by nie rzec o tem słowa, inaczey przywiedlibyśmy go w wielgie utrapienie y też tę ubogą panią, na którą by stąd padła osława y srogi gniw iey męża. Tedy przyrzekliśmy mu to (śmieiąc się wciąż na całe gardło y dworuiąc sobie zeń, mimo iż był dość duży pan i potężny), iż nigdy nie powiemy o tym ani z naszych ust to wynidzie. Wszelako gdy mineło kilka dni, a zaś on powtarzał swoią sztukę z mułem zbyt często, odkryliśmy mu szalbierstwo y wytoczyliśmy rzecz iawnie wobec godney kompaniey; za czym ze wstydem poniechał tego, bowiem za naszą sprawą dowiedziała się o tym ta pani, która kazała iednego dnia śledzić onego muła y paziów y wygnać sprzed bramy iako dziadów proszalnych. Y lepiey poczęliśmy sobie, bowiem rzekliśmy to iey mężowi y zaprawiliśmy mu tę powieść tak trefnie, iż barzo mu przypadła do smaku y uśmiał się z niey co wlazło; y rzekł, iż nie obawiał się, aby ten pan zeń kiedy uczynić miał rogala, y że ieśli uźrzy tego mułka y paziów nie maiących wygody pod bramą, każe im ią otworzyć y wpuścić ich do wnątrza, aby mieli nakrycie nad głową a wygodę y ochronę od gorąca y zimna abo deszczu. Ini przedsię sumniennie przyprawiali mu rogi. Otoć iak ów dobry pan chciał sobie przyczynić chluby kosztem tey godney paniey, nie bacząc na iey osławę.

Znałem iednego szlachcica, który przez swoie obyczaie przywiódł do zguby iedną barzo cudną a poczciwą panią, do którey gdy gorzał czas nieiaki y gdy ią przyciskał, iżby mu udzieliła ów mały, smakowity kąszczek, zachowany dla gęby mężowskiey, owa pani wręcz mu odmówiła; za czym po wielu odmowach rzekł iey iakoby wściekłszy się: "Dobrze tak! skoro nie chcecie, tedy przysięgam wam, iż zniszczę was na dobrey sławie." Y żeby to dokonać, począł tyle wchodzić a wychodzić taiemnie, nie tak taiemnie wszelako, iżby się nie ukazował rozmyślnie wielu oczom y daiąc im okazyią spostrzeżenia go tak w dzień, iak y w nocy wpodle iey domostwa; tyle chełpił się a wynosił półgębkiem swoią wrzkomą fortunką y na oczach świata nagabywał tę panią z więtszem poufalstwem, niż miał przyczynę po temu, y miedzy swymi kompanionami puszył się więcey dla fałszu niż dla prawdy; iednego wieczoru zgoła wszedł do alkierza tey paniey, cały omotany płaszczem y kryiąc się iakoby przed oczyma domowników: które sztuki gdy powtarzał po wiele razy, począł go podeźrzewać marszałek domu y uczynił zasadzkę: przedsię nie mógł go dołapić, mimo to mąż wybił swoią żenę y dał iey co nieco po gębie; ba późniey, podiudzony przez marszałka, który mu rzekł, iż to nie dosyć, zabił ią y zakłuł sztyletem, za co odpust łatwo uzyskał od króla. Wielga była szkoda tey paniey, bowiem była niewiasta barzo urodziwa. Wszelako szlachcic ów, który był przyczyną wszytkiego, niedługo się tym cieszył y zabito go w potyczce woyenney, za pozwoleniem boskiem, iż tak niesprawiedliwie zbawił tę godną panią czci a żywota.

Aby rzec prawdę do tego przykładu y do barzo wielu inych, które widziałem, bywaią białe igłowy, które same wiele błądzą y same są szczyrą przyczyną swoiey osławy a hańby; bowiem same pirwsze wyieżdżaią na one harce y znęcaią k'sobie galantów; y od początku świadczą im co naymilsze pieszczotki, a poufalstwa, a zbliżenia, budząc w nich nadzieię przez swoie wdzięczne powaby a słówka rozkoszliwe; wżdy kiedy trzeba przyść do tego punktu, zrzucała się wręcz ze wszytkiego; tak iż ci godni panowie, którzy obiecowali sobie siła uciesznych rzeczy po ich ciałku, zrozpaczaią się y popadała w gniw, poniechuiąc ich sromotnie, y szkaluią ie, y ogłaszaią ze nawiętsze ledasznice pod słońcem; y powiedaią o tem sto razy więcey, niż iest.

Dlatego oto nie igodzi się nigdy poczciwey białey głowie przynęcać do się zacnego kawalera y dać mu się wysługiwać, ieśli go nie ma w końcu ukontentować wedle iego waloru a wysługi. Na to musi się zgodzić, ieśli nie chce być zgubiona, nawet ieśli ma sprawę z poczciwym a godnym człowiekiem; inaczey, od samego początku, skoro on ią nagabuie. a ona zasię widzi, iż on wszytkie swoie chęci obraca do tego punkciku tak barzo upragnionego, a zaś ona nie ma woley mu go udzielić, trzebaż, aby mu dała odprawę od pirwszey iego bytności w mieszkaniu; bowiem aby rzec szczyrze, wszytkie panie, które daią się miłować a sobie wysługiwać, zobowiązują się w takim sposobie, iż nie lza im wymigać się od potyczki: muszą na to przyść prędzey czy późniey, by nie wiedzieć iak opieszale.

Wdy bywaią białe głowy, które rade daią sobie wysługiwać za nic, ieno za ich piękne oczy, y powiedaią, iż pragną, aby im służono, iż to iest ich cała lubość, ale nie żeby co więcey; y powiedaią, iż maią rozkosz w tym, żeby pragnąć, a nie żeby wykonywać. Znałem nieiedne, które mi to powiedały: przedsię im nie trzeba w tym zbytnio zaufać, bowiem skoro raz przyda na to, aby pragnąć, nie ma ani wątpliwości, iż muszą przyść do wykonania; bowiem zakon miłości tak żąda, y skoro biała głowa pragnie abo życzy sobie, abo myśli o tem, aby chcieć pragnąć dla siebie mężczyzny, to iuż się stało. Ieśli mężczyzna to uzna y przyciśnie krzepko tę, która z nim szuka zaczepki, hnet uzyska od niey bądź skrzydełko, bądź udko, bądź sierść czy pierze, iako to powiedaią.

Oto więc iako tym ubogim mężom urasta poroże przez takowe mnimania białych głów, które chcą pragnąć, a nie wykonywać; aliści nie maiąc zamiaru parzą się przy świcy abo też przy ogniu, który same rozdmuchały, tak iako czynią te niebożątka głupiutkie pastyrki, które aby się ozgrzać w polu pilnuięcy owieczek czy baranków, rozniecała mały ogienek, nie myśląc nic złego ani nieprzezpiecznego: wey nie baczą na to, iż z tego małego ognia zapala się nieraz tak duży, iż odeń gorzeie cały szmat łąki y chaszczów.

Trzeba, iżby te białe głowy wzięły ku opamiętaniu się przykład z grebini Deskaldazor, zamieszkałey w Pawiey, którey pan Delesku, późniey nazywany marszałkiem Defułą, będąc szkolarzem ieszcze w Pawiey (przedsię wówczas zwano go protonotarem Defulą, iako że był poświęcony stanu kościelnemu; wżdy późniey rzucił szatki, aby się iąć oręża), chciwie sługiwał tey cudney paniey, iako iż wzięła palmę pirwszeństwa przed wszytkiemi gładyszkami w Lombardyey. Owo tedy przypierana od niego, a nie chcąc go grubie znieważyć ani też dać mu odprawy, bowiem był bliskim krewniakiem onego wielgiego Gastona Defuły, pana nemurskiego, przed którego srogiem imieniem wonczas cała Italia drżała, iednego dnia wielgiey uroczystości a święta, iakie się odprawiało w Pawiey, gdy wszytkie znamienite panie, miedzy tymi co nayurodziwsze z miasta i okolicy, były zgromadzone razem, wespołek z grzecznymi kawalerami, ukazała się owa grebini, cudna pomiędzy wszytkiemi inemi, wspaniale obleczona w suknię z hatłasu niebieskiego, całą pokrytą i usianą haftowanymi płomieńmi a motylami letaiącymi dokoła y spalaiącymi się; to wszytko w hafcie ze złota i śrybła (iako zawżdy zdatni hafciarze medyolańscy umieli ie wyczyniać ponad wszytkie ine), tak iż osiągnęła chlubę, iż nalepiey była przystroiona z całego orszaku y kompaniey.

Owo pan protonotary Defuła wiedąc ią w taniec ciekaw był spytać ią o znaczenie tych dewizów na sukniey, odgaduiąc łacno, iż iest w tym iakoweś ukryte znaczenie, iemu nie do smaku. Pani mu odpowiedziała: "Wasza miłość, kazałam uczynić moią suknię w tym sposobie, iako rycerze y ieźdźcy czynią swoim koniom narowistym a wadliwym, które wierzgaią a kopią; uwieszaią im na zadzie wielki śrybrny dzwonek, iżby przez takie sygnały towarzysze ich będąc w kompaniey y w tłumie mieli baczenie, aby się strzec takiego złego konia, który wirzga, z obawy aby ich nie pokopał. Podobnie przez te motyle letaiące y palące się w płomieniach ia ostrzegam godnych ludzi, którzy mi czynią tę cześć, aby mnie miłować a podziwiać moią krasę, aby się nadto nie zbliżali y nie żądali iney ieszcze rzeczy iako móy widok; bowiem nic na tym nie zyskała, nie więcey iako te motyle; iedno będą płonąć y żądać, a więcey nic." Ta opowieść zapisana iest w Dewizach Paola Iowia. Przez co ta pani ostrzegała swoiego służkę, iżby zawczasu miał się na baczności. Nie wiem, czy przybliżył się do niey więcey, czy iako uczynił; przedsię skoro został śmiertelnie zraniony w bitwie pod Pawią i wzięty do niewoli, prosił, aby go zaniesiono do tey grebini, do iey mieszkania w Pawiey, gdzie go barzo dobrze przyięła y ugościła. Po trzech dniach umarł tam, z wielgiem żalem tey paniey, iako to słyszałem od pana Monliuka, pewnego razu gdy byliśmy nocą w okopach pod Roszelą y gawędził ze mną, ia zaś opowiedałem mu o tym znaku przestrożnym; tenże upewnił mnie, iż widział tę barzo cudną grebinią y że barzo miłowała rzeczonego marszałka, y podięła go nader uczciwie: zresztą nie wiedział nic, czy mym razem barziey się powąchali ze sobą.

Ten przykład powinien by wystarczyć dla wielu y dla niektórych pań, o których wspomniałem.

Owo bywaią rogale tak ludzkie, iż każą nawracać y upominać swoie żeny przez ludzi nabożnych y xięży, aby się nawróciły a poprawiły; które też w udanych łzach a obłudnych słowach czynią uroczyste śluby, przyrzekaiąc istne złote góry opamiętania y że nigdy iuż do tego nie powrócą; wżdy ich przysięgi nie trwaią długo, bowiem śluby a łzy takich pań wartczą tyle co przysięgi y odklinania się rozkochanych.

Tak widziałem y znałem iedną białą głowę, którey iedno wielgie xiążę, iey władca, taką oddało posługę, iż sprowadził y nasadził franciszkanina, aby odnalazł iey męża bawiącego w służbie tego xiążęcia w iedney prowincyey y, iakoby wrzkomo sam z siebie to czynił y przybywaiąc ze dworu, ostrzegł go o niehamownym wszeteczeństwie iego żeny y złych pogłosach, iakie chodziły o krzywdzie czynioney onemu mężowi; y że z obowiązku swoiego stanu y powołania przestrzega go zawczasu, iżby uczynił porządek tey grzesznej duszy. Mąż barzo był zaskoczony takowem poselstwem y słodką posługą miłosierdzia: przedsię nic po sobie nie pokazał, ieno podziękował i przyobiecał, iż zaradzi temu; wżdy za powrotem nie obchodził się gorzey ze swą żeną niż kiedy: ba, cóż byłby na tym zyskał? Kiedy biała głowa raz weszła na tę drogę, nie da się z niey ściągnąć, tak samo iak koń pocztowy, który tak barzo wzwyczaił się do galopu, że nie zdole iuż go odmienić na iny sposób chodzenia.

Ha! ileż to widziało się zacnych białych głów, które, przydybane na tym uczynku, zelżone, wybite, napominane i przekonywane, tak siłą, iak łagodnością, żeby iuż do tego nie wracały, przyrzekała, przysięgała y zaklinała się, iż będą strzemiężliwe, przedsię potem praktikuią to przysłowie: "Passato il periglio, gabbato il santo" , y powracała znowu barziey niż kiedy do tey miłośney potrzeby; co więtsza, widziano wiele spomiędzy ich, które, czuiąc w duszy iakowegoś gryzącego chrobaka, same z siebie czyniły barzo święte y barzo uroczyste śluby, wżdy ich nie dochowały y żałowały własnego żałowania, iako powiodą pan Dziubela o kortezanach żałuiących. Y takie białe głowy twirdzą, że barzo iest ciężko odstrychnąć się na zawsze cd takiego słodkiego przyzwyczaienia y nawyku, skoro tak niewiele im się należy w tym krótkim pobycie, iaki im przypadł na tym świecie.

Odwołałbych się chętnie do niektórych pięknych dziewcząt, młodych pokutnic, które przyoblekły zasłonę y zawarły się w klasztorze, gdyby ich spytano w dobrey wierze y sumnieniu, co by k'temu odpowiedziały y iak by pragnęły barzo często, iżby ich wysokie mury mogły runąć a one wyniść precz co narychley. Owo dlaczego nie powinni mężowie starać się powściągać swoich żen, skoro iuż uczyniły pirwsze wykroczenie przeciw czci swoiey, ieno popuścić im cugli y zalecić ieno diskrecyą y pilne strzeżenie się osławy; bowiem próżno iest używać wszelkich lików przeciwko miłości, iakie Owidy niegdy zalecał, y siła inych, ieszcze subtylnieyszych, iakie potem wymyślono, ani nawet one prawdziwe sposoby mistrza Franciszka

Rabelego, których nauczył czcigodnego Panurga, nic tu nie pomogą; chebaby, co nalepsze, praktikować przyśpiewkę z oney starey piosenki, złożoney za czasu króla Franciszka Pirwszego, która powieda:


Kto chce, iżby biała głowa
Była wierna a cnotliwa,
Niech we fayce ią pochowa
Y przez cybuch iey zażywa.


Za czasów króla Hendryka był nieiaki kramarz, który przyniósł na iarmark świętego Germana tuzin pewnych munsztuków dla spętania przyrody niewieściey; które to machiny uczynione były ze żelaza y opasowały iak pasek y obejmowały ią z dołu, y zamykały się na kluczyk; a tak subtylnie uczynione, iż gdy raz biała głowa była spętana, nie mogła sobie dać folgi ku tey słodkiey lubości, iako że ieno parę drobnych dziurek w niey miała dla oddania uryny. Powiedaią, że było iakich pięć czy sześć mężów, niegodziwych zazdrośników, którzy zakupili te opaski y spętali niemi swoie żeny w ten sposób, iż mogły sobie powiedzieć: "Żegnaycie, dobre czasy." Wszelako nalazła się iedna, która wystarała się o ślusarza barzo subtylnego w swoiey sztuce, któremu gdy pokazała to narzędzie y swoie własne, y wszytko, gdy raz mąż wyiechał w pole, on przyłożył się do tego tak pilnie, że ukuł fałszywy klucz, którym ta pani otwierała y zamykała swą przyrodę o każdey porze y kiedy miała wolą. Zasię mąż nigdy na nic nie wpadł. Y folgowała sobie do syta w tey słodkiey lubości, na przekór temu mózgowcowi, oszalałemu, zazdrosnemu rogalowi, który ciągle mnimał się być bezpiecznym od stanu rogatego. Przedsię ten niedobry ślusarz, który sporządził fałszywy klucz, popsował mu wszytko; ba, lepiey uczynił, wedle tego, co mówią, gdyż on był pirwszym, który pokosztował tego przysmaku y uczynił go rogalem: czego można się było spodziewać, bowiem Wenera, która była naycudnieyszą białą głową y k...ą wszechświata, miała Wulkana, kowala y ślusarza za męża, który był wielgi prostak, brudny kulas y barzo szpetny.

Powiedaią wiele więcey: że było wielu galantów, godney szlachty ze dworu, którzy pogrozili w taki sposób onemu kramarzowi, że ieśli się odważy kiedy przynosić takowe specyały, hnet go utłuką; y że ma iuż nie wracać y wyrzucić wszytkie ine, które mu zostały w zapasie; co też uczynił y odtąd nie było iuż o nim słychu. W czym barzo był roztropny, bowiem dosyć by to było, aby wytracić połowę świata, wyludniaiąc go przez takie pętania, zamki y więzy natury, szpetne a omierzłe nieprzyiacioły rozmnożenia pogłowia ludzkiego. Są tacy, którzy daią swoie żeny do strzeżenia rzezańcom, co cysarz Alexander Sewerus wieldze potępił, zabraniaiąc surowie czynić to z paniami rzymskiemi; zasię tacy mężowie barzo są oszukani; nie iżby owi byli w mocy zapłodnić y iżby niewiasty z nich poczynały: wżdy doświadczała od nich nieiakich smaków y łaskotek przyletszych rozkoszy, przybliżaiących się co nieco do oney nawiętszey a doskonałey lubości; o co niektórzy się nie troszczą, powiedaiąc, że ich nawiętsze utrapienie z cudzołóstwa swoich żen nie pochodziło z tego, że sobie wygadzały, ieno że ich gnębiło wieldze żywić i wychowywać i mieć za własne dzieci te, które nie sami spłodzili. Przedsię gdyby nie to, niewiele by się o insze troskali; iako znałem niektórych y barzo wielu. Owo gdy ci, którzy ie spłodzili ich żenom, byli tak łaskawi, aby im dać dobry dochód y żywić te dziateczki, owi mężowie nie troszczyli się o nic zgoła, ba radzili ieszcze swoim żenom, aby tamtych prosiły i uzyskały od nich iakowąś pensyię, aby wyżywić y utrzymać młode, które od nich miały. Iako słyszałem opowieść o znamienitey paniey, która porodziła Wilkonina, dziecię Franciszka Pirwszego. Prosiła go, aby zanimby umarł, dał abo przepisał co nieco dobra dla dziecięcia, które iey spłodził: co też uczynił. Tedy przepisał mu dwieście tysięcy talerów w banku, które mu rosły w precenty y ciągle były w obrotach, to tedy, to owędy; w ten sposób, że gdy dorósł, żył tak wspaniale y tak wysoko się nosił w wydatkach y grze u dworu, iż każdy dziwował się temu; mnimano, że był w łasce u iakiey paniey, o którey by nie wiedziano; iakoż nikt nie miał iey za iego matkę; ieno iż on zawżdy u niey bawił, każdy myślał, iż wielgie wydatki, czynione przezeń, pochodzą z rozkoszek dostarczanych tey paniey; wierę, było przeciwnie, bowiem to była iego matka; o czem niewielu wiedziało, iako iż ród iego y pochodzenie nie było dobrze znane, które wykryły się dopiero, skoro umarł w Konstantynopolu y dziedzictwo iego, iako bękarta, przypadło marszałkowi Recowi, który był obrotny y bystry w wyszukiwaniu takich smacznych kąsków, zwłaszcza dla swoiey korzyści; około czego się zakrzątnął y sprawdził bękarctwo, które było tak długo ukryte, y sprzątnął dobro dziedzictwa przed panem Telinim, który był ustanowiony dziedzicem tegoż Wilkonina.

Ini mówili wszelako, iż ta pani miała owo dziecię od inych, nie od króla, y że wyposażyła go tak z własnego; przedsię pan Rec poty myszkował y szpyrał po bankach, aż wynalazł piniądze y oblig króla Franciszka; niektórzy mówili wszelako o inem xiążęciu, mniey wiełgiem od króla, abo o inem, ieszcze mnieyszem; ba aby osłodzić y pokryć wszytko, y wyżywić dziecko, niezgorzey było przyczytać wszytko maiestatowi, iako to się widziało y u inych. Sądzę, że siła iest białych głów po świecie, a nawet we Francyey, którym gdyby spodziewały się rodzić dzieci za tę cenę, królowie y ini możni łacno wygramoliliby się im na brzuchy, alić często wyłażą na nie bez wielgiego dla nich pożytku; w czym wiele z nicto się oszukało, bowiem takim możnym personom nie oddaią się z chęci, ieno aby mieć galardon iako ów Iszpan powieda.

Iest barzo niemała kwestya z takiemi dziećmi niepewnymi a wrzkomymi; a mianowicie, czy maią dziedziczyć dobra oycowskie y macierzyste, y że to iest wielgi grzech u niewiast podsuwać ie w dziedzictwo; za czym wielu doktorów orzekło, iż biała głowa winna to odsłonić mężowi y powiedzieć mu prawdę. Tak to przekazuie Subtylny Doktor. Ale to osądzenie nie iest dobre, powiedaią ini, bowiem biała głowa osławiłaby sama siebie odsłaniaiąc to, do tego zaś nie iest zobowiązana, bowiem dobra sława iest więtszym dobrem niż dobra doczesne, powieda Salamon.

Godziwiey iest tedy, aby mienie przypadło na dziecko, niż żeby dobra sława miała się stradać; bowiem, iako powieda przysłowie: "Więcey warta dobra sława niżeli złota przepaska." Stąd theologowie wysnuwała maxymę, która orzeka: że kiedy dwa zakony y przykazania nas wiążą, mnieyszy winien ustąpić więtszemu. Owo tedy przykazanie, aby zachować dobrą sławę, więtsze iest niż to, które dotyczy, aby oddać dobro drugiemu; trzeba więc, iżby to było przełożone tamtemu.

Co więcey, ieśli żena odsłania to mężowi, popada w nieprzezpieczeństwo, iż może być zabita przez tegoż męża: co iest barzo pilnie zbronione samemu się podawać na śmierzć; toć nawet nie wolno iest białey głowie zabiiać się z obawy przed zgwałceniem abo gdy została zgwałcona; inaczey zgrzyszyłaby śmiertelnie. Tak iż zgoła lepiey iest przyzwolić, iżby sią było zgwałconą, ieśli nie można na to poradzić ucieczką abo wołaniem pomocy, niźli się zabiiać samey; bowiem zgwałcenie ciała nie iest grzychem, cheba za zgodą duszy. Oto odpowiedź, iaką święta Łucya uczyniła tyranowi, który iey groził, iż każe ią zawieść do bordelu: "Ieśli mnie dasz zgwałcić - rzekła - czystość moia otrzyma podwoyną koronę."

Dla tey przyczyny Lukrecya iest osądzona przez niektórych. Owo prawda, iż święta Sabina y święta Sofoniena, które się zbawiły życia, aby nie popaść w ręce barbarzyńców, nalazły łaskę u naszych oyców y doktorów, iako że wedle nich uczyniły to z nieiakiego rozkazania Ducha Świętego; przez którego to Ducha Świętego, po dobyciu Cypru, iedna panienka cypriocka, świeżo uczyniona krześciianką, gdy ią wraz z wieloma inymi paniami uprowadzono, iżby były ofiarami dla Turczynów, podłożyła taiemnie ogień w prochy statku; tak iż w iedney chwili wszytko wybuchło y spłonęło wraz z nią, mówiącą: "Niechay Bóg nie da, iżby nasze ciała miały być zhańbione y poznane przez te omierzłe Turki a Saraceny!" Y Bóg wie, może były iuż zhańbione y może chciała ta panna uczynić za to pokutę; cheba może, iż iey pan nie chciał iey dotknąć, aby więcey pieniędzy wyciągnąć przedaiąc ią iako dziewicę, ile że w tych kraiach, iak y we wszytkich inych, łasi są na to y radzi smakuią taki nietknięty kąsek.

Owo aby powrócić do leibgwardy tych niebożątek białych głów, iako mówiłem, rzezańce nie omieszkuią popełniać z niemi cudzołóstwa y z mężów czynić rogali, z wyłączeniem ieno rozmnożenia. Znałem dwie białe głowy we Francyey, które się wdały w miłoście z dwoma wymiszkowanymi szlachcicami, aby nie zayść w ciążę; y mimo to miały z nich rozkosz, a nie popadły w osławę. Wżdy bywali w Turcyey y w Barbaryey mężowie tak zazdrośni, iż obaczywszy się na tym oszukaństwie zaczęli kastrować swoie ubogie niewolniki całkiem na gładko y obcinać im wszytko do czysta. Owo, wedle tego, co mówią y piszą ci, którzy znaią Turcyią, z owych tak okrutnie okaleczałych zaledwie dwu na dwunastu ocali się, iżby nie umarli, y tych, którzy ocaleli, kochaią y czczą oni mężowie iako szczyrych, pewnych y czystych strażników czystości swoich żen y zakładników ich czci.

My krześciianie nie używamy zgoła tych okrucieństw szpetnych y nazbyt straszliwych; przedsię miasto tych rzezańców oddaiemy ie pod straż starców sześćdziesięcioletnich, iako czynią w Iszpaniey, zwłaszcza na dworze tamecznych królów, gdzie ich widziałem stróżami panien dworskich y z orszaku krółowey. Owóż, Bóg to wie! bywaią starcy sto razy barziey chytrzy na zgubę dziwcząt y niewiast aniźli młokosi y sto razy goręcsi, wybrednieysi y przebiegli, aby ie omamić y znieprawić.

Mnimam, że tacy stróżowie, chocia maią siwiznę na łbie y na podbródku, nie są zgoła przezpiecznieysi od młodych, ani stare białe głowy nie więcey; iako iedna stara ochmistrzyni iszpańska, prowadząc swoie dziwczęta y przechodząc przez wielgą salę, y widząc na ścianach członki naturalne wymalowane z przysadą y barzo grube y nadmierne, wykrzyknęła: "Mira que tan bravos no los pintan estos hombres, como quien no los conociesse!" Y te panny zwróciły się ku niey, y przypatrowały się, prócz iedney, którą znałem, która udaiąc prostaczkę zapytała drugiey ze swoich towarzyszek, co by to za ptaki były; bowiem były niektóre wymalowane ze skrzydełkami. Tamta odpowiedziała iey, że to były ptaki z Barbaryey, cudnieysze w naturalnym kształcie niż w malowidle. Bóg tam wie, czy tamta ich nigdy nie widziała; wżdy musiała tak pokazować po sobie.

Siła mężów zawodzi się często na tych stróżach; bowiem zdaie się im, że byleby ich żeny były w rękach starych (które te i owe nazywała swemi matkami dla więtszego uczczenia), że iuż są barzo dobrze strzeżone od przodku; owo przedsię nie masz we świecie łatwieyszych do pozyskania y kupienia iak one; bowiem ze swoiey natury popychaiącey ie do chciwości bierą ze wszytkich rąk, sprzedaiąc swoie ieńczynie.

Ine nie mogą ciągle upilnować tych młodych białych glowiąt, które są w ustawicznem płonieniu, a zwłaszcza kiedy miłość na nie przydzie; tak iż po nawiętszey części drzemią wpodle komina, przy czym w ich przytomności sporządza się rogalów, a zaś one nie daią baczenia ani nic o tym nie wiedzą.

Znałem iedną panią, która uczyniła to przy swoiey ochmistrzyni, tak subtylnie, iż nigdy się na tym nie postrzegła. Druga uczyniła tak samo przy swoiem mężu, iakoby na iego oczach, w czasie kiedy zabawiał się grą w durnia.

Ine starowiny maią słabe nogi, które nie mogą nadążyć truchtem za ich paniami, tak iż zanim przybędą na koniec alei abo lasu, abo do alkierza, ich panie toż uszczknęły taiemnie swóy raziczek, tak iż tamte się nie spostrzegły ani nic nie widziały niebożęta, wątłe w nogach y o słabem zwroku. Bywaią ine starki ochmistrzynie, które iako że bawiły się tym rzemięstem, mają litość nad tym, żeby młodzi pościli, y tak są dla nich przychylne, że same z się otwieraią im drogę y nakłaniaią ie k'temu, y pomagaią z całey swoiey mocy. Owo Aretyn powieda, że nawiętsza lubość białey głowy, która sama tym się bawiała, y nawiętsze iey ukontentowanie to iną tak samo na to przywieść.

Oto dlaczego, kiedy się chce utrefić dobrą posełkinią w miłości, bierze się y szuka radniey starcy rayfurki niżeli przymłodszey białey głowy. Także wiem to od iednego barzo bywałego mężczyzny, że barzo to nierad widział y zabraniał żenie wyraźnie, aby nigdy nie trzymała kompaniey ze staremi babami, iako iż są zbyt nieprzezpieczne, zasię z młodemi tyle, ile iey się spodoba; y przytaczał na to wiele dobrych racii, nad któremi rozprawianie zostawiam biegleyszym rozprawcom.

Dlatego też ieden znamienity pan we świecie, którego wiem, powierzył swoią żenę, będąc o nią zazdrosny, swoiey krewniaczce, wszelako pannie, aby iey służyła za nadzorczynią, co czyniła barzo pilnie, iako że z natury swoiey zachowała nieco przyrodzenia owego psa ortolańczyka, co to nie iada zwyczaynie kapusty w ogrodzie swoiego pana, wżdy nie daie ieść inym; ta przedsię iadała sama, ale nierada była dać ieść swoiey kuzynie: wszelako tamta zawsze iey umknęła iakiś raziczek na boku, którego ta nie postrzegła, chocia była taka bystra, abo też udawała, że nie postrzegła.

Mógłbych przytoczyć nieskończoność środków, iakich używaią biedni zazdrośni rogalowie, aby spętać, ścisnąć, zawiązać i dzierżyć w garści swoie żeny, aby nie bryknęły; wżdy na próżno im iest praktikować wszytkie te stare sposoby, o których słyszeli, y wymyślać zgoła nowe, bowiem tracą ieno na darmo siły w tey szyrmierce; bowiem skoro raz białym głowom ten psotliwy robaczek miłosny usadził się w głowinie, hnet przywodzą na hak swoich mężów, iako mam nadzieię to wywieść w iednym dyszkurze, który na wpół iuż skoncypowałem, o chytrościach a podstępach białogłowskich w tey rzeczy, którą przyrównywam z planami y chytrościami woyennemi żołnirzów. Y naypięknieysze likarstwo, pewne y słodkie stróżowanie, iakie mąż zazdrosny może dać swoiey żenie, to iest zostawić iey swobodę czynienia wedle woley, iako to słyszałem od iednego bywałego żeniatego mężczyzny: iest bowiem w przyrodzeniu białey głowy, że im więcey się iey wzbrania iakąś rzecz, tym barziey pragnie ią czynić, a zwłaszcza w miłowaniu, w którym apetyt rozgrzewa się barziey od zakazu niż od zostawienia swobody.

Oto ieszcze ina odmiana rogalów, wszelako wątpliwych: niby rozumiem tak, ieżeli ieden folgował sobie z białą głową do syta przez ciąg życia iey męża rogala, y ten mąż potem zmiera, a zaś ów służka zaślubia z kolei ona owdowiałą białą głowę, czy zaślubiwszy ią w powtórnem zamęściu winien nosić miano a godło rogala, iako znałem takich wielu y z nie naypoślednieyszych. Są inszy, którzy powiedaią, że nie może być rogalem, bowiem on to sam odprawował te posługi, y że nie było nikogo, który by go uczynił rogalem, iak telko on sam, tak iż te iego rogi zdziałane są przez niego samego. Wszelako bywaią wszak płatnerze, którzy kowaią miecze, od których są zabici, abo zabiiaią się sami miedzy sobą.

Są inszy, którzy mienią ich istotnie rogalami, nie czem inem: przedsię, wierę, na pniu. Przytaczała na to siła racii; że iednak materya nie iest osądzona, zostawiam iey roztrząśnięcie do pirwszych roków, iakie kto zechce zwołać na tę sprawę.

Owo powiem tu ieszcze o iedney barzo znamienitey damie, zamężney, która przyrzekła się w małżenstwo przed czternastu laty temu, z którym ma ieszcze konszachty, y od tego czasu ciągle czekała y życzyła, aby iey mąż umarł. Ba cóż, kiedy tamtemu nie śniło się umierać dla iey wygody, tak iż mogła mówić: "Przeklęty niech będzie taki mąż a towarzysz, co żyie dłużey, niźlibych pragnęła!" Chorób y niedomagań cielesnych było tam u niego dość, wżdy śmierzci nie. Tak iż ostatni król Hendryk, oddawszy iedną piękną a dużą maiętność pewnemu barzo godnemu a dzielnemu szlachcicowi po naydługszym życiu rzeczonego męża rogala, mawiał często: "Dwie iest osób na moiem dworze, którym barzo się dłuży, żeby ten a ten hnetki pomarł; iedney, aby mieć iego maiętność, drugiey zasię, aby zaślubić swego miłośnika; wżdy y iedna, y druga barzo się aż dotąd zawiodła."

Oto iako Bóg iest roztropny a przewiduiący, iż nie zsyła łacno złego, którego się pragnie; iakoż mówiono mi, że od nieiakiego czasu ci dwoie w złem są ze sobą pożyciu y spalili swoie przyrzeczenia przyszłego małżenstwa, y zerwali kontrakty, z wielgim żalem tey żeny a radością wrzkomego męża, ile że chciał się obeźrzeć za inem zaopatrzeniem y nie chciał iuż tyle czekać na śmierć tamtego męża, który, iakoby na drwiny, dosyć często wzniecał alarmy, iakoby iuż miał umierać; wżdy w końcu przeżył owego nagotowionego oblubieńca. Kara to boska, wierę, bowiem niesłychana to rzecz małżenstwo tak zawierane; bowiem iest nie leda iaka rzecz i dość potworna, aby godzić się y zawierać drugie małżenstwo, wówczas igdy pirwsze iest ieszcze w pełney mocy.

Wolę iuż drugą, również znamienitą, ba nie tak iak ta, o którey mówiłem, która, będąc żądana usilnie przez iednego szlachcica w małżenstwo, zaślubiła go nie dla miłości, iaką by miała dla niego, ale ponieważ widziała, że iest chory, wycieńczony y znędzniały, y nikczemnego weźrzenia, y lekarze mówili iey, że nie wyżyie roku, a zwłaszcza ieżeli nawiedzi tę cudną białą głowę bogday parę razy w iey łożnicy: za czym spodziwała się wrychle iego śmierzci y że zagarnie sobie po iego wyżyciu wszytkie dobra y maiętności, piękne statki y wielgie zapisy, iakie iey dawało to małżenstwo; bowiem był barzo bogaty y cale dostatni szlachcic. Zawiedła się niemało, bowiem do dziś żywie krzepki y krzepciey się miewa sto razy, niż wtedy kiedy ią zaślubił; późniey zasię ona umarła. Powiedaią, że ten szlachcic udawał tak chorowitego y umrzyka znaiąc tę białą głowę iako barzo chciwą, aby ią to pobudziło do małżenstwa z nim, w nadziei zgarnięcia takich maiętności; ale Bóg na wysokościach rozrządził cale przeciwnie y kazał kozie tam trawę szczypać, gdzie była przywiązana, wbrew iey woley.

Cóż powiemy o inych, którzy zaślubiaią k...iszcza a kortezany barzo rozgłośne, iako czynią dosyć powszechnie we Francyey, a ieszcze barziey w Iszpaniey y we Włoszech; którzy, czynięcy tak, wmawiaią sobie, iż zasłużą się dziełem miłosierdzia por librar un'anima christiana del infierno, iako mówią, y aby ie przywieść na świętą drogę.

Wierę, znałem niektórych trzymaiących się tego mnimania y zasady, że kiedy ie zaślubiaią dla tey świętey a zacney przyczyny, toć nie powinni być liczeni pomiędzy rogale; bowiem to, co się czyni dla chwały bożey, nie powinno być obracane w osławę: byleby wszelako ich żeny, przywiedzione na dobrą drogę, nie umknęły się z niey a nie wróciły na iną, iako widziałem nieiedne w tych dwóch kraiach, które nie imały się iuż grzychu poiąwszy mężów, drugie zasię, które nie mogły się ustatkować, ieno wracały grzęznąć do dawnego bagniska.

Pirwszy raz kiedym był we Włoszech, rozmiłowałem się był w iedney barzo cudney kortezanie rzymiańskiey, która zwała się Faustyna. Wszelako iż nie miałem z sobą wiele pieniędzy, a zaś ona była barzo wysokiey ceny, dziesięći abo dwunastu talerów za noc, trzeba mi było zadowalniać się słowem a pozieraniem. Po nieiakim czasie wracam po drugi raz; tedy, z lepiey iuź zaopatrzonym mieszkiem, idę ią nawiedzić w mieszkaniu za pośrednictwem drugiey y nachodzę ią zaślubioną z iednym sędzią, w temże samym mieszkaniu, gdzie mnie wdzięcznie przyięła, opowiedaiąc mi szczęsne zdarzenie swoiego małżenstwa y odtrącaiąc barzo daleko swoie szaleństwa przeszłego czasu, z któremi pożegnała się iuż na zawsze. Pokazałem iey piękne talery francuskie, ginąc z miłości dla niey więcey niż kiedy. Skusiło ią to y udzieliła mi, czego chciałem, y rzekła mi, iż zawieraiąc małżenstwo ułożyła y zawarowała z mężem swoią zupełną swobodę, ale bez zgorszenia wszelako y oszukaństwa, y ieno za dużą kwotę, iżby oboie mogli się utrzymać na wysokiey stopie; y że można ią było dostać za wielgie sumy y godziła się wtedy chętnie, ale nie za małe. Ten, wierę, zebrał swoie rogalstwo y na pniu, y w snopkach.

Słyszałem o iedney białey głowie we świecie, która zawieraiąc małżenstwo żądała y postanowiła, aby iey mąż zostawił ią na dworze dla miłosnego rzemięsła, zachowuiąc sobie użytek swoiego lasku y gęstwinki, iak iey się będzie zdało; przedsię w nagrodę dawała mu co miesiąc tysiąc złotych na iego drobne ucieszki y nie troszczyła się o insze, ieno aby sobie folgować. Tak tedy owe białe głowy, które niegdy zażywały wolności, niełacno mogą się strzymać, iżby nie potrzaskały ciasnych zamków swoich drzwi, mimo wszelkiey zapory, zwłaszcza gdy złoto dźwięczy a połyskuie: świadectwem owa piękna córka króla Akrysa, która chocia zamknięta y ściśniona barzo w okrutney wieżycy, pofolgowała sobie y dopuściła do się one wdzięczne krople złocistego dżdżu Iupitera.

Ha! iako barzo niełatwie iest (powiedał ieden bywały pan) białą głowę, która iest piękna, hambitna, chciwa, pożądliwa cudnych ubiorów, cudnych szatek, kosztowney ozdoby y wszelakich smaków, ustrzec od tego, aby nie upadła, nie nosem, ale zadkiem na ziemię, chociaby kuper iey był źrzetelnie obwarowany, iako to mówią, i chociaby iey mąż był dzielny, waleczny y miał przy boku dobrą szpadę, aby go bronić. Znalem tylu z onych dzielnych y walecznych, którzy przedsię na to przyszli; w czym, wierę, wielga była żałość patrzeć na one godne y dzielne męże, iak popadli w oną niedolę, y po tylu wspaniałych zwycięstwach, tylu znamienitych przewagach nad nieprzyiaciołmi y chlubnych walkach, wygranych swą bitnością, trzebaż, aby pośród cudnych kwiatów y listków onych triumphalnych wieńców, iakie maią na głowie, musiały się naleźć y rogi, hańbiące ich ze wszytkim: którzy wszelako więcey dbali o swoie chlubne ambicye z pięknych bitew, zaszczytnych postów, czynów a zdobyczy niż o strzeżenie swoich żen y oświetlenie ich ciemney iaskini. Y owo tym strychem, nie myśląc o tym, przybywała pod mury y przychodzą do zdobycia Rogatego Grodu; czego iest przedsię wielga szkoda : iako dobrze znałem miedzy nimi iednego dzielnego y walecznego, który miał wielgie zachowanie u ludzi; ten gdy raz z lubością chlubił się opowiadaniem swoich czynów a zdobyczy, ieden barzo znamienity a możny szlachcic, iego poufały y krewny, rzecze z nagła drugiemu: "Dziw mi, iż nam powieda tu swoie zdobycze, bowiem dziupla iego żeny więtsza iest niż wszytkie, iakich kiedy dokonał lub zgoła dokona."

Znałem i wielu inszych, którzy, mimo całą przystoyność, dostoieństwo y postawę, iaką okazowali, przybrali mimo to ową koronę rogatą, która wszytko zaćmiewała; bowiem taka korona y takie znamię nie da się ukryć y pochować; y chociaby się tam przy tym nalepszą twarz a postawę czyniło, obiawia się to y widnieie iaśnie. Y co do mnie, nigdy ieszcze w moiem życiu nie widziałem żadnego spomiędzy tych rogalów, iżby nie miał swoiey osobney oznaki, ruchu, postawy y godła a znamienia, oprócz iednego iedynego, którego znałem, a w którym nabarziey iasnowidzący nic by nie dopatrzył ani nie pochwycił nie znaiąc iego żeny, taką miał w sobie przystoyność, wdzięczną postawę y weźrzenie czcigodne a stateczne. Rad bych był prosić białe głowy maiące mężów tak doskonałych, iżby im nie czyniły takich pakości a wstydów: ale, wierę, one mogłyby mi hnet powiedzieć: "Y gdzież ano są ci doskonali, iako powiedasz, iż był tamten, którego nam przytaczasz?"

Wierę, panie moie, macie słuszność; .bowiem nie wszytcy mogą być iako Scypiony a Cezary, y takich iuż nie bywa. Iestem tedy mnimania, iżbyście w tym postępowały wedle waszego rozumienia; bowiem, skoro mówimy o Cezarach, naydwornieysi przez to przebyli y naycnotliwsi, y naydoskonalsi, iako rzekłem y iako czytamy o tym doskonałym cysarzu Traianie, którego przymioty nie mogły powstrzymać żeny iego Plotyny, iżby sobie nie wygadzała do sytości z Hadryanem, który był cysarzem potem; z którey czyrpał wiele dogodności, korzyści y dostoieństwa, tak iż ona była przyczyną iego wspięcia się w górę. Owo też nie był iey niewdzięczny doszedłszy do wielgości, bowiem kochał ią i szacował zawsze barzo ustawicznie,a gdy umarła, popadł w taką żałobę y zamknął się w takim smutku, iż na czas nieiaki poniechał zgoła iadła y napitku y mus mu był pozostać w Galiey Narbońskiey , gdzie dostał tę smutną wiadomość Tam wytrwał przez trzy lub cztyry miesiące, w który czas napisał do senatu, aby pożałować Plotynę w liczbę boginiów, y rozkazał, aby w dzień iey pogrzebu oddano iey barzo bogate y barzo wspaniałe ochfiary; sam zaś obrócił ten czas na budowanie y wznoszenie ku iey czci a pamięci barzo piękney świątyni koło Nemury zwaney dziś Nim, ozdobioney barzo cudnemi y bogatemi marmorami y porfirami, wraz z inym różnym klenotem. Oto więc iako w rzeczach miłości y iey ukontentowania nie trzeba niczemu się zadziwiać: boć y Kupidon, teyże bóg, iest ślepy, iako to obiawia się u niektórych maiących mężów nayurodziwszych, nagodnieyszych a nadoskonalszych, iako się zdarza uwidzieć, a przedsię trefi się im rozdurzyć w inych, tak szpetnych a plugawych, że nie można iuż barziey.

Widziałem siła takich, o których zadawano sobie pytanie: która biała głowa iest więtsza k...wa, czy ta, która ma barzo pięknego a zacnego męża, a bierze gacha szpetnego, przymierzłego y barzo niepodobnego do swego męża; abo ta, która ma szpetnego a dotkliwego męża y bierze przyiaciela barzo powabnego, a mimo to wszelako parzy się a w pieszczoty wdaie ze swoiem mężem, iakoby to był sam cud mężczyźńskiey urody, iako to widywałem u wielu białych głów. Owo, wierę, pospolity głos iest ten, że ta, która ma urodziwego męża, a poniechuie go, iżby miłować szpetnego gacha, iest barzo wielka k...wa, ni mniey ni więcey iak barzo skażoną gębę ma taka osoba, która zostawia dobre mięso, aby ieść złe. Toteż mnimać się godzi, iż biała głowa porzucaiąca piękno, aby miłować szpatotę, czyni to dla samey chuci, ile że nie masz nic chutliwszego ani sposobnieyszego do zadowolenia chuci iako mężczyzna szpatny, którego czuć iest barziey kozłem cuchnącym, plugawym a wszetecznym niżeli człowiekiem. Y często wdzięczni a urodziwi mężczyźni są nieco więtsze delikaty y mniey zdatni do nasycenia lascywii nadmierney y rozszalałey niźli rosły y gruby drab kosmaty, cham y plugawiec. Inszy mówią, że biała głowa, która miłuie wdzięcznego galanta y szpetnego męża y folguie sobie z oboma, iest równie wielga y duższa k...a, iako że nic nie chce stracić ze swoiey ordynarii y strawy codzienney.

Takie białe głowy podobne są tym podróżuiącym po kraiu, zwłaszcza we Francyey, którzy, przybywszy pod zachód dnia na wieczerzę do gospody, nie zaniechuią nigdy upomnieć się u gospodarza o miarkę dla konia pocztowego; musi ią dostać, choćby był pełny aż do samey gardzieli. Tak i te białe głowy, gdy się kładą na spoczynek, żądaią mieć, tak lub owak, miarkę swoiego konia pocztowego; iako znałem iedną, która miała męża barzo dobrego pracownika w iey spodku; owo ieszcze żądaią to pomnożyć y podwoić w takim bądź sposobie, chcąc, aby galant był na dzień, który oświeca iego gładkość y tym barziey sprowadza appetyt iego damie, iż czerpie zeń więcey lubości y ukontentowania za pomocą wdzięczney iasności dnia; a zasię szpatny pan mąż iest na noc; bowiem, iako powiedaią, w nocy wszytkie koty są szare y byleby ta biała głowa nasyciła swoie pochocie, nie myśli o tym, czy iey samiec, mam rzec mąż, iest gładki, czy szpatny. Bowiem, iako słyszałem od wielu, kiedy się iest w onem piiaństwie lubości, mężczyzna ani biała głowa nie myślą zgoła o inym przedmiocie ani wyobrażeniu, ieno o tem, z którem maią sprawę w chwili obecney: chocia to wiem z dobrego źródła, że wiele białych głów daie do wierzenia swoim galantom, iż kiedy to czynią z panami mężami, oddaią myśli swoie swemu przyiacielowi, a nie myślą o mężu, aby mieć stąd więcey rozkoszy, y od mężów słyszałem także, że kiedy czynią to z żenami, myślą o swoich miłośnicach dla tey samey przyczyny: wey to są szczyre cygaństwa. Philozophowie y biegli w przyrodzie powiedali mi, że iedynie obecny przedmiot zaprząta ich wtedy, a nie zgoła nieobecny; na co przyczytywali siła racii; wżdy nie iestem dość dobrym philozophem ani mędrkiem, aby ie tu wywieść, przy tym są miedzy niemi niektóre plugawe. Chcę we wszytkiem przestrzegać ieno werekundyey, iako to powiedaią; ba co się tyczy tey skłonności do miłowania szpatoty, to widziałem tego siła w moiem życiu, czemu się dziwowałem mało sto razy.

Wracaiąc iednego razu z podróży z iedney cudzoziemskiey prowincyey, którey nie nazwę, z obawy iżby nie odgadniono przedmiotu, o którym chcę mówić, y gdym rozmawiał z pewną znamienitą świecką panią o iney wielgiey paniey y xiężniczce, którą tam widziałem, owo zapytała mnie ta pani, iako się ma rzecz z iey sprawy miłośnemi. Nazwałem iey osobę, którą ta xiężniczka trzymała sobie za ulubieńca, a który nie był ani urodny, ani wdzięczny y barzo podłego stanu. Za czym mi odpowiedziała: ,,Zaprawdę, barzo wielga sobie krzywdę czyni i wielgie uwłoczenie dla miłości, będąc tak piękną y w mnimaniu ludzkim tak poczciwą." Ta pani słusznie mogła mówić mi te słowa, bowiem nie przeciwiała się im w uczynkach ani też nie była w tym obłudna: bowiem miała barzo grzecznego przyiaciela y barzo od siebie umiłowanego. Owo skoro iuż mamy rzecz do dna wyczerpać, nigdy biała głowa nie ściągnie na się przygany, ieśli weźmie się miłować y uczyni wybór wdzięcznego przedmiotu, ani także krzywdy nie czyni mężowi, choćby nie z iney przyczyny iak przez miłość dla potomstwa; ile że bywaią mężowie, którzy są tak szpatni, takie pokraki, ciemięgi, gamonie, niezdary, d..y y tak do niczego, że kiedy ich żeny maią z nich dzieci y podobne do nich, to lepiey by im, wierę, było zgoła ich nie rodzić; iako znałem wiele białych głów, które kiedy miały dzieci z takich mężów, tedy były całkowicie takie iak ich oćcowie; przedsię gdy postarały się o niektóre dziatki od swoich miłośników, te zasię przerastały swoich oćców, braci y siestry we wszytkiey rzeczy. Także niektórzy philozophowie, którzy omawiali tę materyą, twierdzili zawżdy, że dzieci tak uszczknięte lub przemycone ukradkiem, lub uczynione po kryiomu y w prędkości są wiele foremnieysze y barziey podaią się na ów wdzięczny sposób, iakiego użyto, aby ie spłodzić z nagła a zgrabnie, niżeli te, które uczynione są w łóżku, ociężale, mdło, gnuśnie, leniwo y nieiako na poły przez sen, ieno z myślą o rozkoszy w iey źwirzęcey postaci.

Tak też słyszałem od tych, którzy maią pieczę nad stadniną królów y wielgich panów, że często widzieli, iako się poczynała nalepsze konie nieiako uszczknięte przez ich macierze, barziey niż ine, uczynione pod opieką rządców stadniny y pokryte umyśnie doprowadzonemi ogierami: tako iest y z osobami ludzkiemi.

Ileż białych głów widziałem wydaiących nadobne, grzeczne y krzepkie dziateczki, które, gdyby ich wrzkomi oćcowie byli ie zdziełali, byłyby z nich prawdziwe ciotki i czyste bydlęta. Oto dlaczego białe głowy roztropnie czynią przypomagaiąc tak sobie y obzieraiąc się za dobrymi y foremnymi stadnikami, aby wydać wdzięczną rasę. Wdy też widziałem y takie, które miały urodnych mężów, a które wspomagały się niektóremi miłośnikami szpatnemi y cherławemi stadnikami y którzy wydawali brzydkie i omierzłe potomstwo.

Oto iedna z iawnych korzyści y niekorzyści stanu rogatego.

Znałem we świecie iedną białą głowę, która miała męża barzo szpetnego y barzo nicdorzeczy; owo z czterech córek y dwóch synów, które miała, dwie ieno coś były warte, iako iż pochodziły y były spłodzone od iey gacha; zasię ine, pochodzące od iey niezguły męża (rzekłbych rad: puchacza, bowiem iakoby miał iego oblicze), były barzo omierzłe.

W czym białe głowy winny być barzo roztropne y obrotne, bowiem zwyczaynie dziatki podobne są swoim oćcom y naruszaią znacznie ich cześć, kiedy im nie są podobne; stąd widziałem bardzo wiele pań, które pilnie baczyły, aby mówić y dawać do wierzenia całemu światu, że ich dzieci podobne są ze wszytkim do oćca, a nie do nich, chociaby nic po tamtym nie wzięły; bowiem to iest nawiętsza radość, iaką można sprawić mężowi, ile że to daie pozór, iż nie uszczknęły ich z kogo inego, chociayby rzeczy miały się zgoła przeciwnie.

Trefiło mi się być iednego razu w dużey kompaniey dworskiey, gdzie każdy oglądał portrety dwóch córek iedney barzo wielgiey królowey. Każdy powiedał swoie mniemanie o tym, do kogo by były podobne, tak iż wszytcy y wszytkie rzekli, iż zgoła podały się na matkę; ba ia, który byłem barzo oddanym sługą teyże matki, wziąłem postawę twirdzącą y rzekłem, że we wszytkim podały się na oćca y że gdyby znali y widywali oćca tak iako ia, przyznaliby moią słuszność. Za co siestra oney matki dziękowała mi y za dobro mi to poczytała, y barzo osobliwe, iako iż były niektóre osoby, które mówiły to z umysłu, aby tamtą podać w podeźrzenie, że bawi się postronnemi miłośćmi y że dostało się co nieco prochu do iey fuiarki, iako powiedaią; a zaś w ten sposób twirdzenie moie o podobieństwie do oćca przystroiło wszytko. Owo tedy w tey materiey, gdy kto będzie dobrze życzył iakieyś paniey y ukażą mu dzieci z iey krwie y iey kości, niechay zawżdy powieda, że we wszytkim podały się na oćca, chociażby zgoła nic z tego nie było.

Prawda iest, mówiąc, iż maią co nieco z matki, nie uczyni się nieszczęścia, iako rzekł pewien dworzanin, móy wielgi przyiaciel, mówiąc w kompaniey o dwóch szlachcicach, braciach, dość mile cirpianych od króla, gdy go zapytano, do kogo by byli podobni, do oćca czy do matki; odparł, że ten, któren iest zimny, podał się na oćca, zasię drugi, goręcszy, podał się na matkę; tym uszczypkiem wycylował na matkę, która była przygoręcsza biała głowa; y w rzeczy te dwoie dzieci rozebrały miedzy siebie te dwa humory, zimny y gorący. Iest druga odmiana rogali, która urasta ze wzgardy, iaką okazuią swoim żenom; iako znałem wielu takich, którzy maiąc barzo nadobne a poczciwe żeny nie troszczyli się o nie, nizacz ie mieli y gardzili niemi. Owo te, które były obrotne y pełne serca y z tęgiego szczepu, czuiąc się tak wzgardzonymi odpłacały się czyniąc tak samo: owo hnet było po piękney miłości. Y skutek był z tego pewny, bowiem, iako mówi przyśpiewka włoska y napolitańska: "Amor non si vince con altro che con sdegno."

Bowiem biała głowa urodziwa y godna, y która zna, co iest warta, y podoba się sobie, widząc, iż mąż ią wzgardził, chociayby miała dlań nawiętszą miłość małżenską we świecie, nawet gdyby ią napominano y przedstawiano iey nakazy prawa co do tey miłości, ieśli ma boday krzynę serca, niecha go z miesca y ogląda się indziey za przyiacielem, iżby wspomagał ią w iey drobnych potrzebach, y szuka postronnie swoiego ukontentowania.

Znałem dwie panie ze dworu, obie szwagierki ze sobą; iedna zaślubiła męża faworita,dworaka y barzo bywałego człeka, który wszelako nie dbał o swoią żenę tak, iako był powinien,zważywszy iey pochodzenie; y mówił do niey przy ludziach iakoby do iakiego kocmołucha, y gnębił ią srodze.

Ona, cirpliwa, znosiła to czas nietakt, aż póki iey mąż nie ochwiał się nieco w łaskach; wówczas ona śledząc y chwytaiąc okazyią za łeb y w sposobną chwilę, zapamiętawszy mu to dobrze, oddała mu z kolei iego wzgardę czyniąc go wdzięcznym rogalem: a toż samo uczyniła y iey szwagierka bierąc przykład z tamtey; która, iż była zaślubiona barzo młodo y w drobnym wieku, mąż iey nizacz ią sobie ważył iako małą dziewuszkę ani też miłował iey, iako był powinien; przedsię ona, posunąwszy się w leciech y wzmógłszy się w sercu, rozpoznaiąc swoią urodę, odpłaciła mu tą samą monetą y obdarowała go pięknym porożem za pamięć przeszłości.

Indziey znowu znałem iednego znamienitego pana, który, wziąwszy sobie dwie kortezany (śród których iedna była Mauryika) iako swoie nawiętsze delicyie y przyiaciółki, nie troszczył się wcale o żenę, chocia ta zabiegała się on ze wszytką czcią, przyiaźnią y powinnością małżenską, iako tylko mogła; wżdy on nigdy nie mógł widzieć ią radem okiem ani uściskać z serca y na setkę nocy nie pożałował iey nawet dwóch. Owo cóż miała czynić, niebożątko, po tylu niegodziwościach ieśli nie to, co uczyniła: znaczy poszukać sobie iney wakuiącey łożnicy y sparzyć się z iną połową, y mieć w niey to, co się iey godziło? Gdybyż boday ten mąż był uczynił iako iny, którego wiem, a który był takiego przyrodzenia, iż przyciskany przez swoią żenę, barzo nadobną białą głowę, a czyrpiąc sobie rozkosz inedy, rzekł iey otwarto: "Szukay, moia żeno, gdzie indziey twoiego nasycenia; daię ci wolność po temu. Czyń z twey strony to, co zechcesz czynić, z drugim: zostawiam ci wolę y nie troskay się o moie uciechy, y day mi czynić to, co mnie się podoba. Ia nie będę pętał twoich igrów a rozkoszy: ty przedsię nie pętay moich." Za czym gdy każdemu w ten sposób wolność była przywrócona, oboie poiechali ostro, iedno na prawo, drugie na lewo, nie troszcząc się iedno o drugie: oto, wierę, dobry obyczay żywota.

Tak samo iuż bych wolał niektórego starca impotenta, chorowacza, podagryka, wiadomego mi, który swoiey żenie (iż była barzo cudna y nie mogąc iey zaspokoić tak, iak by pragnęła) pewnego dnia rzekł: "Wiem dobrze, moia duszko, że moia niedołężność nie przygodzi się twoiemu rzeźwemu wieczkowi. Dlatego ia mogę ci być barzo omierzłym y nie iest możebna, abyś mi była przywiązaną żeną, tak iak gdybym oddawał ci zwyczayne posługi małżonka silnego i krzepkiego. Owo umyśliłem przyzwolić ci y dać zupełną swobodę bawienia się miłością y obeźrzenia się za iakim inym, który mógłby ci lepiey usłużyć niż ia; wszelako trzeba, abyś wybrała iakiego, który by był umieiący zmilczyć, skromny, któren by cię nie podał na zgorszenie, y mnie, y domu, y żeby ci mógł uczynić parę ładnych dziatek, które będę miłował y chował iako moie własne: tak iż cały świat będzie mógł mnimać, że to są nasze źrzetelne y prawe dzieci, zważywszy, że mam ieszcze w sobie co nieco krzepkości y postawę cielesną dostateczną po temu, iżby się mogło zdawać, że są ze mnie."

Możecie zgadnąć, czy owa młoda, urodna biała głowa rada słyszała to lube a wdzięczne napomnionko y swobodę cieszenia się tą słodką wolnością, którą praktykowała tak dobrze, że w mgnieniu oka zaludniła dom dwoygiem czy troygiem dorodnych małych dziatek, w czym mąż, ile że tedy owędy zbliżał się do niey y sypiał z nią, mnimał mieć swoią cząstkę y wierzył w to, y świat także, y wszytko; y tym sposobem y mąż, y żena byli barzo radzi y dochowali się piękney rodziny.

Oto iny rodzay rogalów, który się poczyna z iednego uciesznego mnimania, iakie maią niektóre białe głowy; a mianowicie, że nie masz nic pięknieyszego, godziwszego ani dozwoleńszego iako miłosierdzie; mówiąc, że nie rozciąga się ieno do tego, aby dawać bidnym potrzebuiącym wsparcia y pomocy z dóbr y maiętności bogatszych od się, ale także aby dopomóc do ugaszenia ognia bidnym miłośnikom utesznionym, które widzi się płonące ogniem żarkiey miłości: "Bowiem - powiedaią - iakaż rzecz może być miłosiernieysza iako wrócić życie komuś, kogo się widzi bliskim śmierzci, y orzeźwić tego, kogo widzi się tak rozpalonym?" Iako powieda ten waleczny rycerz z Montobanu, uymuiąc się piękney Ginewry w Aryoście, że owo ta powinna umrzeć, która odbiera życie swemu służce, a nie ta, która mu ie dawa. Ieśli on tak powiedał o pannie, z więtszą słusznością takie miłosierdzie barziey iest zalecone niewiastom co pannom, zważywszy, że tamte nie maią ieszcze sakiewki rowiązaney y otwartey iako niewiasty, które maią ie (przynamniey niektóre) barzo obszerne y sposobne, aby rozszerzały się dla miłości bliźniego.

W czym przypominam sobie opowieść o iedney barzo urodney białey głowie ze dworu, która na Dzień Gromniczny ubrała się w suknię z białego damaszku, y z całym orszakiem w bieli, tak iż nic w onym dniu nie ziawiło się pięknieyszego i bielszego; owo iey służka ziednał sobie iedną z iey przyiaciółek, urodną panią także, ale nieco starszą y barzo obrotną w ięzyku, y zdatną, aby za nim obstawać; gdy oto wszytcy troie patrzyli na barzo piękny obraz, ma którym było wymalowane Miłosierdzie w całey czystości y białey zasłonie, tamta rzekła do towarzyszki:

"Nosisz dzisiay to samo odzienie co to bóstwo miłosierdzia; ale skoroś mu się w tym przypodobniła, trzeba mu się przypodobnić w rzeczy względem twoiego służki; iako że nic nie iest chwalebnieysze iako miłosierdzie y litowanie się, w iaki bądź sposób by się im folgowało, byleby to było w dobrym zamiarze, aby wesprzyć swego bliźniego. Tedy go używay: a ieśli masz przed oczyma lęk przed twoim mężem y przed zakonem małżenstwa, to iest czczy zabobon, któregośmy nie powinny mieć, skoro przyroda dała nam dobra rozmaitego rodzaiu, nie byśmy ich skąpiły y ściskały, iako czyni omierzły skąpiec ze swoim skarbem, ale aby ie rozdzielać przystoynie cirpiącym a potrzebuiącym niebożętom. Owo prawda iest, wierę, że nasza czystość iest podobna skarbu, który powinno się oszczędzać w rzeczach nikczemnych; ba dla rzeczy wielgich a wysokich należy szafować nim szczodrze, bez sknyrstwa. Tako y trzeba wydzielać ze swoiey czystości, którey trzeba pozwalać osobom godnym a poczciwym y cirpiącym, zasię odmawiać tym, którzy są szpatni, bez żadney zasługi i mało potrzebuiącym. Zasię co do naszych mężów, to mi, wierę, piękne bożyszcza, żeby im iednym poświęcać nasze śluby y nasze świczki y nie uświadczyć ich inym pięknym obrazom! wżdy Bogu iednemu winno się iest iedyne śluby, a nie zaś inym."

Ta exhortacya nie była niemiła tey paniey y równie nie zaszkodziła wcale iey miłośnikowi, który przy kąszczku wytrwałości hnet uczuł lube skutki onego litowania. Takie napomnienia do miłosierdzia są przedsię barzo nieprzezpieczne dla biernych mężów.

Słyszałem opowieść (nie wiem, czy prawdziwą, toteż nie będę przy niey obstawał), że z pierwotka, kiedy hugonoci założyli swoią religią, odprawiali swoie kazania w nocy y po kryiomu, z obawy aby ich nie podchwycono, oskarżono y zdano na karę, iako się stało iednego dnia przy ulicy Świętego Iacka w Pariżu, za czasu króla Hendryka Drugiego, gdzie znacznym paniom, o których wiem, udaiącym się tam, aby dostąpić tego miłosierdzia, zdarzyło się, iż zostały przydybane. Owo skoro ministrant skończył swoie kazanie, zalecał na końcu miłość bliźniego; za czym hnet potem gaszono świce y każdy a każda sprawowali ie naprzeciw swego brata y siestry krześciiańskiey, udzielaiąc się iedno drugiemu wedle swoiey woley a możności: czego nie śmiałbych wręcz twirdzić, mimo iż upewniano mnie, że to była prawda, ale możebna, iż to iest czysta łżyczka a potwarz. To wszelako wiem dobrze, że była w mieście Połcie podczas żena adwokata, którą zwano Piękną Gortelą, którą widziałem; była to iedna z nayurodziwszych białych głów, maiąca nawdzięcznieyszy ruch y postawę, y z nayłakomszych, iakie były podczas w mieście; dlatego każdy zwracał ku niey oczy y serce. Owo przy wyściu z kazania przeszła przez ręce dwunastu uczniów, iednego za drugim, tak w miescu konsystorza, iak y pod stryszkiem, ba nawet, iako słyszałem, także pod szubienicą na Starey Targowicy, bez żadnego hałasu z iey strony y inego wzbraniania; ale, ieno pytaiąc o słowo kazania, przyimowała ich iednego po drugim wdzięcznie iako swoich prawdziwych braci w Krystusie. Powtarzała przeciwko nim tę iałmużnę długi czas, przedsię nigdy nie chciała tego użyczyć papiście ani za dwa grosze. Byli wszelako niektórzy papiści, którzy, zapożyczywszy od swoich kompanionów hugonotów słowa y gwary ich zebrania, nasycili się nią. Ini szli z umysłu na kazanie y udawali reformowanych, aby pochwycić słowo kazania y nacieszyć się tą piękną białą głową. Byłem wówczas w Połcie młodym chłopcem w szkole y wielu dobrych kompanionów, którzy mieli w tem swóy kąszczek, mówiło mi to, y przysięgało: równie taka pogwarka chodziła po mieście. Oto, wierę, ucieszne miłosierdzie y sumnienna biała głowa, aby tak przekładać nad ine swoich wspótwierców w religiey! Iest ina ieszcze postać miłosierdzia, która iest y była często uprawiana: względem ubogich więźniów, którzy są w klozach y pozbawieni lubości białogłowskiey, nad którymi lituiąc się żeny dozorców y niewiasty maiące nad nimi straże abo kasztelanki, maiące w swoich zamkach ieńców woiennych, udzielaią im swoiey miłości y przyzwalaią im tego przez litość y miłość bliźniego, iako rzekła raz iedna kortezana do swoiey córki, do którey galant ieden gorzał niestrzymawałą miłością, zasię ta nie chciała mu dać ani za grosika. Owo rzekła iey matka: "E dagli, al manco per misericordia!"

Tak owe dozorczynie, kasztelanki y ine obchodzą się ze swemi więźniami, którzy, chocia trzymani w zamknięciu y tacy mizeracy, czuią mimo to swędzenie skóry, zgoła tak iako za swego lepszego czasu. Wżdy powieda stare przysłowie: "Chciwość przychodzi z ubóstwa"; owo także, wierę, na słomie y twardey ziemi iegomość Priapus podnosi głowę iako w naymiętszey y nalepszey łożnicy we świecie.

Oto dlaczego dziady y więźniowie w swoich szpitalach y więzieniach tak samo są iurni a sprośni iako królowie, xiążęta y możni świata w ich cudnych pałacach y łożach królewskich a rozkoszliwych. Aby utwirdzić to, co powiedam, przytoczę opowieść, iaką zwierzył mi iednego dnia kapitan Bolio, kapitan galerów, o którym mówiłem niekiedy. Przynależał on do nieboszczyka pana wielgiego priora Francyey, z domu lotaryngskiego, y barzo był odeń ulubiony. Owo iadąc pewnego dnia nawiedzić go na Malcie we fregacie, został poymany przez galery sycyliańskie y zawiedziony iako więzień do Kasztelamare w Palermo, gdzie go zamknięto w zaułku barzo ciasnym, ciemnym y nędznym y barzo go nękano przez czas trzech miesięcy. Wypadkiem kasztelan, będący Iszpan z rodu, posiadał dwie barzo piękne córki, które słysząc, iak się żalił y bidził, poprosiły iednego dnia oćca o pozwolenie nawiedzenia go dla miłości bożey; co im pozwolił bez trudu.Owo ten kapitan Bolio był to człek barzo dworny y bystry w ięzyku; umiał ie tedy tak dobrze pozyskać od początku tych pirwszych odwidzin, iż uprosiły u oćca, aby go wywiedziono z tego lichego więzienia y pomieszczono w izbie dość grzeczney, y lepiey się z nim obchodzono. Y to nie było wszytko; bowiem ieszcze uzyskały pozwoleństwo, aby go mogły swobodne raz dnia nawiedzać y rozmawiać z nim.

Wszystko to więdło się tak dobrze, że obie się w nim rozmiłowały, mimo iż nie był urodny, a zaś one barzo urodne; za czym, bez żadnego baczenia ani na więzienie ieszcze surowsze, ani na azard śmierci, pokusami przypierany, zaczął folgować sobie z obiedwiema barzo pięknie y do smaku; y trwały te ich igry bez żadnego zgorszenia; y był tak szczęśliwy w tey zdobyczy przez czas ośmiu miesięcy, że nie zdarzyło się żadne zgorszenie, nieszczęście, kłopot ani też wzdęcie brzucha; bowiem obie siestry porozumiewały się z sobą y wspierały tak dobrze, y zmieniały się tak wdzięcznie na czatach, że nigdy nic z tego nie przyszło. Y przysiągł mi, bowiem był barzo moim przyiacielem, że w czasiech nawiętszey wolności nigdy mu się tak dobrze nie więdło ani nie czuł więtszey iurności y appetytu do tego iako w tym więzieniu, które mu było barzo lube, mimo iż powiedaią, iż nigdy żadne lube nie było. Y trwały dlań te dobre wczasy przez czas ośmiu miesięcy, gdy nadszedł rozeym pomiędzy cysarzem a królem Hendrykiem Drugim a wszytcy więźniowie wyszli y zostali zwolnieni. Owo przysiągł mi, że nigdy tyle mu nie było markotno, co że mu trzeba wyniść z tego tak przytulnego więzienia, y trapił się, iż trzeba mu poniechać tych nadobnych panienek tyle łask od nich zaznawszy y które przy iego odieździe czyniły srogie lamenty.

Pytałem go, czy kiedy myślał o takim dopuście, iżby mógł być odkryty. Powiedał, że tak, ale nie iżby się tego obawiał: bowiem nagorsze, co by się mogło zdarzyć, to iż utrupiono by go, a wżdy wolałby umrzeć niż wrócić do swego pirwszego więzienia. Co więtsza, lękał się, iż gdyby nie był ukontentował tych godnych panien, skoro go tak pożądały, byłyby snadnie powzięły dlań taką wzgardę y obrazę, że padłoby nań ieszcze iakie gorsze obchodzenie; dlatego też, zamykaiąc oczy na wszytko, puścił się na ów słodki azard. Wierę, nie można dość się nachwalić tych zacnych panien iszpańskich, tak miłosiernych: które owo nie były pirwsze ani ostatnie.

Powiedano w inym czasie w naszey Francyey, że xiążę Aszkot, więzień z Winceńskiego Lasku, umknął z więzienia za pomocą godney białey głowy, która wszelako omal nie przypłaciła tego, bowiem tu szło o służbę Króla Imci. Y takie miłosierdzie iest godne nagany, które dotyka rzeczy powszechney, ale barzo dobre y chwalebne, skoro idzie tylko o osobną iednostkę y iedynie wdzięczne ciało się naraża: z czego mała szkoda.

Przyłożyłbych wiele czystych przykładów w tym przedmiocie, gdybych chciał zeń uczynić osobny diszkur, który niemało mógłby być ucieszny. Opowiem ieszcze tę iedna historyą, apotem iuż żadney, iako że iest ucieszna y .starożytna. Nachodzimy w Tytusie Liwiusie, że gdy Rzymianie osądzili miasto Kapuę na całkowite zburzenie, niektórzy mieszkańcy przybyli do Rzymu, aby przedstawić senatowi swą nędzę y błagać o zmiłowanie nad nimi. Rzecz poszła na obrady: miedzy inymi, którzy uradzali, był Atylius Regulus, który twirdził, iż nie trzeba im dać żadnego pardonu, "bowiem - pry - od czasu zbuntowania ich miasta nie można by naleźć ani iednego Kapuańczyka, o którym by można powiedzieć, iż miał boday namnieysze źdźbło miłości y przywiązania dla rzeczy publiczney Rzymian, iak tylko dwie godne białe głowy: iedna Westa Opia, Atelanka z miasta Atelli, zamieszkała podczas w Kapui; druga zasię Faukula Kluwia; które obiedwie były niegdy dziewkami publicznemi y kortezanami y czyniły publicznie to rzemięsło. Iedna nie przepuściła ani iednego dnia, iżby nie czyniła modłów y ofiary za pomyślność a wiktoryą narodu rzymskiego; druga zasię taiemnie zasilała żywnością ubogich ieńców woienmych, zamieraiących od głodu y nędzy. Oto, wierę, barzo wdzięczne miłosierdzie a miłość bliźniego; o czem pewien dworny kawaler, iedna godna biała głowa y ia czytaiąc jednego dnia ten ustęp uradziliśmy zaraz, że skoro te dwie zacne panie tak się kwapiły y przykładały do tych dobrych y zbożnych obowiąz- ków, możebna, iż przeszły do inych y do rozdzielania miłosierdzia z własnego ciała; bowiem inymi razami udzielały ie inszym, iako iż były niegdy kortezanami, a możebna były niemi ieszcze y teraz; chociay xięga nie mówi tego y pozostawia tu w wątpliwości, wżdy można tak mnimać. Ale gdyby nawet były uprawiały to rzemięsło y zaniechały go na czas nietakt, mogły ie na ten raz podiąć znowu, iako że nie masz nic letszego a łacnieyszego do czynienia; y możebna też, iż niegdy znały y poznały znów niektórych z swoich dobrych miłośników, swey dawney znaiomości, którzy im tedy owędy przewineli się przez ciało y chcieli ie ieszcze zmacać iakim starym śladem; abo też, prosto, miedzy onymi więźniami mogli uźrzeć iakich nieznaiomych, których nigdy przed tym razem nie widziały, y zdali im się piękni, krzepcy y waleczni iako się patrzy, warci całkowitego miłosierdzia z ich strony, y dlatego nie uchyliły im wdzięcznego sycenia się ich ciałem; wey nie mogło owo być inaczey.

Za czym iakimkolwiek strychem to się odbyło, te godne panie zasłużyły barzo na przychylność, iaką rzeczpospolita rzymska im wyrządziła y okazała, bowiem kazała im przywrócić wszytkie maiętności, iżby cieszyły się nimi tak przezpiecznie iak wprzódy. Więcey ieszcze, oznaymiono im, aby żądały, co zechcą, a będą miały. Y żeby rzec prawdę, gdyby Tytus Liwius nie był taki strzemięźliwy, iako nie powinien być dla prawdomówności a przystoyności, winien był powiedzieć rzecz ze wszytkim y rzec o nich, iż nie oszczędziły swoiego wdzięcznego ciała; toć w tym sposobie owo miesce historyey byłoby barziey piękne y ucieszne do czytania, bez takiego skracania y zostawiania na końcu piorą naycudnieyszego z całey historyey. Oto cośmy podczas uradzali. Król Ian, będący więźniem w Angliey, otrzymał takoż siła łask od hrabiny Salsberyk, y tak lubych, iż nie mogąc iey zapomnieć ani dobrych smakołyczków, iakimi go karmiła, powrócił ią znów oglądać, iako mu to kazała zaprzysiąc y obiecnąć. Bywaią ine białe głowy, barzo w tym ucieszne dla niektórey drażliwości sumnienia w swoiem miłosierdziu; iako iedna, która gdy przyszło iey sparzyć się ze swoiem miłośnikiem, nie zwoliła mu boday trochę całować się w gębę, przyczytuiąc za swoie racyie, że iey usta uczyniły przysięgę wiary y wierności swoiemu mężowi, y nie chciała skazić tey przysięgi ustami, które ią uczyniły y wyrzekły; przedsię co do iey ust brzusznych, które nic o tym nie mówiły ani przyrzekały, zwoliła mu czynić z niemi wedle chęci; y nie czyniła sobie skrupułu, żeby ich użyczyć, iako że nie iest w mocy gęby tey od góry zobowięzywać się za tamte od spodku ani tey od spodku za tamte od góry; skoro obyczay prawa nakazował nie zobowięzywać się za drugiego bez zezwolenia y słowa iedney a drugiey strony y żeby ieden obstał za wszytko. Druga, barzo sumnienna a skrupułatka, zwalaiąc swemu miłośnikowi lubości swego ciała, żądała zawsze mieć górę y pod sobą dzierżyć swoiego samca, ani na iotę nie oddalaiąc się od tey regułki; y przestrzegała iey ściśle y pilnie, iako mówiła, że gdyby iey mąż abo iny iaki zapytał iey, czy ten a ten iey to uczynił, aby mogła przysięgać a zaprzeć się y z pewnością twirdzić, bez obrazy boskiey, że nigdy iey tego nie uczynił ani na nią nie wstąpił. Tę przysięgę umiała tak dobrze praktikować, iż zadowolniła swego męża y inych przysięgaiąc tak na ich pytania; wierzyli iey, skoro tak mówiła, "ba nigdy nie przyśli na to, aby zapytać (tak powiedała), czy nigdy ona nie była na wirzchu; czem byliby mnie barzo poderwali y na hak przywiedli".

Tak mnimam, iż byłoby ieszcze siła do mówienia w tey rzeczy; wżdy nie można zawżdy przypomnieć sobie o wszytkim; ile że iest w tym przedmiocie więcey niż w którym inym, iak mi się zda. Zwyczaynie białe głowy tego rzemięsła są wielgie kłamczynie y nie rzeką słowa prawdy; bowiem tak się przyuczyły a wzwyczaiły do kłamania (abo ieżeli czynią inaczey, głupie są y na złe im się to obraca) swoim mężom y miłośnikom o takich przedmiotach y odmianach w miłości y do przysięgania, że nie udzielaią się inym iak im, iż kiedy trefi im się zyść na iną materyą, więtszey wagi, abo ine sprawy a rozmowy, ustawnie ieno kłamią y nie lza im iest w czym dawać wiary. Ine białe głowy znałem y słyszałem o takich, które nie dawały swemu miłośnikowi sycić się sobą, prócz wówczas kiedy były brzemienne, aby nie zastąpić w ciążę od ich nasienia; z czego czyniły sobie wielgi skrupuł, aby nie podkładać mężom owocu, który by nie był od nich, iżby mieli go żywić, hodować a wychowywać iakoby swóy własny. Wżdy o tym też iuż mówiłem. Przedsię gdy raz iuż były w ciąży, nie mnimały, iżby miały obrażać męża abo też czynić go rogalem wydaiąc się na wolą inych.

Możebna niektóre czyniły to dla tych samych przyczyn co Iulia, córka Augusta a żena Agryppy, która była w swoim czasie znaczną k...ą, z czego iey ociec wścikał się barziey od iey małżonka. Tę gdy raz pytano, czy nie lękała się zaść w ciążę od swoich miłośników y żeby iey mąż się na tym nie obaczył y nie wścikł, odparła: ,,Trzymam w tym dobry porządek, bowiem nie bierę nikogo ani puszczam żadnego podróżnego do mego okrętu, chyba kiedy iest iuż pełny y naładowany."

Oto ieszcze ina odmiana rogalów; wżdy ci są prawdziwe męczenniki, maiące żeny szpetne iak dyablice z piekła, które przedsię chcą także kosztować tey słodkiey lubości, tak dobrze iako y piękne, którym samym należy się ten przywiley, iako powieda przysłowie: "Urodne chłopy na szubienice, urodne dziewki do bordelu"; owo mimo to te szpetne kocmołuchy folguią sobie y szaleią iako y tamte, w czym trzeba ie wytłumaczyć; bowiem białe głowy są iako y drugie y podobną maią przyrodę, wszelako nie tak wdzięczną. Widywałem takie szpatne, przynamniey w swoiey młodości, które cenią się nie gorzey od pięknych, będąc mnimania, iż biała głowa warta iest ieno tyle, ile się chce cenić y po czemu przędąc; iako na targu wszytkie towary się przedaie y wykłada, iedne drogszey, drugie taniey, wedle tego, iak kto ich potrzebuie y wedle późney godziny, w którey się przybyło na targ po inych, y wedle ceny, iaką się tam utrefi: bowiem, iako powiedaią, zawżdy się goni tam, gdzie naytaniey, choćby nawet materyą nie była nalepsza, ale wedle zdatności kupca abo kupczyni.

Tak się ma ze szpatnymi białymi głowami, z których widziałem niektóre będące tak gorące y iurne, y tak podane do wszeteczeństwa iako y naycudnieysze y wystawiały się na placu targowym, y chciały pchać się naprzód y cenić iak y ine.

Ale nagorsze, co w nich postrzegam, to iż zamiast, iako się widzi, że kupcowie napraszaią się co naypięknieyszym, te oto szpatne napraszaią się panom kupcom, iżby brali y kupowali z ich towaru, który oddaią im za niską cenę, ba, za nic. Czynią nawet y lepsze: bowiem nayczęściey daią im pieniędzy, aby ich złapać na swóy ledaiaki towar y dać się im ochędożyć; oto, wierę, litość: bowiem za takie chędożenie nie starczy mała suma pieniędzy; tak barzo, iż chędożenie kosztuie więcey, niźli warta osoba y ta zola, którey trzeba, aby ią dobrze wychędożyć; y owo podczas pan mąż idzie wraz na dziada y na rogala z taką szpatną, którey kąsek trudnieyszy iest wiele do strawienia niżeli nadobney; nie bacząc iuż, że to iest wielga niedola ligać w łożnicy kole takiego dyabła piekielnego miasto kole anioła.

W czym słyszałem, iak wielu bywałych ludzi życzyło sobie żeny nadobney y co nieco k...y, radniey niż żeny szpatney a nawstrzemiężliwszey w świecie; bowiem w takiey szpatocie przemiszkuie ieno sama niedola a nielubość y ani źdźbła szczęśliwości; w piękney zasię sama lubość a szczęśliwość y bardzo mało niedoli, wedle niektórych. Powołuię się ma tych, którzy sami zbiegali one ściżeczki y drożyny.

Od niektórych znów słyszałem, że niekiedy dla mężów nie iest dobrze, aby mieli żeny tak strzemięźliwe; bowiem tak z tego są pyszne (mnimam te, które maią ona cnotę tak rzadką), rzekłbyś, iż chcą górować nie nad swymi mężami tylko, ale nad niebem y gwiazdy: wey im się zdaie, przez taką butliwą czystość, iż sam Pan Bóg im za to iest dłużen. Ale barzo są w obłądzie; bowiem słyszałem od wielgich doktorów: że Bóg barziey rad widzi biedną grzysznicę pokorną a żałuiącą (iako uczyniła Magdalena) niż taką pyszną y wyniosłą, która mnima, iż godna iest raiu, ani się oglądaiąc na miłosierdzie, ani też wyrok Stworzyciela swego.

Słyszałem o iedney białey głowie tak pyszney dla swoiey czystości, iż poczęła tyle gardzić swoiem mężem, że gdy się iey pytano, czy parzyła się ze swoim mężem, "nie (powiedała), alić on parzył się ze mną". Cóż za pycha! Owo możecie się domyślić, iak te nadęte, głupie, strzemięźliwe białe głowy poniewieraią swoich bidnych mężów, ile że ci nie maią przeciw nim żadney przyczepki; a iako dopiro czynią te, które są strzemięźliwe a bogate! Dopiroż ta, która iest strzemięźliwa i zasobna sama z się, czyni nadętą, wyniosłą, hardą a zuchwałą naprzeciw swoiemu mężowi: tak iż dla wielgiey pychy, którą ma ze swoiey strzemięźliwości y ze swoiego przodka tak sielnie strzeżonego, nie może się strzymać, iżby nie rwała się przewodzić po domu a nie poniewierała mężem za namnieyszą chybkę, w iaką popadnie, iako widywałem niektóre, a zwłaszcza za iego złe rządzenie się. ieśli gra, ieśli rozpuszcza mieszek, ieśli trwoni, krzyczy pani żena tyle, tyle huczy, iż dom radniey podobny iest piekłu niż pomieszkaniu godney familiey; ba, ieśli trzeba przędąc co nieco mężowskiego dobra aby podołać iakiey wyprawie dworskiey abo woyenney, abo na iego procesy, potrzebki abo też takie niesrogie błazeństwa y przypłochsze wydatki, wżdy lepiey iuż o tym nie mówić, bowiem niewiasta wzięła taką przemoc nad mężem, wspieraiąc się a funduiąc na swoiey sromliwości, że mąż niebożę musi nachylić się do iey mnimania, iako barzo dobrze powieda Iuwenał we swoich satyrzech:


...Animus uxoris si deditus uni,
Nil unquam invita donabis coniuge; vendes,
Hac obstante, nihil haec, si nolit, emetur.


Ukazuiąc dobrze tymi wirszami, że one humory dawnych Rzymianek podobne były w tey rzeczy niektórym z naszych czasów: zasię kiedy żena iest co nieco k...a, stara się być o wiele barziey powolną, podwładną, barziey uległą, lękliwą, barziey słodkiego y lubego humoru, barziey pokorną y skłonnieyszą czynić wszytko, co mąż żąda, y ustępuie mu we wszytkim; iako widziałem siła takich, które nie śmią łaiać ani krzyczyć, ani rzec co opryskliwiey, z obawy aby mąż nie wypomniał im ich paskudztwa y nie wykłuwał oczu cudzołóstwem, y nie dał im tego uczuć kosztem ich gardła; zasię kiedy mąż letszego autoramentu żąda przedać co nieco z ich części, owo iuż same się rwią podpisywać kontrakty, za czym on słowo powiedział. Widziałem takich barzo siła: krótko rzkąc, tak tańcuią, iak im mężowie zagraią.

Azaż nie są czyści szczęśniacy, iż noszą rogi od tak cudnych białych głów y ciągną z nich tak wielgie korzyści y dogodności, oprócz nadobney y rozkoszney lubości, iaką maią w tym, by się parzyć z tak wdzięcznemi białymi głowami y pływać z nimi iakoby w pięknym y czystym strumieniu wody, a nie zaś w szpetney y brudney gnoiówce? A skoro trzeba umierać, iako mówił pewien wielki hetman znaiomy mi, czyż nie lepiey, aby to było od piękney, młodey szpady, iasney, czystey, ślniącey a dobrze ostro tnącey, niż od brzeszczota starego, zarzdzewiałego y źle ochędożonego, któremu więcey szmirglu iest potrzeba, niż wszytcy szlifierze miasta Pariża zdołaliby przyczynić?

A to, co mówię o tych młodych szpatnych, to powiedam tak samo o niektórych leciwych białych głowiech, które chcą być chędożone na glanc y udawać wdzięczne a ślniące iako naycudnieysze we świecie (na inszem miescu czynię z tego osobną rozprawę): y oto w czym złe; bowiem kiedy mężowie nie mogą nastarczyć, te ledaco bierą pomocników, ile że są tak samo gorące abo goręcsze niż młódki: iako widywałem takie, które nie na początku ani w śrzodku rade popadały w nawiętszą wściekliznę, ale ku końcu. Y dobrze też powiedaią, że koniec w tem rzemięśle iest barziey oszalały co do pożądliwości niż tamte dwa ine, niby początek a śrzodek; bowiem siły y możności im zbywa, z czego rozpacz bywa barzo ciężka; iako stare przysłowie powieda. że to iest wielga boleść a utrapienie, kiedy kuper ma barzo dobrą wolą, a owo siły mu nie staie.

Wey trefiaią się niektóre miedzy temi ubogiemi staremi szmatami, które przynaymuią sobie iucznego osła y szafuią z siebie hoynie kosztem swoich dwu sakiew; przedsię ta z piniądzmi sprawia, iż owa w ich ciele zdawa się dobra y ciasna. Owo też powiedaią, że szczodrość we wszytkich rzeczach więcey iest szacunku godna niż skąpstwo y kutwiarstwo, oprócz u białych głów, które im więcey są szczodre swoią dziurką, tym mniey są szacowane, zasię skąpe i kutwy tym więcey. To powiedał raz ieden możny pan o dwóch znamienitych paniach, siostrach, mi wiadomych, z których iedna była sknera wedle swoiey części, a szczodra wedle sakiewki y wydatku, zasię druga barzo skąpa w sakiewce y wydatku, a barzo szczodra swoim przodkiem. Owo ieszcze iest iny rodzay rogalów, wierę, nazbyt iuż obrzydły y omierzły przed Bogiem a ludźmi, którzy, rozmiłowani w iakowym pięknym Adonisie, przyzwalaią im swoich żen, aby ich samych w zamian móc dołapić.

Pirwszy raz kiedy byłem we Włoszech, słyszałem o podobnym przykładzie w Ferrarze: powiedano mi o kimś, kto rozmiłowany w niektórym nadobnym młodzieńcu nakłonił swoią żenę, aby zwoliła swoiey osoby rzeczonemu młodzieńcowi (który gorzał dla niey miłością) y aby mu naznaczyła dzień, y uczyniła, czego od niey zażąda. Pani przystała na to barzo chętnie, bowiem nie życzyła sobie zgoła ieść iney zwierzyny iako właśnie tey. Takoż dzień umówiono, a gdy nadeszła godzina, iż młodzieniec y pani byli ze sobą w tych słodkich igrach a potykaniach, mąż, który się był ukrył, wedle porozumienia między nim a żeną z nagła wszedł; y zdybawszy ich na uczynku przyłożył sztylet do gardła młodzieńcowi, uznaiąc go godnym śmierzci za takową zbrodnię, wedle praw włoskich, które są co nieco ostrsze niż we Francyey. Za czym niewola mu była użyczyć mężowi, czego tamten chciał, y pomieniali iedno za drugie: młodzieniec nastawił co potrza mężowi, zasię mąż pozwolił mu wzaiem swoiey żeny.

Otoć mąż rogalem w barzo szpetnym sposobie.

Słyszałem opowieść, że w iakiemś miescu we świecie (nie chcę go nazowić) pewien mąż, y nie leda iakiego stanu, szpetnie rozgorzał ku młodzieńcu, który miłował barzo iego żenę y ona iego wzaiem; owo, czyli że ten mąż nakłonił do tego swoią żenę, czy że to było niespodziane przydybanie, przedsię zdybawszy ich oboie ligaiących razem y sparzonych ze sobą, zagroziwszy młodemu śmierzcią, ieśliby mu nie był powolny, wszedł na niego leżącego, y sparzonego a złączonego z iego żeną, y posiadł go; z czego poszło zagadnienie, iako troie miłośników może nasycić się y naleźć ukontentowanie, wszytcy pod ieden czas pospołu. Słyszałem o iedney białey głowie, która niestrzymawale rozgorzawszy ku godnemu szlachcicowi, którego wzięła sobie iako przyiaciela y ulubieńca, gdy ten się obawiał, iż mąż może snadnie wyrządzić iemu y iey iakową złą sztukę, uspokoiła go mówiąc: "Nie trwóż się, bowiem nie śmiałby nic uczynić, lękaiąc się, bych go nie oskarżyła, iż chciał ze mną zażyć zadniey Wenery, przez co mógłby śmiercią umrzeć, gdy bych o tem rzekła by namnieysze słowo y oznaymiła to sędziom. Przedsię ia go tym dzierżę w postrachu y w szechu; tak iż lękaiąc się przed moiem oskarżeniem nie śmie mi nic przyganić."

Wierę, takowe oskarżenie byłoby kosztowało bidnego męża nic mniey niż życie: bowiem prawodawca mówi, że sodomski grzych karze się iuż za samą wolą; ba, możebna, ta pani nie chciała odsłonić całey rzeczy y że posunął się daley, nie zatrzymuiąc przy samey woley. Powiedano mi, że w tych ostatnich leciech pewien młody szlachcic francuski, z nayurodziwszych, iakich od dawna widziano na dworze, udawszy się do Rzymu, iako wielu czyni, aby tam wydoskonalić się w umieiętnościach, takie wzbudził zachwycenie y podziw dla swoiey cudności, tak u mężczyzn, iak u białych głów, iż nieiako siłą go oblegano; y tam, gdzie wiedzieli, że będzie na mszy abo w inym miescu publicznym y gdzie się ludzie zbierała, y mężczyźni, y białe głowy cisnęli się tam, aby go oglądać; tak barzo, iż siła mężów przyzwoliło żenom swoim, aby mu dały spotkanie miłosne w ich domiech, iżby nadszedłszy tam y przydybawszy go uczynić wymianę, tamtemu swoią żenę, a sobie iego: w czym go ostrzeżono, aby nie folgował onym miłościom a chuciom tych pań, ile że wszytko było uczynione a nastawione, aby go pochwycić; takoż okazał się barzo statecznym młodzieńcem y wolał swą cześć y swoie sumnienie nad wszytkie te omierzłe rozkosze, z czego zażył barzo godnej chwały. Mimo to w końcu zabił go własny pachołek.

Różnie powiedaią o tey przygodzie: z czego była wielga barzo szkoda, bowiem był to barzo godny młodzieniec, z zacnego rodu y który wiele obiecował po sobie, tak z wdzięcznego oblicza y godnych uczynków, iako y z tego szlachetnego rysu: bowiem, iako to słyszałem od iednego wieldze bywałego człowieka z mego czasu y iako też iest prawdziwe, nigdy żaden tyłecznik ani podaykuper nie był dzielny, szlachetny a wspaniały, cheba ieno ieden wielgi Iuliusz Cezar; toteż za szczególnem pozwoleniem Opatrzności tacy omierźli ludzie są odepchnięci y odtrąceni od inych. W czym dziwuię się, że wielu takim, którzy na oczach świata parali się tym plugawym błędem, użyczyły niebiosy stateczney pomyślności; alić Bóg ich czeka y na końcu poznaie się, co się z nich zostaie. Wierę, słyszałem o inem plugastwie, iż wielu z mężów iest niem dotkniętych barzo uparcie: owóż tacy nieszczęśliwcy a paskudniki radniey folguią sobie ze swemi żenami z tyłu niż z przodku y posługują się przodkiem ieno po to, aby mieć z nich dzieci; y tak dręczą one bidne żeny, które całą gorącość małą w swoich nadobnych cząsteczkach przodkowych. Czyż nie godzi się im odpuścić, ieśli przyprawiała rogi swoim mężom, którzy przekładała nad co insze ich sprośne a nieczyste części zadnie?

Ileż iest białych głów po świecie, które gdyby ie dać zbadać mądrym niewiastom abo doktorom y chirurgom, okazałoby się, że nie są dziewicami ani z przodku, ani z tyłu, y które rade by o to skarżyły swoich mężów; wszelako pokrywaią to a nie śmią nic odsłonić, z obawy aby nie podać w osławę siebie y swoich mężów lub też, możebna, nayduią w tym lubość więtszą, niżby kto mnimał; lub też chodzi im o to, iak wprzódziey przytoczyłem, aby trzymać mężów w szechu, ieśli samym im trefi się stronami szukać miłości, zgoła aby od niektórych mężów otrzymać na to przyzwolenie; wszelako wszytko to iest nic warta robota. Summa Benedicti powieda: że ieśli mąż chce tak poznawać swą połowę przeciw naturze, grzyszy śmiertelnie; ieśli zasię chce twirdzić, iż może używać swoiey żeny, iako mu się podoba, popada w haniebną a szpetną herezyą niektórych Żydów a złych rabinów, o których powiedaią , że "duabus mulieribus apud synagogom conquestis se fuisse a viris suis cognitu sodomico cognitas, responsum est ab illis rabinis: virum esse uxoris dominum, proinde posse uti eius utcumque libuerit, non aliter quam is qui piscem emit: ille enim tam anterioribus quam posterioribus partibus ad arbitrium vesci potest".

Umieściłem to po łacinie nie przekładaiąc na nasz ięzyk, bowiem brzmi barzo nieprzystoynie uszom poczciwym a czystym. Obrzydliwcy to są zaiste! Niechać nadobney, czystey y godziwey części po to, aby się imać szpetney, sprośney, nieschludney y zbronionej a zagrożoney przeklęctwem!

Y ieśli mąż chce w ten sposób poznać swą żenę, dozwolone iest rozłączyć się z nim, ieśli nie ma inego sposobu, aby go opamiętać: a także powieda ieszcze, te, które boią się Boga, nie powinny nigdy na to przyzwolić, wżdy radniey powinny krzyczeć na gwałt, nie bacząc na zgorszenie, iakie by stąd mogło wyniknąć, y na osławę, y strach przed śmierzcią; bowiem lepiey przystoi umrzyć, powieda prawo, niźli przyzwolić na złe. Y powieda ieszcze rzeczona xięga iedną rzecz, która zda mi się barzo dziwna: iż w iakikolwiek sposób mąż by poznał swoią żenę, wszelako tak, iżby mogła z tego począć, nie iest wówczas grzych śmiertelny, chocia mógłby być powszedni: przedsię bywałą k'temu praktiki barzo szpetne a sprośne, iako Aretyn przedstawia ie w swoich postawach; y nic nie tracą strzemięźliwością małżenską, mimo że, iako powiedałem, dozwolone są względem białych głów brzemiennych y równie tych, które maią oddech przyostry a cuchnący, tak z gęby, iak z nosa; iako znałem także a y słyszałem o wielu białych głowach, które pocałować i wetchnąć iey oddech tyle było co iakby dziurę na wychodzić; abo też iako słyszałem o iedney barzo wielgiey paniey, ale to, powiedam, barzo wielgiey, o którey iedna z iey dworek mówiła raz, że iey oddech czuć było więcey niźli urynał spiżowy; tak się do mnie wysłowiła. ieden z iey przyiaciół barzo poufnych, y który z bliska z nią przestawał, potwirdził mi to; owo prawda, że była nieco w leciech.

W takiey przygodzie cóż może począć mąż abo miłośnik, ieśli się nie ucieknie do iakiey niezwyczayney postawy? przedsię niechay owa nie posuwa się aż do folgowania zadniemu Wenusowi.

Rzekłbych o tym więcey, wżdy mierzi mię dyszkurować w tey materyey; iuż i z tego nierad iestem, iż tyle o tym powiedziałem; ba trzeba niekiedy odsłaniać błędy świata, aby się z nich poprawić. Owo trzeba, abych rzekł o iednym złym mnimaniu, iakie wielu miało y ma ieszcze o dworze naszych królów: iż panny a niewiasty siła na nim się potykaią, zgoła nawet zwyczaynie; w czym barzo często się mylą, bowiem zdarzaią się nader czyste, poczciwe a cnotliwe, wierę barziey niż gdzie indziey; wżdy cnota przemieszkuie tu równie dobrze, wierę lepiey niż we wszytkich inych miescach, co trzeba należycie cenić, iako iż wieldze iest wystawiona na pokusy. Przyczynię ieno ten iedyny przykład o paniey wielgiey xiężney Florenckiey, dziś panuiącey, z domu lotaryngskiego, która przybywszy do Florencyey w on wieczór, w którym wielgi xiążę ią zaślubił, y gdy chciał legnąć z nią, aby iey wziąć dziewictwo, kazał iey wprzódy oddać wodę do pięknego nocnika z kryształu, naycudnieyszego y nayprzeźrzystszego, iaki być może, y obeźrzawszy urynę uradzał nad nią ze swoim medykiem, barzo znaczną y barzo uczoną a biegłą personą, aby dowiedzieć się od niego przez to oglądanie, czyli była dziewicą abo też nie.

Lekarz, obeźrzawszy to barzo bacznie a uczenie, nalazł, iż była taką, iak kiedy wyszła z żywota swoiey matki, y żeby ieno szedł śmiało, a nie natrafi w żaden sposób drogi niiak otwartey, wyłomioney ani ubitey; co też uczynił; y nalazł, iż po prawdzie tak było; wżdy potem nazaiutrz w zachwyceniu wyrzekł: "Otoć szczyry cud, iżby ta panna tak wydostała się dziewką z onego dworu Francyey!" Cóż za szczególne a osobliwe mnimanie! Nie wiem, czy to prawda, ale tak mi uręczano o tym iako o prawdziwym.Oto piękne mnimanie o naszych dworzech: wżdy to nie od dzisiay, ba od dawna uważała, że wszytkie białe głowy ze dworu y z Pariża nie są tak strzemiężliwe ze swoiem ciałkiem iako tamte wsioskie y które nie ruszaią się ze swoiey zagrody.

Widywałem ludzi, którzy sumniennie strzegli się zaślubiać panny y niewiasty, które tak dużo podróżowały y widziały świata co nieco. Tak barzo, iż w naszey Guianie za czasów moiego młodego wieku słyszałem, iako wielu dwornych szlachciców mawiało y przysięgało, że nigdy nie poymą panny ani niewiasty, która przekroczyła port pilski, aby pociągnąć daley ku Francyey. Biedni głupcy owo byli oni w tym, chocia byli barzo bywali a dworni w inych rzeczach, iako że wierzyli, iż rogalstwo nie przemieszkuie w ich domach, w ich ogniskach, w ich kownatach, w ich alkierzach, równie dobrze lub, możebna, lepiey ieszcze, dla więtszey dogodności, niźli w pałacach królewskich y wielgich królewskich miestach! Toć przecież nie mogło być inaczey, ieno że ich żeny oblegano, niewolono, iednano sobie y obracano, wonczas kiedy oni sami ruszyli z domu na dwór, na woynę, na łowy lub na przechadzkę; zasię oni nie miarkowali tego y byli tak prości, aby mnimać, iż nikt nie będzie śmiał z niemi uradzać o miłości, iedno o samym gospodarstwie, ogrodzie, łowach a ptaszkach; y pod tą wiarą y płochem mnimaniem wyrastały im rogi lepiey niż gdzie indziey; bowiem na każdem miescu każda biała głowa nadobna a bystra a także każdy mężczyzna bywały a dworny wie, iako poczynać sobie z miłowaniem y umie z niem trefić gdzie należy. Iacyż z nich biedni błaznowie a mózgowcy! azaż nie mogli wyrozumieć, iż Wenus nie ma żadnego umocowanego mieszkania, iako niegdyś na Cyprze, w Pafos y Amatoncie, ieno iż mieszka wszędy, nawet w lepiankach pastyrzy y na podołku pastyrek, wierę nabarziey lichych a prostych?

Od nieiakiego czasu zaczęli oni zbywać się tego głupiego mnimania; bowiem obaczywszy się, że wszędy grozi nieprzezpieczeństwem owo żałosne rogalstwo, poczęli brać żeny, gdzie im się spodobało y nadarzyło; ba, więcey uczynili: wysłali ie zgoła abo zawiedli na dwór, aby się niemi popisać i ukazać ie w ich ozdobie, aby temu lub owemu obudzić na nie ochotę y samemu opatrzyć się w rogi.

Ini wysyłali ie abo prowadzili, iżby zabiegały się lub chodziły za ich procesem, których procesów niektórzy zgoła nie mieli, ba udawali światu, że ie mieli; abo ieżeli ie mieli, przeciągali naydłużey, iak mogli, aby przeciągnąć dłużey ich miłoście. Owo niekiedy mężowie zostawiali swoie żeny w Trybunale, w galeryach lub sali sądowey, potem zasię odchodzili do swoich domów, maiąc mnimanie, iż one lepiey załatwią ich czynności y łacniey wygrała sprawę: iako, po prawdzie, znam siła takich, które ie wygrały barziey przez zwinność y nadobność swoiego przodka niżeli przez swoie słuszne prawo; z czego barzo często zachodziły w ciążę; y aby nie mieć z tego osławy (ieśli liki zawiodły we swoiey mocy, aby ie od tego uchronić), podążały spiesznie do swoich domów y do swoich mężów, udaiąc, że wracały szukać aktów y dokumentów, których im było potrzeba, abo że spieszyły na iakieś dochodzenie, abo że trzeba im czekać świętego Marcina y że podczas feryów nie mogąc zdać się na nic wracały na staynią y teszniły uźrzeć swoie statki y mężów. Iakoż po prawdzie wracały, ale nadobnie brzemienne. Powołuię się w tym na wielu rayców, referendarzów a praezidentów co do onych dobrych smaczków, których pokosztowali u żen szlacheckich.

Nie iest temu dawno, iako barzo nadobna, godna i znamienita pani (którą znałem), gdy udawała się do Pariża, aby się tam krzątać za swoim procesem, owo nalazł się ktoś, który powiedział: "Czego ona tam szuka? Przegra rzecz z kretesem, bowiem niewiele ma za sobą dobrego prawa." A czyż ona nie ma wypisanego swoiego prawa na urodności swoiego przodku, iako Cezar miał ie wypisane na rękoieści a ostrzu swoiego miecza?

Owo tak dostaią rogów panowie szlachta w Trybunale, w odpłatę tych, które panowie szlachcice przyprawiała mężom onych nadobnych rayczyń a praezidentek. Z których wiele widziałem, które warte były pokosztowania nie mniey od wielu pań, panien y żen panów rycerzów y wielgich ze dworu y inych.

Zproces w Pariżu, a widząc, iż nie stało iuż urody, aby pomóc sobie w zabiegach y wygrać sprawę, przywiędła z sobą sąsiadkę, młodą y cudną białą głowę; y za to pożałowała iey wielgą sumę pieniędzy, do dziesięći tysięcy tałerów; y w tym, czego nie mogła sprawić samanałem iedną wielgą panią, która niegdy była barzo urodna, ale starość ią zgasiła.

Maiąc (chociayby barzo chciała), przypomogła się ową panią; co wyszło iey na barzo dobre y młodey paniey też: każdey na iny, wżdy obum na dobry sposób.

Nie iest dawno, iako widziałem iedną panią matkę, iak przywiędła swoią córkę, mimo iż zamężna, aby iey pomogła chodzić za iey procesem, nie maiąc iney pomocy; y w prawdzie barzo iest urodna y godna przychylności.

Czas iest, abym się zatrzymał w tey wielgiey rozprawie o stanie rogatym; bowiem w końcu moie długie słowa obracane w tych głębokich wodach y wielgich strumieniach snadnie by utonęły; y nigdy bych nie dał rady anibych umiał wyniść z tego, nie łacniey iak z onego wielgiego labiryntu sławionego niegdy, chociabych nawet miał naydłuższy a naytęgszy powrózek we świecie iako przewodnika y stateczną wodzę.

Na koniec rzekę ieszcze, że ieśli my sprawiamy niedole, zadaiemy męki, katusze a dotkliwe sztuki tym ubogim rogalom, sami cirpimy za to z nawiązką, iako mówią, y płacimy trzykrotną lichwę: bowiem nawięcey ich prześladowców, onych miłośników y gładyszów, znosi, wierę, tyleż złego co oni; bowiem barziey podlegleysi są zazdrości, ile że doznają iey tak o mężów iako o swoich współmiłośników: cirpią udręczenia, fochy, humory swoich dam, wystawiaią się na nieprzezpieczeństwo życia, okaliczenia, rany, despekty, zniewagi, postrachy, bitki, męki y śmierzć, cirpią ziąb, deszcze, wiatry y gorąca. Nie nadmieniam iuż o francowatey przymiotney zarazie, o czankrach, chorobach i cirpieniach, iakie nabywała, równie w duższym, iako y pomnieyszym stanie, tak iż często kupuią barzo drogo to, co im się daie; w czym gra, wierę, nie iest warta świeczki.

Nieiednych widzieliśmy ginących nędznie, którym by przystało zdobywać całe królestwa; świadectwem pan Buś, nieścigły rycerz swoiego czasu, y siła inych. Przytoczyłbych niezliczoną mnogość inych, których poniecham, aby iuż skończyć y rzec, y napomnieć tych miłośników, aby mieli na pamięci włoskie przysłowie, które powieda: "Che molto guadagna chi putana perde!"

Grabia Bogumił Sabaudzki Drugi powiedał często, rozumieiąc to o miłości y rzemięśle woyennem:


W tych grach szalonych ten, co namniey traci,
Wżdy jedną lubość setką bólów płaci.


Powiedał ieszcze, że gniew a miłowanie maią to w sobie barzo niepodobnego, że gniew miia rychło y odpada barzo łacno od osoby, do którey przystąpił, barzo ciężko zasię miłość. Oto iako się trzeba strzec tey miłości, bowiem kosztuie nas dobre tyle, ile nam iest warta, a barzo często przychodzi z niey siła niedoli. Y żeby rzec prawdę, nawięcey cirpliwych rogalów, ieśli umieią wyznać się w rzeczy y przyść do ładu ze swemi żenami, maią się sto razy lepiey niż one przyprawiacze; y siła ich widziałem, którzy, mimo iż chodziło o ich rogi, dworowali sobie z nas y śmieli się ze wszytkich utrapień y zabiegów naszych, którzyśmy uradzali wedle miłości z ich żenami; a zwłaszcza kiedy sprawa była z białemi głowami przebiegłemi, co to porozumiewała się ze swemi mężami y przedaią nas: iako wżdy znałem iednego, barzo dzielnego a godnego szlachcica, który, miłowawszy długo iedną piękną y godną panią y miawszy z niey ukontentowanie, długo od się upragnione, postrzegł się niektórego dnia, że mąż y żena dworowali sobie z niego społem w iakieyś rzeczy; owo tak sobie to wziął do serca, iż poniechał iey, y dobrze uczynił; y podiąwszy daleką podróż, aby rozproszyć swoią melankołią, nigdy iuż się iey nie imał, iako mi to powiedał. Wżdy przed takiemi białemi głowami chytremi, obrotnemi y odmiennemi trzeba się mieć na baczności iako przed źwirzem dzikiem: bowiem aby zaspokoić y ułagodzić swoich mężów, rzucaią swoich dawnych służków, a potem przedsię biorą inych, bowiem nie mogą się bez nich obyć.

Tak owo znałem barzo godną y znamienitą panią, która w tym miała w sobie iakoby iakieś nieszczęście, że z pięci czy sześci służków, których widziałem u niey za moiego czasu, pomarli wszytcy, iedni po drugich, nie bez wielgiego żalu tey paniey; tak tż powiedziano o niey, iż była iako ten koń Seiański, ile że wszytcy, którzy iey dosiadali, umierali y zgoła się ich życie nie trzymało; przedsię miała ona to zacnego w sobie y tę cnotę, iż skoro wzięła miłośnika, iakikolwiek by był, nigdy nie zmieniła ani nie opuściła żadnego, póki był żyw, aby wziąć sobie inych; alić gdy im się zdarzyło pomrzyć, hnetki starała się o nowego wirzchowca, aby wżdy nie iść pieszo: bowiem, iako mówią biegli w prawie, dozwolone iest dać do uprawy swoie włości y ziemię komukolwiek się podoba, skoro są opróżnione i poniechane od swego pirwszego pana. Takowa stałość w tey białey głowie była barzo chwalebna; ale ieżeli owa iedna była tak barzo stała, nieskończona wey była mnogość takich, które były w tym cale odmieńliwsze. Toteż, aby mówić szczyrze, nie trzeba się nigdy zardzewić w iedney dziurze y nigdy co wspanialszy mężczyzna tego nie uczyni: trzeba po trosze szukać szczęścia tu i tam, w miłowaniu iako w woynie y w mych rzeczach; bowiem ieśli się ubezpieczy swóy statek ieno iedną kotwicą, gdy ta się odhaczy, łacno można w zgubę popaść, zwłaszcza kiedy się iest na pełnym morzu y w czas burzy, który iest bardziey podległy wichrom y falom burzliwym, niżeli kiedy iest spokóy abo zasię będąc w porcie.

Owo na iakież więtsze y burzliwsze morze można się puszczać a żeglować po nim, niż kiedy się uświadczą miłość samey iedney białey głowie? Która, ieżeli z przyrodzenia nie była z pierwotka chytra, wżdy sami ią kształtuiemy y układamy przez tyle sztuk, iakie z niemi praktikuiemy, z czego nieraz na nas niedola przychodzi, ile żeśmy ią taką uczynili, iżby przeciwko nam zwróciła oręż, skorośmy ią ukształtowali y uzbroili. Ku temu też idzie, co powiedał ieden bywały człowiek, iż więcey płuży ożenić się z iaką piękną y poczciwą białą głową, chociaby się nawet było w nieprzezpieczeństwie, że się będzie co nieco dotkniętym rogami y ową niedolą ielenią, wspólną tak wielu, niż cirpieć tyle utrapień y inych czynić rogalami; co wszelako iest przeciw osądowi pana Guii, który iednego dnia, gdy mu przedstawiłem namowę ze strony iedney znamienitey damy (uproszony przez nią), aby ią zaślubił, dał mi ieno tę odpowiedź, iż mnimał mnie być swoim nawiętszym przyiacielem y że pozbawiałem go oney wiary taką namową, aby go nakłaniać do rzeczy, którey nienawidził nabarziey, to iest żenić go y czynić rogalem, miast by on czynił inych; y że dosyć (pry) zaślubiał białych głów w ciągu roku; tak mówił pan Guia, nazywaiąc małżenstwo k...stwem taiemnem, szanownem a dozwolonem y nakazanem przez wdzięczne prawo, y że nagorsze w tym (iako to widziałem y spisałem) to, że nawięcey tych, ba, zgoła wszytcy, którzy za taką sobie rozkosz mieli inych posyłać miedzy rogale, kiedy im samym przydzie poiąć żenę, niechybnie popadaią w małżenstwo, chciałem rzec w rogalstwo; y nigdy nie widziałem, aby się trefiło inaczey, wedle przysłowia: "Iaką miarką (komu mierzysz, taką y tobie odmierzą."

Zanim skończę, powiem ieszcze to słowo: słyszałem raz disputę, która ieszcze nie iest rozsądzona: w iakich prowincyach y regionach naszego krześciiaństwa y naszey Europy nawięcey iest rogalów y k...ew? Powiedaią, iż we Włoszech białe głowy są barzo gorące y stąd sielne k...y, iako powieda pan Bez w iednym epigramie; ile że gdzie iest słońce goręcsze y barziey wydatne, tem barziey rozgrzywa białe głowy, posługuiąc się tym wierszem:


Credibile est ignes multiplicare suos.


Z Iszpanią miewa się tak samo, mimo iż iest na zachodzie; przedsię słońce rozgrzywa tam znacznie białe głowy, zgoła tak iak na wschodzie. Flamandki, Szwaycarki, Niemkmie, Angliczki a Szkotki, czy to maiące się ku południowi, czy ku północy y będące w zimnych strefach, nie mniey zasilaią się tem ciepłem przyrodzonem, iako ich wiele znałem tak gorących iako we wszytkich inych nacyiach. Greczynki maią przyczynę po temu, bowiem podane są barzo na wschód. Owo też chwalą sobie we Włoszech Greca in letto: iako prawda iest, że maią siła rzeczy y cnót przyciągaiących w sobie, dla których nie bez przyczyny w czasiech ubiegłych bywały rozkoszą świata y mnogo się od nich tego nauczyły damy italieńskie a iszpańskie w starożytnym y obecnym czasie; tak dobrze, iż przewyższaią nieiako swoie dawne y nowoczesne misterkinie: owo też k...ia królowa y cysarzyni, chcę rzec Wenera, była Greczynka.

Owo co się tyczę naszych pań francuskich, to w czasiech ubiegłych były one barzo grubaśne y kontentowały się czynieniem tego wedle prostego obyczaiu; wżdy od iakich pięćdziesięci lat napożyczyły się w tey rzeczy a obuczyły od inych nacii tyle zemdliwości, tylu lubostek, przynętek a przequintów, a stroików, a wydwarzania, a lascywii abo tyż same tak dobrze przyłożyły się, aby się ukształtować, iż teraz rzec się godzi, że wieldze maią prym przed inemi we wszelakim względzie; y iako to słyszałem, ba od cudzoziemców, warte są wiele więcey niźli ine, ile że same słowa chutliwe francuskie barziey są w uściech chutliwe, cudniey dźwięczące y sielniey wzruszaiące szpik niźli ine.

Co więcey, ona wdzięczna swoboda francuska, która iest barziey szacowna niż wszytko ine, czyni nasze białe głowy chutniey pożądane, milsze, dostępliwsze y barziey podufałe niźli wszytkie ine: y także iż wszytkie cudzołóstwa nie są tak pospolicie karane iako w inych okolicach, dzięki pieczy a baczności naszych wielgich senatów y prawodawców francuskich, którzy, widząc nadużycia płynące z takowych kar, powściągnęli ie co nieco y krztynę poprawili surowe prawa zeszłego czasu stanowione przez mężczyzn, którzy dali sobie w tym całkowitą wolność, żeby sobie folgować, a odięli ią białym głowom; tak barzo, iż nie było dozwolone przez żadne prawo cysarskie abo kanony (iako powieda Kaietan) niewinney białey głowie oskarzać męża o cudzołóstwo. Przedsię mężczyźni postanowili to prawo dla przyczyn, które powieda ta stanca italska, która iest taka:


Perche, di quel che Natura concede
Cel'vieti tu, dura legge d'honore.
Ella a noi liberal largo ne diede
Com'agli altri animai legge d'amore.
Ma l'uomo fraudulento, e senza fede,
Che fu legislator di quest'errore,
Vedendo nostre forze e buona schiena,
Copri la sua debolezza con la pena.


Kończąc tedy rzekę, iż we Francyey słodko iest parać się miłością. Powołuię się w tym na naszych rzetelnych doktorów w miłości, zwłaszcza na naszych gładyszów ze dworu, którzy lepiey umieliby nad tym, uradzać ode mnie. Y żeby utrefić w samo sedno prawdy: wszędy są k...y y rogale wszędy, iako to mogę dobrze zaświadczyć, iako żem widział wszytkie okolice, które nazwałem, y ine; y strzemięźliwość nie przemieszkuie radsza w iedney okolicy iako w drugiey. Ku temu ieszcze uczynię tę kwestyą, a potem iuż żadney iney, która, możebna, nie była roztrząsana przez nikogo, a możebna y pomyślana nie: to iest, czy dwie białe głowy, rozgorzałe miłością iedna ku drugiey, iako się to widywało y widuie często za naszych czasów, ligaiąc wespołek y czyniąc to, co się mówi donna con donna, za przykładem uczoney Safony lesbiiki, mogą spełnić cudzołóstwo y uczynić miedzy sobą swoich mężów rogalami. Owo pewna iest, ieśli się godzi wierzyć Marcyalowi w iego pirwszey xiędze, epigrammie CXIX, iż one popełniaią cudzołóstwo; gdzie wprowadza białą głowę nazwaną Bassa, trybadę, y mówi do niey sztrofuiąc ią sielnie, iż nigdy się nie widzi, by mężczyzna wchodził do iey domu, tak iż ią trzymała za drugą Lukressę; przedsię poznano ią w tym, iż widziano, iako: ią nawiedza siła foremnych białych głów y panien; y odkryto, iż ona sama ie obsługiwała y naśladowała mężczyznę y cudzolożne praktiki, y parzyła się z niemi ; w czym używa wyraźnie tych słów: "geminos committere cunnos". Zasię potem, wykrzykuiąc, powioda y zadaie do namyślenia y odgadnięcia tę zagadkę; w onym wirszu łacińskim:


Hic, ubi vir non est, ut sit adulterium.


Oto nie leda przygoda (prawi), iżby tam, gdzie nie ma mężczyzny, było wszelako cudzołóstwo. Znałem iedną kortezanę w Rzymie, starą y kutą, iak tylko można być, zwącą się Izabela de Luna, Iszpankę: owa powzięła taką przyiaźń do iney kortezany: zwaney Pandora, iedney z nayforemnieyszych podczas w całem Rzymie, która zaślubiła się z burgrabim kardynała Darmaniaka, nie poniechuiąc przedsię swego pirwszego rzemięsła; owo ta Izabela trzymała ią sobie y sypiała z nią zwyczainie; iako zaś, że była niestrzymawała y plugawa w gębie, słyszałem nieraz, iako mówiła, iż czyni z niey co nawiętszą k...ę y przyprawia z nią więcey rogów iey mężowi niż wszytcy k.....rżę, iakich kiedykolwiek przyięła na siebie.

Nie wiem, iako to ona rozumiała, cheba tylko że się fundowała na tym epigrammie Marcyala.

Powiedaią, że Safona z Lesbos była barzo dobrą misterkinią w tem rzemięśle; przyczytuią zgoła, że ona ie wynalazła, a zaś odtąd lesbiańskie białe głowy naśladowały ią w tem y prowadziły tę rzecz aż do dzisieyszego dnia; iako powieda Lukian: że lesbiańskie białe głowy są takie białe głowy, które nie mogą cirpieć mężczyzn, ieno zbliżaią się do inych białych głów, tak iako właśnie sami mężczyźni. Y takie białe głowy, które lubią to ćwiczenie, nie chcą cirpieć mężczyzn, ieno parzą się z drugimi białymi głowami kształtem mężczyźńskim y nazywaią się trybady, słowo wzięte z greckiego, iako się o tym dowiedziałem od Greków, od .. ..., ......, co tyle znaczy co fricare, pocierać abo łechtać, abo ocierać się między sobą, zasię trybady nazywaią się fricatrices, po naszemu pocieraczki lub takie, które czynią łechtankę w rzemięśle donne con donne, iako to bywa tak samo y dzisiay.

Iuwenał wspomina też o tych białych głowach, skoro mówi:


...frictum Grissantis adorat,


mówiąc o takowey trybadzie, która ubóstwiała y miłowała łechtanie nieiakiey Gryssanty. Lucyan, stary wyga, uczynił o tym cały rozdział y powioda także, iż białe głowy takie parzą się wzaiemnie iako mężczyźni, zespalaiąc swoie przyrządy wszeteczne, taiemne y poczwame, wszelako iałowey postaci. Y to miano, które rzadko się słyszy, onych łechtaczek, rozmaicie bywa odmieniane y także się nadaie im imię od nieiakiey Fileny, która parała się takowem mężczyźńskiem miłowaniem. Wszelako dodaie, iż wiele lepiey iest, ieśli biała głowa oddaię się pożądliwości wszeteczney naśladowuiąc samca, niźli ieśli mężczyzna przybiera sposób postawy niewiasty, tak staie się wówczas zwyczaynie mało odważny a szlachetny. Wedle tego więc biała głowa, która tak naśladuie mężczyznę, może mieć sławę, iż iest barziey dzielna y więtszego serca iak ina, iako znałem miedzy takiemi niektóre, tak z ciała, iak y z ducha. Na inem miescu przedstawia Lucyan dwie panie uradzaiące o tey miłości; owo iedna pyta się drugiey, czy taka a taka była w niey rozmiłowana y czy z nią ligała, y co z nią czyniła.

Druga odpowie iey swobodno: "Zrazu ucałowała mnie tak, iako czynią mężczyźni, nie tylko iednocząc wargi, ale także otwieraiąc gębę (to się nazywa gołębim kształtem, z językiem do gęby), y chocia zgoła nie miewała członka męskiego y była podobna do nas drugich, wszelako, iak mówiła, miała serce, pożądanie y wszytko ine męskie; y potem obłapiłam ią iak mężczyznę, a ona mi to czyniła, wytrząsała mną y rozemgliwała (nie baczę dobrze tego słowa), y zdawało mi się, że w tym nadmierną rozkosz czerpała; y społkowała iakimś osobnym strychem, wiele barzo milszym niźli mężczyźńskim." Owo co o tym powioda Lucyan.

Wżdy wedle tego, co słyszałem, bywa w wielu miescach y okolicach siła takich białych głów y lesbianek: tak we Francyey, we Włoszech y w Iszpaniey, Turcyey, Grecyey y inych miescach. Y gdzie białe głowy są zamknięte y nie maią zupełney swobody, tam to rzemięsło udaie się mocno; bowiem takim białym głowom, trawionym żarem wewnątrz ciała, potrzeba iest, powiedaią, aby przypomogły sobie tym likarstwem y orzeźwiły się co nieco, aboby całkiem zgorzały.

Turczynki chadzaią do łażniey więcey dla tego wszeteczeństwa niż dla iney rzeczy y wieldze mu się tam oddaią. Nawet kortezany, które maią mężczyzn na zawołanie y o każdey porze, przedsię ieszcze używała onych łechtanek, gonią się y miłuią iedne z drugiemi, iako to słyszałem od niektórych we Włoszech y w Iszpaniey. W naszey Francyey takie białe głowy dosyć są pospolite; wszelako powiedaią, że podobno niedawno iest, odkąd się zaczęły tem parać, y nawet zgoła, że ten sposób przyniesła z Włoch pewna znamienita dama, którey nie nazwę po imieniu.

Słyszałem to od nieboszczyka pana Klaromonta Talara młodszego, poległego pod Roszelą, iż będąc małym chłopcem miał zaszczyt towarzyszyć w naukach panu Andegawskiemu, późniey naszemu królowi Hendrykowi Trzeciemu, y pobierał spoinie z nim nauki, który za preceptora miał pana Gurmaia; owo iednego dnia, będąc w Tuluzie, studiuiąc z pomienionym swoim panem w iego kabinecie y siedząc w kąciku postronnym, uźrzał przez małą szczeline (ile że kabinety y kownaty były z drzewa y uczynione z nagła a w prędkości staraniem pana kardynała Darmaniaka, tamecznego arcybiskupa, aby lepiey podiąć a ugościć króla y cały dwór), iak w drugim kabinecie dwie barzo znamienite damy całkiem podkasane: y opuściwszy gacie pokładły się iedna na drugą, całowały się z sobą kształtem gołębiów, pocierały, połechtywały wzaiem, zgoła tryniały się sumniennie, figluiąc y udaiąc iakoby samców; y ta ich trzęsionka trwała blisko dobrey godziny, w którey się tak znacznie rozpaliły y wytrzęsły, iż cale były od tego zagrzane a spocone (chocia było wielgie zimno), tak iż nie mogły iuż więcey y musiały sobie wytchnąć. I powiedał, iż widział, iak igrały tą igraszką ieszcze w ine dnie, póki dwór tam zabawiał, y w takim samym sposobie; przedsię późniey nie miał iuż okazyey oglądać takowych igrów, ile że to miesce było po temu szczególnie sprzyiaiące, a w inych zasię nie mógł.

Powiedał mi o tem więcey, niżeli śmiem napisać, y nazywał mi te panie. Nie wiem, ieśli to prawda; ale przysięgał mi to y twirdził po sto razy pod sielną przysięgą. Y, w rzeczy, barzo to do prawdy podobna; bowiem owe dwie białe głowy miały zawsze tę reputacyią, iż bawią się y paraią takowemi miłośćmi y skracaią sobie czas tym ćwiczeniem.

Znałem rozmaite ine, które bawiły się takiemiż miłośćmi, spomiędzy których o iedney skądsiś we świecie słyszałem, która była barzo w tym celuiąca y miłowała insze niektóre panie, czciła ie y sługiwała im chciwiey niźli mężczyźni, y świadczyła im miłość iako mężczyzna swoiey miłośnicy; y brała ie do siebie, chowała a karmiła, y pozwalała im, czego dusza zapragnie. ley mąż barzo był rad temu y przezpieczny, iako wielu inych znaiomych mi mężów, którzy barzo; chętnie to widzieli, że ich żeny bawiły się radniey tą miłością niżeli iną, mężczyźńską (nie trzymaiąc stąd swoich żen za tak wszeteczne y sumnienne k...y). Wżdy ia mnimam, że w tym wieldze błądzą: bowiem wedle tego, co słyszałem, to pomnieysze ćwiczenie iest ieno przyuczeniem do tego, aby przyść na więtszą potrzebę z chłopami; bowiem skoro się iuż zagrzeią y do ruii przysposobią iedne z drugiemi, gdy ich gorącość dlatego się nie umnieysza, trzeba, aby się okąpały wodą żywą a płynącą, która odświża wiele lepiey niż woda stoiąca; iako to wiem od biegłych chirurgów y iako widziałem, że kto chce dobrze opatrzyć a zagoić ranę, nie trzeba mu się bawić w kurowanie y odczyszczanie wpodle rany lub po brzegu; ba trzeba ią wymacać aż do dna y wpakować sondę y szarpie barzo w głąb.

Ha! ileż ia widziałem takich pań lesbiańskich, które mimo wszytkich swoich łechtanek a pocieranek, nie zaniechiwały przedsię nawiedzać mężczyzny! Nawet Safona, która była iakoby ich pirwszą misterkinią, czy nie ięła się miłować swoiego wielgiego miłośnika Faona, do którego aże ią mgliło? Bowiem pewna iest, iako to słyszałem od wielu białych głów, iż nie ma nic naprzeciw samca; y że wszytko to, co zażywała z inemi białemi głowami, to ieno są zabawki, aby potem dać sobie całkowitą folgę z mężczyznami; y te łechtanki służą im ieno w niedostatku chłopa. Który ieśli się im przygodzi w dobrą porę a bez osławy, poniechałyby rade swoich kompanionek, aby iść ku nim y obłapić za szyię.

Znałem za mego czasu dwie cudne y poczciwe panienki z zacnego domu, obiedwie krewniaczki z sobą, które, ligaiąc wespołek w iedney łożnicy przez czas trzech lat, wzwyczaiły się tak dobrze do oney łechtanki, iż przedstawiwszy sobie, że ta lubość musi być dosyć chuda y niedoskonała naprzeciw oney mężczyźńskiey, zaczęły smakować z nimi y zrobiły się z nich barzo źrzetelne k...y; y wyznały potem swoim miłośnikom, że nic ich tak nie rozluźniło y nie zniewoliło k'temu iak owa lechtanka, nienawidząc iey iako będącey iedyną przyczyną ich wszeteczeństwa. Wżdy, pomimo to, kiedy się natknęły na się, abo z inemi, czyniły sobie zawsze przekąskę z oney łechtanki, by tem więtszego w sobie nabrać appetytu na oną inszą, z mężczyznami. Y owo to iest, co rzekła raz iedna godna panna, znaioma mi, którą raz iey służka zapytał się, czy nie zażywała oney łechtanki ze swoią kompanionką, z którą sypiała zwyczaynie. "Ha, nie, wierę - rzekła śmieiąc się - zbyt barzo miłuię mężczyzn" ; wey przedsię czyniła iedno y drugie.

Wiem pewnego godnego szlachcica, który pragnąc iednego dnia na dworze tentować małżenstwo z barzo poczciwą panną, zapytał się o radę iedney iey krewniaczki. Ta rzekła mu otwarcie, iż straci ieno czas na, próżno; ile że, tak mi powiedała, pewna pani, którą, mi nazwała y o którey wiedziałem co nieco, nigdy nie zezwoli iey, aby miała poiąć męża. Poznałem zrazu, w czem tkwi sęk, bowiem wiedziałem dobrze, iż trzymała sobie tę pannę dla swoiego ukontentowania w domu y na strawie y strzegła iey pilnie dla własney gęby. Ów szlachcic podziękował za to rzeczoney krewniaczce, nie bez tego, iż trefnował z nią co nieco, śmieiąc się, że mówi tak w oney rzeczy zarówno dla siebie, iak y dla tamtey; bowiem y iey samey obrywał się iakiś raziczek kiedy niekiedy: w czym mi wszelako przeczyła. To zdarzenie przypomina mi niektórych, którzy podobnie trzymała sobie k...y na własność y zgoła tak ie miłuią, iż nie użyczyliby ich za wszytkie dobra świata, nawet xiążęciu, by naymożnieyszemu, ani wręcz kompanionowi swoiemu, ani przyiacielowi, tak o nie są zazdrośni iako trędowaty o swóy kubek; ba y ten przedsię użyczy go chcącemu się napić. Aliści ta dama chciała zachować ona pannę całkowicie dla siebie, nie udzielaiąc iey inym: wszelako tamta przyprawiała iey rogi ukradkiem tedy y owedy z niektóremi ze swoich towarzyszek. Powiedaią, że i łasice dotknięte są taką pożądliwością y lubią się pomiędzy samicami parzyć y społkować; od czego białe głowy miłuiące się wzaiem tą miłością bywały niegdy w hieroglificznych buxtabach wyobrażone przez łasice. Słyszałem o iedney paniey, która zawżdy ie hodowała (a która sama parała się taką miłością) y miała lubość w tym, aby widzieć one małe bestyiki społkuiące ze sobą.

Oto inszy punkt: to iest ku temu, iż te białogłowskie miłoście sprawuią się na dwoiakie sposoby; iedne przez owe pocierania y przez (iako mówi ten poeta) "geminos committere cunnos". Ten sposób nie przynosi szkody, powiedaią niektórzy, zasię gorsza iest, kiedy się przypomaga sobie instrumentami uczynionemi kształtem krzoski y które nieiedni nazwali "godmisze" Słyszałem o iednem możnem xiążęciu, iż podeźrzewaiąc dwie panie ze swego dworu, iż sobie tak wygadzaią, zastawił im zasadzkę tak skutecznie, iż ie podchwycił, tak iż iedną przyłapano na tym, iako miała przyprawionego grubaśnego pomiędzy nogami, wdzięcznie umocowanego bandeletkami dookoła ciała, tak iż zdawał się zgoła naturalnym członkiem. Tak była tym zaskoczona, iż nie miała czasu go odiąć; tak iż owo xiążę zmusiło ią, aby mu pokazała, iako one sobie to we dwie odprawują. Powiedaią, iż siła białych głów stąd pomarło, iż poczynały się im w macicy wrzody powstałe od takowych ruchów y pocirań nadprzyrodzonych. Iakoż wiem dobrze o niektórych w tey liczbie, których była wielga szkoda, bowiem były to barzo foremne a poczciwe niewiasty y panny, którym byłoby wiele lepiey płużyło mieć do kompaniey iakich godnych szlachciców, którzy dlatego nie przynoszą im śmierzci, ieno życie y zmartwychwstanie, iako nadziewam się to wyłożyć szyrzey w inem miescu; a zwłaszcza to, iż dla wyleczenia takowego cirpienia, iako słyszałem to od niektórych chirurgów, nie masz nic sposobnieyszego, iak dać ie dobrze wychędożyć wewnątrz owemi naturalnemi członkami mężczyźńskiemi, które są lepsze niż one pessary używane przez lekarzy a chirurgów z wodami do tego utworzonemi; a mimo to iest siła białych głów, które mimo utrapień, iakie w ich oczach stąd często przychodzą, nie mogą się obyć bez tych wszetecznychmachin.

Kiedy byłem na dworze, słyszałem opowieść, iż gdy królowa matka wydała rozkaz, aby przetrząść iednego dnia kownaty y walizy wszytkiego ludu pomieszczonego w Luwrze, nie oszczędzaiąc niewiast y panien, aby zobaczyć, żali nie ma gdzie broni ukrytey, a zwłaszcza pistolców (było to w czas naszych zamieszków), naszła się iedna, którey przez kapitana gwardyey pochwycono w kofrze nie krucicę, wierę, ale cztyry wielgie one godmisze, barzo wdzięcznie ukształtowane, z czego było wiele pośmiechu u ludzi, przedsię u niey wiele zawstydzenia. Znam ową pannę: rozumiem, iż żyie ieszcze; wey nigdy dobrze na twarzy nie wyglądała. Krótko rzekąc, takowe instrumenta są wielce nieprzezpieczne.

Opowiem ieszcze o dwóch paniach ze dworu, i które miłowały się miedzy sobą tak sielnie y były tak gorące w swoiem rzemięśle, iż w iakiem by kolwiek miescu się nalazły, nie mogły się ustrzec ani strzymać,aby sobie przynaymniey nie czyniły iakowychś znaków przyiaźniey abo całusków; co ie osławiło barzo mocno y dawało wieldze do pomyślenia mężczyznom.

Była z nich iedna wdowa, a druga mężata; owo ta mężata w dzień iakiegoś barzo wielgiego festu ustroiła się barzo rzetelnie y ubrała w suknię ze srebrney lamy: wżdy ich pani udała się na nieszpory, te zaś dwie weszły do iey komórki y na iey stolcu zaczęły sobie wyczyniać swoie pocieraniu tak krzepko y tak impetycznie, że stolec załamał się pod nimi y ta mężata, która była pod spodkiem, padła ze swoią piękną suknią ze srebrney lamy na wznak, wprost w basyn z plugastwami, tak iż uszkodziła y upaćkała się tak srodze, że nie wiedziała, iak począć, aby się wytrzeć nalepiey iak mogła; tedy podkasała się y pogoniła co narychley przebrać suknię w swoiem alkierzu, nie bez tego wszelako, że ią postrzeżono y dobrze poczuto iey ślady, tak barzo cuchnęła: z czego dość było pośmiechu u niektórych, co przeznali tę przygodę; ba,zgoła ich pani dowiedziała się o tym (która wygaszała sobie też iako y one) y uśmiała się do syta.

Musiała, wierę, ta gorącość barzo znacznie ie przypierać, iż nie czekały sposobnieyszego czasu y miesca, iżby zażyć tego bez zgorszenia. Owo ieszcze można wymówić dziwczęta y niewiasty wdowy, iż miłuią te rozkosze niestateczne a czcze, nawidząc o wiele lepiey oddawać się im y spędzać nimi swoie upały niźli iść do mężczyzn y dać się przywieść w ciążę, y podać w osławę abo spędzać swóy płód, iako wiele to czyniło y czyni; y mnimaią, iż przez to nie tyle obrażała Boga y nie tak się k...ią iako z mężczyznami: owo też y iest wielga różnica wlać wodę do naczynia abo też skropić ie nieco dokoła y po brzegu. Zdaię się w tym iuż na nie. Ia nie iestem ich sędzią ani ich mężem; ieśli im się to nie widzi, mimo iż nie znałem ieszcze takich, którzy by nie byli barzo radzi, że ich żeny rozmiłowuią się w swoich kompanionkach, y chcieliby, aby nigdy nie były cudzołożczyniami barziey iako tym sposobem; iakoż prawda iest, iż takie społkowanie cale iest odmienne od onego z mężczyznami y, co bądź powieda Marcyal, nie są ono rogalami dla takiey przyczyny. Wżdy to nie są słowa ewangeliey, ieno przepowieść niestatecznego poety. Można tedy mnimać, iako powieda Lucyan, iż piękniey iest, aby biała głowa miała co nieco przymęskiego abo zgoła była szczyrą amazonką y skalaną takiem wszeteczeństwem, niż żeby mężczyzna był podany za niewiastę, iako on Sardanapal abo Eliogabał, abo siła inych tym podobnych; bowiem im więcey ma taka z mężczyzny, tym więtsze w niey iest serce a męstwo: przedsię w tym wszytkim zdaię się na wyrok bystrzey szych ode mnie.

Pan Guia y ia czytaliśmy iednego razu małą xiążeczkę po włosku, tak nazwaną O piękności, ułożoną w dyalogu przez pana Angela Fiorenkola, Florentczyka, y popadliśmy na miesce, gdzie powieda, iż niektóre białe głowy, które były uczynione przez Iowisza na początku, były stworzone wedle tey przyrody, iż niektóre poczęły miłować mężczyzn, owo ine nawzaiem cudności iedna drugiey; przedsię niektóre czyście a święcie, iako z tego rodzaiu dało się widzieć w naszych czasiech (powiodą skryba) bardzo dostoyną Małgorzatę Austryaczkę, która miłowała cudną Laodamię Fortangerę; ine zasię sprośnie a wszetecznie, iako ona Safona lesbianka, a za naszych czasów w Rzymie wielga kortezana Cencyliia Wenecyanka; y owo z przyrodzenia swego nienawidzą zaślubić męża y umykaią się od obcowania mężczyźńskiego, ile telko mogą.

W czym pan Guia przyganił autorowi powiedaiąc to być fałszem, iakoby ta cudna Małgorzata miłowała ona wdzięczną białą głowę czystem a świętem miłowaniem; bowiem skoro pomieściła swoie chęci radniey w niey niż w inych, które mogły być tak samo wdzięczne y cnotliwe iak ona, było do przypuszczenia, iż to było, aby się nią posługiwać do rozkoszy, ni mniey ni więcey iako ine czyniły; a aby pokryć ona sprosność, powiedała y głosiła, iż miłuie ią święcie, iako widzimy takich siła iey podobnych, które osłaniała swoie miłoście tym podobnymi słówkami. Oto co mnimał o tem pan Guia; kto by zasię chciał nadto rozprawiać ieszcze o tey rzeczy, ma wolność po temu.

Owa piękna Margareta była naycudnieyszą xiężniczką, iaka podczas była w krześciiaństwie. Owo tedy bywa, iż cudność z cudnością miłuią się miłością narozmaitszą w świecie, ale sprośną barziey niżli którą iną. Wydała się po raz trzeci w małżenstwo, w pierwszem zaślubiwszy króla Karła Ósmego, w drugim Iana, syna króla haragońskiego, a w trzecim xiążęcia Sabaudyey, którego zwano Pięknym: tak iż podczas zwano ich nayurodziwszą parą y naycudnieyszem stadłem we świecie; ale xiężniczka nie ucieszyła się długo tym zamęściem, bowiem on zmarł młodo y w swoiey nawiętszey piękności, z czego powzięła żal barzo niezwyczayny y nigdy nie chciała iuż dlatego iść w małżenstwo.

Ta xiężniczka kazała zbudować ów piękny kościół, który iest koło Burgu w Bressyey, iedna z nayozdobnieyszych a naypysznieyszych budowli w krześciiaństwie. Była ciotką cysarza Karła y wspierała sielnie swego siostrzeńca; bowiem chciała wszytko uspokoić, iako też ona y pani regentka uczyniły to w traktacie kambrayskim, gdzie obie się uźrzały y zeszły, wżdy słyszałem od dawnieyszych ludzi, iż cudnie było widzieć razem te dwie wielgie xiężniczki. Korneliusz Agrypa uczynił małą rozprawkę o cnocie białych głów, całą na chlubę teyże Margarety. Xiążka iest barzo piękna y nie mogła być insza dla piękności iey przedmiotu y dla autora, który był barzo niemałą osobistością.

Słyszałem o iedney znamienitey paniey, xiężniczce, która pośród dziwcząt swego orszaku iednę miłowała ponad wszytkie y barziey niż ine; czemu dziwowano się, gdyż były ine, które we wszelakim względzie przewyższały tamtą; wżdy w końcu naleziono y odkryto, iż była to hermafroditka, która iey dostarczała rozkoszy bez żadney niedogodności y osławy. To iest cale ina rzecz niż one trybady: bowiem lubość tu penetruie co nieco głębiey.

Słyszałem o iedney z nieledacyiakich będącey równie hermafroditka y która ma takoż członek mężczyźński, ale barzo drobny: mimo to podana była więcey na białą głowę, bowiem była barzo gładka. Słyszałem od niektórych wielgich medyków, iż widzieli siła takich y zawżdy były bardzo sprośne.

Tyle tedy powiem w przedmiocie tey rozprawy, którą mógłbych wydłużyć tysiąc razy więcey, niż to uczyniłem, maiąc materyią tak liczną y tak obfitą, że gdyby wszytcy rogale y żeny, które przyprawiała im rogi, trzymali się społem za ręce y mogło się z tego zrobić koło, mnimam, iż byłoby dość obszerne, aby obiąć y okolić połowę ziemi.

Za czasu króla Franciszka była stara piosenka, którą słyszałem od iedney barzo godney y wiekowey paniey, tak brzmiąca:


Zasię gdy sposobną porą
Rogale społem się zbiorą,
Móy pódzie z przodu z choręgwią a znakiem,
Ini poza nim, wasz z tyłu okrakiem,
Pełno ich wylegnie wszędzie,
Procesyia wielga będzie.


Nie chcę mimo to pokrzywdzić wielu godnych y poczciwszych białych głów mężatych, które strzegły cnotliwie y stale wiary święcie przyrzeczoney swoim mężom; owo nadziwam się uczynić osobny rozdział na ich chwałę y zadać kłam mistrzowi Ianowi Mung, który w swoiey Powieści Róży powieda białym głowom te słowa, że


... taka iuż wasza białogłowska koley:
Wszytkieście k...y, z uczynku lub z woley,


czym ściągnął na się taką nieprzyiaźń pań ówczesnego dworu, iż, uczyniwszy sprzysiężenie y za zgodą królowey, wzięły przedsię iednego dnia go ochlostać y odarły go z szat do goła; wżdy kiedy były gotowe go ćwiczyć, prosił ie, aby przynamniey ta, która iest nawiętszą k...ą ze wszytkich, zaczynała pirwsza: każda ze wstydu nie śmiała zacząć; owo tym strychem wykręcił się sianem od bizuna. Widziałem historyią o tem przedstawioną na starym dywanie w dawnych meblach Luwru.

Toż udał mi się y ów kaznodzieia, który każąc iednego dnia przed godną kompanią, podczas gdy hańbił obyczaie niektórych białych głów y ich mężów cirpiących być od nich rogalami, począł wołać: "Tak, wżdy ich znam, wey ich widzę y hnetki rzucę te dwa kamienie na głowę nawiętszych rogalów w kompaniey!" Toż gdy udawał, iż ie rzuca, nie było mężczyzny na onym kazaniu, aby nie spuścił głowy abo nie wystawił naprzód płaszcza, kapuzy abo ramienia, iakoby chroniąc się od ciosu. Przedsię ów, powstrzymuiąc ich, rzecze: "Nie mówiłżem wam? Mnimałem, iż iest dwóch abo trzech rogalów na molem kazaniu; ale wedle tego, co widzą, nie masz ani iednego, który by tu nie miał rogów."

Owo, co bądź mówią ci zbytnicy, bywałą barzo cnotliwe a poczciwe białe głowy, które, gdyby przyszło wydać bitwę odmiennym od nich, wygrałyby, nie dla liczby, wierę, ale dla cnoty, która zwalcza y pokonuie z łatwością swoich adwersarzów.

Y ieśli ów rzeczony mistrz Ian z Mung gani te, które są k...ami z woley (iako tamten ie nazywał), mnimam, iż trzeba ie radniey chwalić y wynosić do niebios, ile że, płonąc tak gorąco wewnątrz ciała y duszy y nie przywodząc rzeczy do skutku, okazuią swoią cnotę, stałość y gómość swoiego serca, woląc radniey gorzeć y strawiać się we własnych ogniach y płomieniach iako fenix rzadki niźli zgrzyszyć y splamić swoią cześć: y iako ów biały gronostay, który barziey woli umrzeć niż pokalać się (godło barzo znamienitey damy mi znaiomey, ale przedsię źle od niey praktikowane), skoro, maiąc w swey mocy likarstwo na to, zwalczała się tak mężnie y skoro nie ma pięknieyszey cnoty ani zwycięstwa iako niewolić y zwyciężać samego siebie. Mamy o tym barzo wdzięczną historyią w Stu opowiastkach królowej Nawarry o oney poczciwey paniey z Pampeluny, która będąc w swey duszy y z woley sk...oną y gorzeyąc miłością do Dawana, tak cudnego xiążęcia, wolała radniey umrzeć od swego ognia niźli szukać dla się likarstwa, iako mu to umiała barzo dobrze powiedzieć w ostatnich słowach przed śmierzcią. Owo ta poczciwa y piękna pani zadała sobie śmierzć bardzo niesłusznie y niesprawiedliwie: y iako słyszałem ku temu przedmiotu od iednego barzo godnego pana y godney paniey, nie było to bez obrażenia boskiego, skoro mogła się była wybawić od śmierzci. Wżdy upędzać się za nią y przybliżać ią tym sposobem to nazywa się często zabić samego siebie; iako iest wiele iey podobnych, które przez takie strzemięźliwości y hamowania się od tey rozkoszy spowoduią sobie śmierć y dla ciała, y dla duszy. Wiem od barzo wielgiego lekarza (y mnimam, iż o tym dał takąż lekcyią y naukę wielu godnym białym głowam), że ciała ludzkie nie mogą zgoła nigdy miewać się dobrze, ieżeli wszytkie ich członki a części, od nawiętszych aż do napoślednieyszych, nie czynią po społu swoich ćwiczeń a czynności, iakie roztropna natura im nakazała dla ich zdrowia, y nie czynią spólnego stroiu, iakoby koncert kapeli muzyckiey; owo nie masz w tym dobra, gdy niektóre z rzeczonych części y członków pracuią, ine zasię gnuśnieią; tak iako w rzeczypospolitey trzeba, aby wszytcy oficyierowie, rękodzielnicy, rzemieślnicy i ini czynili swoią robotę iednomyślnie, nie leniąc się y nie opuszczaiąc iedni na drugich, ieśli się chce, aby szła dobrze y aby iey ciało było zdrowe y całe: tak samoż iest y z ciałem ludzkiem.

Takie wdzięczne białe głowy, k...y w duszy, a czyste ciałem, zasługuią na wiekuiste pochwały; przedsię nie te, które są zimne iako marmor, miętkie, gnuśne y nieruchawe barziey niż ten kamień y nie czuią swoiego ciała, nie maią żadney wilgoci (ieśli wszelako są takie), które nie są ani piękne, ani pożądane y iako powieda poeta:


...Casta quam nemo rogavit.


- "Czysta, bowiem nigdy nie była proszona." K'temu znam iedną znamienitą panią, która mawiała niektórym z swoich kompanionek, rozumiem, co urodziwszych: "Bóg mi wyrządził wielgą łaskę, iż nie uczynił mnie piękną iako was, moie panie; bowiem tak samo iak wy parałabych się sprosnością y byłabych ladaco iako wy." Z oney przyczyny można wżdy chwalić owe piękności tak czyste, skoro taka iest ich przyroda.

Barzo często także zdarza nam się zawieść na takich białych głowach: bywaią owo, które widząc tak mizerne, nikczemne, chudzięta, zimne, utaione, skurczone y skromne w swoich słowiech y w swoich szatkach surowych, wzięłoby się ie za święte y barzo cnotliwe niewiasty; a które przedsię są na wewnątrz y z woley, a na zewnątrz y z dobrego skutku źrzetelne y krzepkie k...y. Ine widzimy, które przez swoią zalotność y płoche słówka, poruszenia swowolne y ubiory świeckie a ozdobne wzięłoby się za barzo sprośne y gotowe zwolić się chłopu bogday zaraz; przedsię cieleśnie są barzo cnotliwe białe głowy wobec świata: iak iest po kryiomu, trzeba się w tym zdać na prawdę tak ukrytą.

Przyczyniłbych siła przykładów, które widziałem lub słyszałem o nich, ba zadowolnię się przyczytaniem tego oto, który podaie Tytus Liwiusz, a lepiey ieszcze Bokacyusz, o iedney wdzięczney paniey rzymskiey mianem Klaudyna Kwintyna, która okazowuiąc się po Rzymie barziey od inych w szatach wspaniałych a mało skromnych y w swoich obyczaiach wesołych y swowolnych barziey świecko, niż iey przystało, podała się w barzo szpatną osławę wedle czci swoiey; wżdy kiedy przyszedł dzień przyięcia bogini Cybeli, zgasiła owa swóy despekt ze wszytkim: bowiem ponad wszytkie ine odniosła cześć y chlubę przyiąć ią wychodzącą ze statku, dotknąć iey y zawieść do miasta, czemu wszytcy niepomału się zdziwili; bowiem było powiedziane, iż naypoczciwszy człowiek y naypoczciwsza biała głowa godni maią być takowego urzędu. Oto iak świat obłądził się naprzeciw wielu naszym paniom. Trzeba wprzódy barzo ie znać y zbadać, zanim się ie osądzi, tak w ieden, iako y drugi sposób. Owo, zanim rzecz zakończę, godzi mi się wymienić iną wdzięczną cnotę y osobność, iaką niesie z sobą stan rogaty; którą wiem od iedney barzo godney y foremney paniey y z nieledacyiakich; za czym, gdy raz iednego dnia wszedłem do iey kabinetu, naszłem ią w chwili, gdy własną swą ręką kończyła pisać powiastkę, którą pokazała mi nie drożąc się, ile że byłem z iey dobrych przyiaciół y nie kryła się przede mną; a pani była barzo trefnie y bystro mówiąca y barzo ćwiczona w miłości; przedsię rozpocznienie powiastki było takie:

"Zdaie się - mówiła - iż miedzy inemi wdzięcznemi przymiotami, takie rogalstwo może nieść ze sobą, daie ono nam okazyią dobrego poznania, iak wdzięcznie dowcip pracuie dla rozkoszy y ukontentowania natury ludzkiey, ile że to on iest, który czuwa y który wymyśla, y kształtnie chytrości potrzebne, aby iey uczynić zadość, przy czym natura ieno dostarcza chuci a pożądania zmysłów; on dowcip uczy, iako można osłonić się tyloma chytrościami y podstępami praktikuiącemi się w rzemięśle miłości, które iest nie czym inym ieno rzemięsłem przyprawiania rogów; bowiem trzeba oszukać męża zazdrosnego, podeźrzliwego a gwałtownika; trzeba oszukać y zasłonić oczy nabarziey rychłym w przewąchaniu złego y oćmić nabarziey chciwych domacania prawdy; podać do wierzenia wierność tam, gdzie nie ma ieno same oszukaństwo; samą szczyrość tam, gdzie nie ma ieno cygaństwo, y samą obawę, gdzie nie ma ieno swa wola: owo, we wszytkich tych trudnościach y aby podołać tym mozołom, to nie starczy tutay przyrodzoney człowieczey cnoty: pirwszeństwo musi tu przypaść dowcipowi, który dostarcza rozkoszy y sporządza więcey rogów niźli ciało, które ie zasadza y hoduie."

Otoć są własne słowa y rozprawy tey paniey, zgoła nie zmienione, któremi rozpoczyna swoią opowiastkę, uczynioną o iey samey; ieno ią przyciemniła odmienionemi imiony; w którey kryśląc amory oney damy y pana, z którym miała sprawę, y aby przyść do tego y do samey doskonałości, przytacza, iż pozór miłości daie ieno sam pozór ukontentowania. Iest on całkowicie bez smaku aż do swoiego zupełnego nasycenia y posięścia y barzo często mnima się, że ono iuż zaszło aż do tey ostateczności, kiedy się iest barzo daleko od swoiey korzyści; y za całą nagrodę zostaie wówczas ieno czas stracony, z którego czyrpie się żałość niezmierną.

Trzeba dobrze zapisać y zważyć ostatnie słowa, bowiem trefiaią w samo sedno y iest tu naco pomstować. Wżdy nie ma nic, iedno nasycenie w miłości, y dla mężczyzny, y dla białey głowy, aby nic nie żałować z minionego czasu. Owo dlatego ta godna dama, pisząca tę opowieść, dała schadzkę swoiemu służce w lesie, gdzie często chadzano na przechadzkę, w iedney barzo cudney alei, przy wniściu do którey zostawiła swoie dworki, y idzie potkać go pod iednym wdzięcznym a rozległym dąbem; bowiem to było w lecie. "Tamże - powieda w opowieści dama własnemi słowami - nie trzeba mieć wątpienia, iż sobie pofolgowali co nieco y wystawili nieiaki piękny ołtarz ubogiemu mężowi w świątyni Kreatona, mimo że nie byli w Delos", któren ołtarz był cały uczyniony z rogów: pomyślcie, co za krzepki towarzysz był ten, który go ufundował.

Oto iak ta pani dworowała sobie z męża, równie dobrze w swoich pismach, co w swoich uciechach y uczynkach. Y trzeba dobrze miarkować sobie te słowa: barzo są warte tego, będąc powiedziane y napisane przez tak bystrą y godną białą głowę.

Opowieść o tym iest barzo foremna, którą chętnie bych tutay włożył y pomieścił; ba iest przydługa, bowiem uradzania o tym, zanim do samey rzeczy przyszło, są piękne y także długie; w których owa pani swemu służce, schlibiaiącemu iey barzo, wyrzuca, iż więcey iest w nim działania świeżey a przyrodzoney chuci niźli iakoweyś osobney zacności, która by w niey była (mimo iż była z barzo urodziwych y nie leda iakich), y aby zwalczyć to mnimanie, niewola było służce czynić wielgie dokumenty swey miłości, które są barzo dobrze wyszczególnione w tey opowieści: y gdy się potem zgodzili, widzi się chytrości, podstępy y oszukaństwa miłosne wszelakiego rodzaiu, y naprzeciw mężowi, y naprzeciw całemu światu, które są wszytkie barzo wdzięczne y barzo obrotne.

Prosiłem tę godną białą głowę, iżby mi dała odpis tey powiastki; co uczyniła barzo chętnie, ieno nie chciała, aby kto iny sporządził odpis niż ona sama, z obawy zdrady; który odpis troskliwie przechowywani.

Ta pani miała racyią, iż przyznawała tę cnotę a właściwość rogalstwu; bowiem zanim zaczęła się parać miłością, była barzo mało zmyślna; zasię posmakowawszy iey stała się iedną z nayprześcipnieyszych y bystrych pań we Francyey, tak ku temu przedmiotu, iako y ku inym. Y zaprawdę nie ią iedną widziałem, która się zmężniła w dowcipie przez zakosztowanie miłości, gdyż znałem ich niezmierną mnogość barzo głupich y barzo tępawych w swoich początkach; ba nie wyszedł rok, iak bawiły w akademicy Kupidona y Wenery, iego pani matki, kiedy wychodziły z niey wieldze bystre y barzo do rzeczy we wszytkim; owo, co do mnie, nigdym nie widział k...y, by nie była barzo bystra y nie miała w głowinie oleiu podostatkiem. Ieszcze uczynię to zagadnienie: w iakiey porze roku czyni się więcey rogalów y iaki iest naysposobnieyszy czas do miłości y do nadwerężenia niewiasty, wdowy abo panny? Wierę, naypospolitszy głos iest, że nie ma do tego iak wiesna, która obudzą ciała y duchy uśpione po zimie markotney a melankoliczney; owo skoro wszytkie ptaszki a źwirzęta cieszą się y wszytkie zagaiaią swoie miłoście, osoby ludzkie, które maią insze zmysły y czucie, uczuwaią to ieszcze sielniey, a zwłaszcza białe głowy (wedle mnimania wielu philosophów i medyków), które wchodzą wówczas w goręcszą żarkość w miłowaniu niż w każdych inych czasiech, iako to słyszałem od niektórych godnych y urodziwych pań, a zwłaszcza od iedney barzo wielgiey, że nie potrzeba zgoła, skoro nadeydzie wiesna, być do tego nagloną y zagrzewaną iako w iney porze; y mówiła, że czuie, iak trawy kiełkuią, y rży za tym iako klacze y konie, y musi tego posmakować, inaczey by wyschła z tesznoty; co też czyniła, uręczam wam za to, y wówczas była nabarziey iurna a sprośna. Toteż trzy czy cztyry miłoście, iakie miała w swoiem życiu (rozumiem te, na które patrzyłem), zawięzywała ie na wiosnę, y nie bez kozery: bowiem ze wszytkich miesięcy w roku miesiąc kwietny a maiowy nabarziey są poświęcone y przypisane Wenusowi y wonczas radniey niż wprzódy poczynała urodne białe głowy sposobić się, wdzięczyć a stroić nadobnie, trefić się płochawo, odziewać lekuchno; rzekłbych, iż wszytkie te nowe odmiany y szatek, y sposobów mierzą ieno ku samey iurności y ku zaludnieniu ziemi rogalami y zaganiała ku tey rzeczy, równie dobrze, iako niebo y powietrze wydaie lataiące stworzenia w kwietniu a maiu.

Wżdy także nie myślcie, iż urodne białe głowy, panny a wdówki, kiedy w swoich przechadzkach po lasach, galach, królikarniach, parkach, łąkach, ogrodach, zaroślach y inszych uciesznych miescach ze wszytkich stron widzą ieno, iak źwirzęta y ptaki czynią igraszki miłosne y błazenkuią ze sobą chutliwie, iż, powiedam, one nie doznaią stąd osobliwych świerzbiączek w swoiem ciele y nie rade by co rychley oglądać się za likarstwem. Owo to iest iedną z przekonuiących perswazyi, iakie czynią sobie niektóre miłośniki a miłośnice, gdy widzą się bez gorącości y bez płomienia, y bez miłości, kiedy sobie ukazuią źwirzęta a ptaszki, tak polne, iak y dworskie, iako wróble y gołębiowie domowi, a tak iurne, iż wszytko ieno parzy się, płodzi, poczyna y gzi się, nawet zgoła drzewa y rośliny. Y oto co umiała wyłożyć iednego dnia nadobna pani iszpańska kawalerowi pewnemu, oziębłemu lub nadto ziętemu szacunkiem: "Ea, gentil cavallero, mira como los amores de todas suertes se tratan y triunfan en este verano, y V.S. queda flaco y abatido." Co znaczy: ,,Patrzcie, mości kawalerze, iako wszytkie rodzaie miłości budzą się a triumphuią z tą wiesną; a wasza mość przedsię zostaiecie gnuśnym a opieszałym."

Wiesna, gdy minie, zostawia miesce latowi, które przychodzi potem y wiedzie z sobą swoie upały: wżdy owo iedną gorącość iako przywodzi drugą, tedy y biała głowa podwaia swoią; y żadne odświżenie nie może iey odiąć teyże tak skutecznie iako ciepła a przymętna kąpiółka z nasienia wenericznego. Nie przeciwne bowiem przeciwnem się leczy, ale przedsię podobne podobnem; bowiem chociaby każdego dnia się kąpała y nurzała w nabarziey iasnem źródle całego kraiu, to nie pomaga, ani żadne letkie odzienie, iakie by kładła, aby się ochłodzić, y żeby ie podkasała ile zapragnie, ba nawet zrzuciła gatki albo kładła zapaskę na siebie nie opinaiąc iey na spódnicę, iako wiele czyni. Y to iest nagorsze, bowiem w takiem stanie pozierała na się, dziwuią się sobie y oglądała się w piękney światłości słońca, tak iż widząc, iak są piękne, białe, iędrne, wymuskane y pulchniutkie, popadała podczas w chuć y w pokuszenie; w czym trzeba im iść do samca albo zgorzeć zgoła żywcem, jako to się widywało nieczęsto; wżdy byłyby też barzo głupie to czynić. A za się kiedy się pokładną we swoich wdzięcznych łożniczkach, tedy, nie mogąc ścirpieć ani deków, ani prześciradeł, ligaią, podkasawszy koszule, wpółnago; przedsię rano, kiedy wschodzące słońce pada na nie y kiedy zaczną po sobie pozierać ieszcze lepiey, do sytości, ze wszytkich stron y po wszytkich częściach, żądaią barzo swoich miłośników y czekała ich. Którzy ieżeli trafunkiem przybędą w takim momencie, zaraz ich wdzięcznie witaią, przyimuią a obłapiaią: "Bowiem wówczas - powiedaią białe głowy - to iest barzo nalepsze obłapienie y lubość ze wszytkich terminów dnia", "ile że - mówiła mi barzo wielga pani - p...a iest dobrze źrała z przyczyny lubego ciepła y ognia nocy, który ią tak dobrze ugotuie a przysmaży, iż iest od tego wiele lepsza y smakowita." Powieda się wszelako w starożytnym przysłowiu: "W czerwcu a lipcu gęba wilgotna, a krzoska sucha"; ieszcze przyczyniaią do tego y sierpień: to rozumie się dla mężczyzn, którzy popadaią w nieprzezpieczeństwo, kiedy rozgrzewała się nadto w tych czasiech, a zwłaszcza kiedy iest słońce w znaku psa y pora kanikularna, przed czym też powinni się wystrzegać; przedsię ieśli chcą się spalić przy własney świcy, ich szkoda. Białym głowom nie grozi nigdy taka niedola, bowiem wszytkie miesiące, wszytkie pory, wszytkie czasy, wszytkie znaki są im dobre.

Owo nadchodzą dobre owoce lata, które zdawała się, iż powinny orzeźwić te godne y przygoręcsze panie. Niektóre, iako widziałem, iadaią ich mało, ine przedsię więcey. Wżdy nie widziano stąd odmiany w ich gorącości ani u iednych, ani u drugich, ani u strzymuiących się, ani u pożywaiących; bowiem (co nagorsza) ieżeli są niektóre owoce zdatne do orzeźwienia, iest, wierę, siła inych, które ozgrzewaią ieszcze barziey, y tych białe głowy imaią się nayczęściey, iako to niektórych ziół, które są ze swoich własności dobre y miłe do pożywania w zupach a sałatkach, y iako szparagów, karczochów, grzybów, trufli, rydzów a dyni, y potraw z świeżego mięsiwa, które kuchty z ich rozkazania umieią barzo dobrze doprawiać a sposobić dla smaku a pobudzenia iurności y które lekarze również dobrze umieią im zalecać. Wszelako gdyby ktoś dobrze znaiący a bywały wziął na się rozszerzyć się nad tą materyią, dopełniłby tego pewnie wiele lepiey ode mnie.

Ano, kiedy się wstanie od tego smacznego iadła, dzierżcie się na baczności, bidni miłośnicy a mężowie. Owo ieśli nie iesteście dobrze przysposobieni, hnet podacie się sami w ohyzdę y barzo często porzucą was, aby oglądać się za nowym.

To nie iest wszytko; bowiem do tych nowych owoców y iarzyn ogrodowych a polnych trzeba dodać dobre, smakowne pasztety, wymyślone od nieiakiego czasu, z mnogością pistaszów, pinionków a inych specyfików aptycznych łudzących, ba, zwłaszcza grzebieni a iąder kogucich, które lato wydaie y przynosi w więtszey obfitości niźli zima y ine pory roku; y więtsza się zazwyczay czyni rzeźba tych wdzięcznych a małych kogutków niż w zimie starych kogutów, iako iż nie są tak smaczne y sposobne iako młode, które są gorące, żarkie y iurnieysze od inych. Oto, miedzy inymi, iedna z dobrych radości y pomyślności, iaką lato przynosi miłośnikom.

Owo onych pasztetów tak subtylnie wymieszanych z tem y z owem a onych małych kogutków, a denek karczochów, a trufelków, a inych łakotek łudzących używaią często niektóre białe głowy, iako słyszałam; które, kiedy ie pożywaią y wkładaią w misę rękę abo grabki y łowią, co się trefi, za czym, podnosząc y wkła daiąc do gęby abo karczocha, abo truflę, abo pistasza, abo grzebyk koguci, abo iny kawałek, powiedaią z żałością a smutkiem: "Nula!"; zasię kiedy napotkała one wdzięczne iąderka kogucie y położą ie na ząb, rzeką z wesołością wielgą: "Pełny!"; iako się czyni w oney grze w loteryią we Włoszech y iak gdyby wydostały y wygrały iakowyś klenot barzo cenny y bogaty.

Tedy chowaią za to wdzięczność do onych małych, żarliwych kogutków, które wydaie lato wraz z połową wszakże iesieni, którą liczę tu do lata; iakoż te daią nam siła y inych owoców, y małych ptaszynek, będących sto razy goręcszemi niżeli zimowe y owe z drugiey połowy iesieni, bliskiey y sąsiedniey z zimą; które pory można y trzeba zespolić razem, bowiem nie trefi się w nich zebrać tak dobrze onych zacnych ziół w całey ich mocy ani inych rzeczy w goręcszey porze, chocia y zima siłuie się, aby wydać co może, iako one dobre karczochy zimowe, które wytwarzaią wiele sielnego ciepła y pożądliwości, bądź to surowe, bądź gotowane, nawet wżdy one małe, iudzące osty, któremi osłowie się żywią y poskakuią tem chutniey na siebie; które osty w lecie są przytwarde, przedsię w zimie miętkie a delikatne, z których się czyni barzo grzeczne sałaty świeżo wymyślone. Y, prócz tego wszytkiego, szuka się ciągle za dobrymi specyałami u aptykarzy, droguistów y inych pachnidlarzy, tak iż nic nie iest przepomniane, tak dla onych pasztetów, iako dla onych bulionów.

Y nie maią się przyczyny uskarżać białe głowy na niedostatek swoiey gorącości w zimie przez owe sposoby y podsycania iey co tylko wlezie. "Bowiem - powiedaią same - skoro troskamy się o to, aby trzymać ciepło zwierzchność naszego ciała przez ciężkie odzienie a zacne futerka, czemu nie miałybychmy tak samo czynić y z wnątrzem?" Mężczyźni powiedaią także: "Y na co im się zda nakładać ciepłość na ciepłość, iako iedwab na iedwab, wbrew prawodawcom, kiedy iuż same z się do- syć są gorące, y w każdey porze, kiedy się ie chce uszczknąć wedle tego, zawżdy są gotowe k'temu iuż z samey przyrody swoiey, bez namnieyszego przypomagania umyślnemi sztukami? Na co to się zda? Możebna owo, iż się lękaią, że ich krew rozpalona a wrząca zepsułaby się y zakrzepła w żyłach, y stała się zimna a lodowata, ieśli się iey nie podsyci, ni mniey ni więcey iako krew pustelnika, który żywie iedno korzonkami."

Owo pozwólmy im czynić: dobrać to iest dla tęgich pachołków; bowiem, bywszy w tak częstym rozparzeniu, za namnieyszą zaczypką miłosną, iaką się im wyda, iuż wżdy są poimane, a panowie niebożęta mężowie ustroieni w rogi nie gorzey iakich satyrów. Wżdy ieszcze lepiey czynią one zacne białe głowy! Ze swoich dobrych pasztetów, bulionów a poliwek udzielaią niekiedy z litości swoim miłośnikom, iżby byli iurnieysi y nie nazbyt mdli, kiedy przydzie do potykania, y aby ich czuły w sobie lepiey, y korzystały z nich szczodrzey; y takoż daią im przepisy, aby ie przyrządzali w swoiem oddzielnem iedle: na czym niektórzy się oszukali, iako słyszałem opowieść o iednym dwornym szlachcicu, który, spożywszy taką swoią poliwkę y przyszedszy barzo zadufały w sobie potykać się ze swoią lubką, groził iey, iż ią nader sielnie wyobraca, iako że zażył iey poliwkę y poiadł z iey pasztetu. W czym mu odpowiedziała: "Wżdy ledwie mi wy-godzicie wedle mey ochoty, a i to, wierę, nie wiem"; owo kiedy się obłapili y zwarli, te smakołyki posłużyły mu ieno na dokonanie nie więcey dwóch potykań. Na co mu rzekła, iż abo iego kuchta źle go obsłużył, abo poskąpił onych drogów a mixturów, iakie były potrzebne, abo iż nie zaprawił wszytkiego iak przynależy do wielgiey medicyny, abo iego ciało podczas było źle usposobione, aby ią przylać y z powrotem wydzielić: ano tak sobie dworowała z niego. Wszytkie zioła wszelako, wszytkie specyfiki, wszytkie mięsiwa a medicyny nie są sposobne dla wszytkich, u iednych działaią, u drugich nula. Przedsię widziałem białe głowy, które iedząc one iątrzące potrawki y kiedy z niemi trefnowano, iż przez ten sposób może przyść nadmierna przysada w gorącości y zgoła coś niepomiernego z mężem abo z miłośnikiem, abo iakowąś zmazą nocną, powiedały, klęły się y twirdziły, iż dla takiego iadła pokusa im stąd nie przychodziła w żadnym sposobie. Bóg ie tam wie! może trzeba im było takową gwarą zastawiać się z chytrości.

Owo te znów białe głowy, które trzymaią za zimą, powiedaią, że co się tyczę poliwek y rozgrzywaiących potrawek, znaią dosyć przepisów, aby ie sporządzać równie dobrze w zimie, iako w inych porach roku. Dosyć w tym są wypraktikowane; y powiedaią o tey porze, iż do miłości iest barzo sposobna; bowiem zgoła tak, iak zima iest ciemna, posępna, nierozgwarliwa, zaciszna, odsunięta od uciech y pokryta, tak też musi być y z miłością, y trzeba, aby była czyniona potaiemnie, w miescu przytainym a ciemnym, czy to w alkierzu ustronnym, czy w kącie przy kominku kole dobrego ognia, który, gdy się przy nim blisko y długo trzymać, rodzi tyleż gorącości wenericzney co y letnie słońce.

Ażaż nie dobrze też iest w zakamarku kole ciemnego łóżka, dokąd oczy inych osób (ile że grzeią się wpodle ognia) przenikaią barzo niecałkowicie; abo też owi, siedząc wpodle na skrzyniach y na łożach po kątkach, takoż się bawią miłośnem rzemięsłem; abo też widząc, iako się trzymaią blisko iedni drugich, mnima się, iż to z przyczyny zimna y aby trzymać się barziey ciepło: przedsię owi czynią słodkie rzeczy, ile że pochodnie stoią z boku dobrze odsunięte abo na stole, abo na kredency.

Co więtsza, co lepszego, iako kiedy się legnie wespołek w łożu? Wżdy to wszytkie rozkosze świata dla miłośników a miłośnic ściskać się y zaplatać o się, tulić się a całować, wgłębiać się iedno w drugie chroniąc się przed zimnem, nie na trochę, ba na długo, y rozgrzywać się słodko, nie czuiąc zgoła onego zbytniego upału, iaki daie lato, y pocenia nadmiernego, które barzo iest zawadą w tych parzonkach miłości: bowiem miasto żeby uradzać o sobie z bliska y zaciskać się, y stulać ciasno, trzeba się trzymać wolno y barzo na osobności. A co iest nalepsze, powiedaią białe głowy wspiraiąc się w tym na mnimaniu lekarzy, iż mężczyźni są sposobnieysi, goręcsi i iurnieysi do tego wszytkiego w zimie iako w lecie.

Znałem niegdy barzo wielgą xiężniczkę, która była pani sporego dowcipu y mówiła, y pisała nieledacyiako. Owo iednego dnia wzięła przed się napisać stance na chłubę y pochwałę zimy y iey cnót ku miłowaniu. Można mnimać, iż nalazła ią w tym dla się barzo pomyślną y sprzyiaiącą. Były te stance barzo trefnie napisane y długo chowałem ie w moiem sekretarzu; y wiele bych dał, by ie mieć tutay y móc ie tu zamieścić: uźrzałoby się y zauważyło niepoślednie cnoty zimy, iey właściwości y osobności dla onych igrów miłosnych.

Znałem iedną barzo wielgą panią y z nayurodnieyszych, która, świeżo owdowiawszy, udawała, iż nie chce (dla swoiego nowego ubioru y stanu) chodzić po wieczerzy na dwór ani na bale, ani w godzine spoczynku królowey; owo, aby iey nie mnimano być zbyt świecką, nie ruszała się z kownaty, pozwalała iść każdemu y każdey na tańce abo wysełała ich zgoła y syna swoiego, y wszytkich, y schroniła się do alkowy; y tam iey miłośnik, z dawna nawidzony, miłowany y uszczęśliwiony przez nią, gdy była ieszcze w małżenstwie, przybywał; abo też powieczerzawszy z nią nie ruszał się y życzył dobrego wieczora swoiemu szwagrowi, który był w gwardyey pałacowey; y tam uświadczał iey a odnawiał swoie dawne miłowanie, y wypróbowywał nowe do drugich zaślubin, które spełniły się następnego lata. Iako rozważyłem późniey wszytkie te okoliczności, mnimam, iż ina pora nie byłaby tak sposobna po temu iak zima, y iako to słyszałem od iedney z iey dworek.

Owo, aby z tym skończyć, powiedam y twirdzę: iż wszytkie pory roku sposobne są dla miłości, kiedy się ich zażyte należycie y wedle humorów mężczyzn y samic, którzy rzecz podeymuią: bowiem tak samo iako woyna Marsowa czyni się we wszytkich porach y o każdym czasie y rozdaie swoie zwycięstwa, iako się iey podoba y także iako nayduie swoie zapaśniki dobrze przysposobione y zadufałe w siebie dla wydania bitwy, tak samo czyni i Wenera, wedle tego, iak nayduie woysko miłośników a miłośnie dobrze przystroione do walki: y pora nic tu nie czyni, ani iey podięcie, ani wybór nie maią więtszey wagi; wżdy nie więcey też płużą ich zioła ani ich owoce, ani ich drogui y droguiści, ani iakiekolwiek wymysły, takie czynią iedne y drugie, bądź aby wzmóc swoią gorącość, bądź to aby ią uśmierzyć. Bowiem, ku przykładu, wiem iedną wielgą panie, którey iey matka (znaiąc, iż iest krwi gorącey a wrzącey, która by ią zawiodła kiedyś prosto na drogę bordelu) od naymłodszego wieku przez przeciąg trzydziestu lat dała iey używać, zwyczaynie przy wszytkich posiłkach, soku z kwaśnice nazwaney we Francyey szczawiem, czy to w mięsiwach, czy to w zupach y bulionach, czy to do picia, w wielgich ważkach z uchem, bez iney rzeczy domieszaney; prosto wszytkie sosy były z soku szczawiowego. Owo próżnia się bawiła w te wszytkie ostudzaiące filtry; bowiem była z oney paniey w końcu co nawiętsza y co nayznamienitsza k...a y która nie potrzebowała zgoła owych pasztetów, o których powiedałem, aby nabrać w sobie gorącości, bowiem ma iey dosyć; przedsię mimo to tak samo łasa iest na nie iako y ine.

Owo bieżam ku końcu, mimo iż mógłbych rzec więcey y mógłbych więcey przyczynić racii a przykładów; przedsię nie trzeba tak się bawić przy ogryzaniu teyże samey kości; a także iż oddaię pióro inemu lepszemu rozprawcy ode mnie, który potrafi podtrzymać stronę iednych y drugich pór roku: w czym powołuię się na życzenie a chęć, iaką czyniła iednego razu pewna nieledacyiaka dama iszpańska, która pragnęła y życzyła stać się zimą, kiedy pora przydzie, a iżby iey miłośnik był ogniem, aby, kiedy by przyszła ogrzać się do niego w onem wielgiem zimnie, iakie by czuła, iżby on miał tę rozkosz ogrzewać ią, a ona przyimować iego ciepło przy onym ogrzaniu y, co więtsza, nachodzić a ukazować się iemu często y do smaku, grzeiąc się podkasana, rozkraczona y z przestronnemi udami y nogami, iżby mógł uczestniczyć w widoku iey wdzięcznych członków, ukrytych zwyczaynie pod iey bielizną y szaty, iżby ią mógł ogrzewać ieszcze lepiey y utrzymywać w niey iey inszy ogień wnętrzny y iurną gorącość. Potem żądała, iżby się stała wiesną, a iey przyiaciel ogródkiem całym w kwiatach, któremi by sobie zdobiła głowę, swoią nadobną szyię, swoie wdzięczne piersi, ba, zgoła tarzałaby pomiędzy niemi swoie wdzięczne ciałko, całe nagie, w prześciradłach.

Tak samo chciała stać się latem, a owo by iey miłośnik był źrzódłem iasnem abo ślniącem strumykiem, aby ią przyiąć w swoie piękne y rzeźwe wody, kiedy by szła kąpać się y igrać we wodzie, y barzo całkowicie dać się iemu oglądać, dotykać, obmacować y obracać wszytkie iey członeczki wdzięczne a chutliwe.

Przedsię, ku końcu, pragnęła na swoią iesień wrócić do pirwszey swey postaci y stać się białą głową, a iey miłośnik mężczyzną, aby znowu oboie mieli zmiarkowanie, dowcip a rozum, aby pozierać a rozpamiętować całe minione ukontentowanie y żyć w onych wdzięcznych wyobrażeniach a rozpamiętywaniach upłyniętyeh y aby wiedzieć a uradzać z sobą, iaka pora im była barziey sposobna a rozkoszliwa.

Oto iako ta godna biała głowa rozdzielała y zważała pory roku; w czem zdaię się na osąd lepiey rozprawiaiących, które z tych czterech postaci mogą być iednemu abo drugiemu słodsze a pożądańsze.

Owo teraz iuż rozmyślnie umykam się od tey rozprawy. Kto zechce poznać w tym więcey y o rozmaiłem przyrodzeniu rogalów, niechay poszuka oney starey piosnki, którą przed iakiemi piętnastu abo szesnastu laty ułożono na dworze o rogalach, a którey przyśpiewka iest:


Rogal wiedzie drugiego,
przedsię obay w biedzie;
Rogal rogala wiedzie.


Proszę wszytkie białe głowy, które wyczytała w tym rozdziale niektóre powiastki (ieśli przypadkiem przyda na to), aby mi przebaczyły, iże są nieco na przytłustym rosole y smaku, przedsię nie byłbych umiał przystroić ich barziey skromnie, zważywszy, iakiego sosu im potrzeba.

Y więcey ieszcze powiem, że byłbych przyczynił inych, ieszcze barziey przyostrszych y smakowitszych, gdyby nie to, iż nie mogąc ich dobrze zacienić wdzięczną skromnością, obawiałbych się zgorszyć poczciwe białe głowy, które podeymą ten trud, a uczynią mi ten zaszczyt, by czytać moie xięgi. Wżdy powiem wam więcey, iż te opowieści, które tu zamieściłem, to nie są lada iakie baiędy ze wsiów a miasteczek, ale pochodzą z samego zacnego a dostoynego miesca; y nie iest w nich rzecz o ledacyiakich y nikczemnych osobach, iako że nie chciałem, się parać inemi iak tylko wielgimi a wspaniałymi przedmioty, chocia rzeczenie moie może iest poślednieysze; owo, nie nazwawszy nikogo po imieniu, miumam też, iż nikogo nie podałem w osławę.


Wy, co mężów w rogate źwirzęta zmieniacie,
Białe głowy, wytrwaycie w zbożnem waszem dziele,
Bowiem ieśli ich w ludzkiey zostawicie szacie,
Wciąż by nad wami chcieli dzierżyć kuratelle,
Zasię w ielenim kształcie, barzo cudnym prawie,
Wżdy w lasiech wpodle domu pasą się łaskawie.

Ci, co by chcieli ganić białe główki lube,
Co z mężów swych rogale czynią potaiemnie,
Z krzywdą ie ganią, owo blazgoniąc nikczemnie,
Bowiem te w miłosierdziu swoiem maią chlubę:
Gdy strzegą pilnie prawa o daniu iałmużny,
Nie lza po hipokrycku hałas czynić próżny.

 
STARE RYMY O GRZE MIŁOŚCI,
KTÓRE NALAZŁEM W DAWNYCH PAPIERACH

Gra ta miłości, co młode rozpala,
Wżdy warcabnicę na pamięć przywodzi;
Na warcabnicy damy się obala,
Po czym tryktraka sposobić się godzi,
W którey grze ieno o obronę chodzi;
Lub do gry w "Iasia". To gra iest poczciwa,
Co iuż z urody swey gracza przyzywa,
Aby w radości pędził czas z damulką:
Przedsię ieżeli nie iest czyste pólko,
Wielga stąd żałość y cirpienie bywa.


To słowo "czyste pólko" wykłada się na dwa sposoby: iedno do gry w tryktraka, zasię drugie, że ieżeli naydzie się nieczyste pólko u paniey, z którą się uświadczą, wynosi się stąd tęgiego francuza y srogą niedolę a cirpienie.


KONIEC CAŁEY RZECZONEY OBECNEY ROZPRAWY



ROZPRAWA WTÓRA

O tem który przedmiot nawiętsze daje ukontentowanie w miłości:
abo dotykanie, abo słowo, abo zwrok


WPROWADZENIE W MATERYĄ

Oto zagadnienie w rzeczach miłości, które warte by było barziey głębokiego y biegleyszego rozprawcy ode mnie, a mianowicie: co więtsze daie ukontentowanie w rozkoszy miłośney, czy czucie, które jest z dotyku, czy słowo, czy weźrzenie? Pan Paszkir, wierę, barzo niepoślednia osoba w swoiey uczoności prawney, która iest iego professią, iako y w inych wdzięcznych a światłych kunsztach, czyni o tym rozprawę w listach, które nam pismem swoiem przekazał; wżdy był w tym barzo o wiele nadto zwięzły y będąc tak znamienitym mężem nie powinien był w tym tak oszczędzać swoiego wdzięcznego słowa, iako uczynił: bowiem gdyby był raczył rzecz nieco rozszyrzyć y rzec o tym prawdziwie y naturalnie, iako umiałby dobrze powiedzieć, list, iaki uczynił o tym, byłby sto razy barziey ucieszny a nadobny.

Owo główną swoią rozprawę funduie na niektórych dawnych rymiech grabi Tyboda z Szampaniey, którychem nigdy nie oglądał, ieno ten mały ułomek, iaki pan Paszkir tam przywiódł. Y nayduię, że ten dobry y godny dawny rycerz powieda barzo dobrze, nie w tak grzecznych terminach, iako nasi wdzięczni dzisieysi poetowie, ale przedsię z barzo trefnem pomyśleniem y dobremi racyiami: owo też miał barzo piękny a godny przedmiot, dla którego tak dobrze powiedał, którym była królowa Blanka z Kastyliey, matka świętego Ludwika, w którey był co nieco rozdurzony, wierę, zgoła barzo, y przyiął ią za swoią panią. Wżdy iakież zło z tego y iakaż osława dla oney królowey? Chocia nawet była barzo cnotliwa y pomiarkowana, aża mogła wzbronić światu miłować ią y płonąć w ogniu iey miłości y iey cnót, skoro to iest właściwe cnocie a doskonałości, iżby były miłowane? Rzecz w tym, iżby się nie przychylić k'woley tego, który miłuie.

Oto czemu nie trzeba dziwować się ani szkalować tey królowey, iż była tak miłowana y że w czas iey panowania y iey władztwa były we Francyey rozdwoienia a bunty, a woyny: bowiem, iako to słyszałem od iedney barzo wielgiey persony, niesnaski wzniecaią się równie dla miłości, iako dla polityczney kabały y za czasów oćców naszych powiedało się stare przysłowie: iż cały świat tak tańcuie, iako się zachce kuprowi głupiey królowey.

Nie wiem, dla iakiey królowey uczyniono to przysłowie; możebna uczynił ie ów grabią Tybot, który możebna, iż nie był tak dobrze nawidzony przez nią, iakby chciał, abo iż był wzgardzony, abo iż iny był przełożony nad niego, powziął w sobie one urazy, które go popchnęły y na zgubę podały w onych woynach a zamiszkach; iako przygadza się często, gdy iakowaś cudna abo wielga królowa lub dama, abo xiężniczka weźmie się władać państwem, każdy pragnie iey służyć, czcić ią a szanować, tylko aby mieć szczęście być nawidzonym przez nią y rość w iey łaskach, ilko aby się chlubić, iż rządzi y władnie państwem wespołek z nią y ciągnąć stąd profity. Przyczyniłbych kilka przykładów po temu, ba radziey poniecham. Iako więc kolwiek było, ów grabią Tybot podiął on piękny przedmiot, o którym powiedam, y o niem zaczął pisać, y, możebna, uczynił to zapytanie, iakie powieda pan Paszkir, do którego odsyłam chciwego czytelnika, nie wzmiankuiąc tu żadnych rymów; bowiem to byłby szczyry zbytek. Tutay starczy mi powiedzieć, co mi się o tym wydaie, tak z siebie samego, iak y z mnimania barziey bywałych ode mnie.



ARTYKUŁ PIRWSZY

O DOTYKU W MIŁOŚCI

Owo co do dotyku, wierę, trzeba przyznać, iż barzo iest rozkoszliwy, ile że doskonałość w miłości to iest posiadanie, a to posiadanie nie może się dokonać bez dotyku: bowiem zgoła tak iako głód y pragnienie nie mogą się uśmirzyć a uspokoić ieno przez iedzenie y picie, tak też y miłość nie zadowala się ani przez słuch, ani przez zwrok, iedno telko przez dotknięcie, obłapienie a użycie wenericzne. Ku czemu głupi mózgowiec Dyogenes cynik odparł trefnuiąc, ba, wszetecznie zaiste, życząc, aby mógł uśmirzyć głód pociraiąc sobie brzucha, tak iako pociraiąc sobie członek zbywał się chuci miłośney. Rad bych to wywieść w słowiech barziey zrozumiałych, ale trzeba minąć koło tego barzo letko; abo iako uczynił ów miłośnik Lamiey, który, gdy mu nadmiernie zaceniła się za użycie swoiey miłości, nie mógł abo nie chciał iey z tym nastarczyć; y dlatego wziął przed się myśląc o niey zgwałcić się samemu y zmazać się, y zbyć się swey ochoty w swoiem pomyśleniu: co gdy się dowiedziała, kazała go pozwać przed sędziego, iż ma iey zadość uczynić za to y zapłacić ią; przedsię ów sędzia dał wyrok, iż dźwiękiem y brzęczeniem piniędzy, które iey tamten pokaże, ma być zapłacona y nasycić ma swoią ochotę, tak samo iak tamten przez myśl y wyobrażenie zbyt się swoiey.

Prawda, iż przytoczyć mi mogą siła sposobów wenericznych, o których świadczą starożytni philosophowie; przedsię w tym zdaię się na nich y nabarziey subtylnych ode mnie, ieśli zechcą o tym rozprawiać. Tyle powiem, iż skoro owocem miłości świeckiey nie iest ina rzecz ieno użycie, nie trzeba mnimać, iż się ią dobrze posiądzie, iak ieno dotknąwszy a obłapiwszy. Wierę, nieiedni byli mnimania, iż ta rozkosz iest barzo żadna bez zwroku y bez słowa; o czym mamy wdzięczny przykład w Stu opowiastkach królowey Nawarry, o tym godnym szlachcicu, który ucieszywszy się wielekroć oną godną panią, w nocy, omotaną na twarzy swoią chusteczką (bowiem maszkary nie były ieszcze podczas w użyciu), w galeryey ciemney a przymroczney, mimo iż przeznał w dotyku, że było wszytko ieno samo dobre, smakowne a przednie, nie zaspokoił się takową łaską, ba chciał wiedzieć ieszcze, z kim miał sprawę: ku czemu, obłapiwszy ią y dzierżąc iednego dnia, naznaczył ią krydą z tyłu na sukni będącey z czarnego axamitu; y potem wieczorem, gdy było po wieczerzy (bowiem ich potykania bywały o pewney godzinie zmówioney), skoro białe głowy wchodziły do sali balowey, ustawił się za drzwiami; y śledząc chciwie przechodzące uźrzał wchodzącą swoią naznaczoną na ramieniu, o którey nigdy by nie był myślał; bowiem z iey wydwarzania, obyczaiu a słówek wzięto by ią za samą Roztropność Salomona, tak iako królowa nawarska ią opisała w swoich opowiastkach. Któż owo był zdumiony? Wierę, ów szlachcic, a to dla swego szczęścia sparzonego z oną białą głową, o którey by nigdy nie był mniey sądził niźli o wszytkich damach całego dworu.

Prawda iest, iż chciał ieszcze iść daley y nie zatrzymać się na tym: bowiem chciał iey wszytko odkryć y dowiedzieć się od niey, czemu się kryła przed nim y dawała się obsługiwać tak kryiomie a po omacku; przedsię ona, barzo wieldze chytra, przeczyła y wyparła się aże na swoie zbawienie y potępienie swoiey duszy, iako iest zwyczay białych głów, kiedy się im obiawi rzeczy o ich p....ch, których mię chcą, aby wiedziano, mimo że się ich iest barzo upewnionym y że są barzo prawdziwe.

Za czym pogniwała się o to; i tak owo ów szlachcic postradał swoie szczęście. Wżdy było, wierę, szczęście, bowiem pani była znaczna y warta tego uczynku; a co więcey iest, ponieważ czyniła postać takiey cukrowey, niewinney, stateczney y strzegącey pozoru, w czym mógł czyrpać dwoiaką rozkosz: iedną dla oney lubości tak słodkiey, tak dobrey y osobney, a drugą pozieraiąc często na nią przed światem z iey subtylnie ułożoną minką, zimną y skromną, y na iey słówka cale niewinne, surowe y odepchliwe, myśląc w sobie o iey poruszaniach łasciwnych, wytrząsywaniu się chutliwem y sprosności, kiedy byli razem oboie.

Oto dlaczego ów szlachcic barzo nieroztropnie uczynił, iż iey o tem wspomniał; powinien był radniey powtarzać swoie potykania y pożywać swoie mięsko tak samo dobrze bez świcy iako przy wszytkich pochodniach iey kownaty. Powinien był, wierę, dowiedzieć się, kto ona zacz; w czym trzeba pochwalić iego pilność, zwłaszcza że, iako mówi opowieść, obawiał się, aza nie ma do czynienia z iakiem rodzaiem dyabła; bowiem one dyabły rade przekształcaią się y bierą postać białych głów, aby ligać z mężczyznami, y tak ich zwodzą; którym wszelako, wedle tego, co słyszałem od niektórych subtylnych magików, łacniey iest przyswoić sobie postać y oblicze białogłowskie niźli ich sposób mówienia.

Oto dlaczego ów szlachcic słusznie czynił, iż chciał widzieć y poznać; y, iako sam powiedał, strzemiężliwość od mowy więcey mu czyniła obawy niżeli brak widzenia y przywodziła na myśl pokuszenia a sztuki dyabelskie, w czym przedsię okazał, iż boi się Boga.

Wżdy skoro iuż wszytko odkrył, nie powinien był nic mówić. Ba iako! powie niektóry, toć przyiaźń a miłowanie nie iest barzo doskonałe, ieśli się go nie wyznaie y sercem, y usty; y dlatego ów szlachcic chciał iey to dobrze wyłożyć; przedsię nic na tym nie zyskał, bowiem wszytko stradał. Owo kto by znał przyrodę tego szlachcica, ten go rozgrzyszy z tego, bowiem nie był taki zimny ani hamowny, aby umiał prowadzić tę grę y maskować się w takową diszkrecyą; y wedle tego, com słyszał od moiey pani matki, która była na dworze królowey Nawarry y która znała niektóre sekrety iey opowiastek, iako iż była w nich iedną z rozprawiaiących, iż to był nieboszczyk móy wuy dela Szatenire, który był człek nagły, porywczy y nieco przyletki. Powiastka iest przedsię wykręcona, aby go lepiey osłonić, bowiem ten móy wuy nigdy nie był w służbach wielgiey xiężniczki, paniey iego damy, ani też króla, iey brata; y insze też się nie schodzi, bowiem był barzo miłowany y od króla, y od oney xiężniczki. Oney białey głowy nie nazwę, przedsię była wdowa y dworska pani iedney barzo znaczney xiężniczki y która umiała podać się za świętulkę lepiey niż ktokolwiek na dworze.

Słyszałem opowieść o iedney damie na dworze naszych ostatnich królów, znaiomey mi, która, rozmiłowawszy się w barzo godnym szlachcicu na dworze, chciała naśladować sposób miłowania tamtey paniey; ba za każdym razem, kiedy wracała z umówionego miesca y z onego potykania, szła do swoiey kownaty y kazała się oglądać iedney ze swoich dziwcząt lub niewiast pokoiowych ze wszytkich stron, aza nie była naznaczona; owo takim sposobem wystrzegła się być podchwyconą y rozpoznaną. Iakoż naznaczono ią dopiro za dziewiątem potkaniem, który znak od razu był odkryty y poznany przez iey niewiasty. Y dlatego, z obawy aby nie być oszkalowaną y popaść w osławę, skończyła na tym y nigdy iuż nie wróciła w umówione miesce.

Lepiey byłoby (rzekł o tym ktoś), gdyby mu była zwoliła czynić te znaki tyle, ile tylko pragnął, zasię uczynione przezeń wraz dała mazać y niweczyć; w czym miałaby dwoiaką rozkosz: iedną z onego zadowolenia miłosnego, a drugą wyśmiawszy się ze swoiego galanta, który tyle pracował koło tego kamienia philozophicznego, aby odkryć y poznać, y nigdy nie mógł przyść k'temu.

Słyszałem znów opowieść o iney, za czasu króla Franciszka, y o onym pięknym kawalerze Grufym, który był koniuszym stayni rzeczonego króla y zmarł w Neapolim w czas podróży pana Delotreka, y o iedney barzo znaczney paniey ze dworu, która się w nim sielnie rozmiłowała: bo też był barzo urodny y nie nazywano go zwyczaynie, ieno Piękny Grufy: widziałem iego konterfekt, który go potwirdza takim.

Przywołała iednego dnia swoiego pokoiowca, w którym pokładała zaufanie (przedsię nie znanego na dworze y nie widzianego od nikogo), do swoiey kownaty, którego wysłała doń iednego dnia powiedzieć (samego przystoynie odzianego y patrzącego na szlachcica), iż iedna barzo godna y urodna dama poleca się iemu y iest w nim tak rozmiłowana, iż pragnie statecznie sparzyć się z nim barziey niż z kimkolwiek na dworze, ale przedsię by nie chciała za wszytko dobro świata, aby ią widział y ią poznał; ieno że w godzinie spoczynku y kiedy każdy na dworze uda się do siebie, przydzie po niego y spotka w pewnem miescu, które z nim umówi, y stamtąd go zawiedzie, iżby się przespał z tą panią; wżdy takoż pod umową, iż mu przewiąże oczy piękną białą chusteczką, iako trębaczowi, którego się wiedzie do nieprzyiacielskiego miesta, aby nie mógł widzieć y rozpoznać miesca ani pokoiu, do którego go zawiedzie, y będzie go trzymał ustawnie za ręce, aby nie mógł odwiązać oney chustki; bowiem tak mu rozkazała iego pani, aby podał te warunki, iako iż nie chce być poznana od niego aż do nieiakiego czasu pewnego y oznaczonego, y aby mu to rzekł y przyrzekł ; y dlatego aby pomyślał a weźrzał w się dobrze, czy chce przyść za tym warunkiem, iżby umiał mu dać nazaiutrz odpowiedź; bowiem przydzie go szukać y zabrać w miescu, które mu powieda, a zwłaszcza aby był sam; y zawiedzie go na kąszczek tak smaczny, iż nie będzie żałował, że tam poszedł.

Oto, wierę, ucieszne zawezwanie y opatrzone szczególnym warunkiem. Równie udało mi się owo poselstwo damy iszpańskiey, która zawezwała iednego na spotkanie, ale iżby przyniósł z sobą trzy S.S.S., które miały znaczyć: sabio, solo, segreto - strzemięźliwy, sam, sekretny. Tamten odkażał iey, iż przydzie, przedsię iżby zaopatrzyła się y nagotowała troiakie F.F.F., które są: iżby nie była fea, flaca ani fria - aby nie była szpetna, obwisła ani zimna. Na czym ów wysłannik rozstał się z onym Grufym. Któż owo popadł w kłopot a zamyślenie? Wierę, pan Grufy, maiąc wielgą przyczynę mnimać, iż to była iakowaś sztuka zastawiona mu przez którego nieprzyiaciela ze dworu, aby mu wyrządzić iaką pakość abo śmierzć, abo przywieść w obrazę względem króla. Umyślał takoż, iaka by to dama mogła być, czy wielga, czy pośrzednia, czy mała, czy piękna, czy szpetna, co barziey go trapiło; mimo że wszytkie koty są w nocy szare, iako powiadała, a p... równa p...... bez iasności. Aliści, uradziwszy się nad tym z iednym ze swoich kompanionów co naypoufalszych, wziął przed się podiąć ten ryzyk, iako że dla miłości znaczney paniey (a mnimał ią być taką) nie godzi się niczego uląc ani obawiać.

Ku temu, gdy nazaiutrz król, królowe, panie dworskie y wszytcy a wszytkie ze dworu porozchodzili się dla spoczynku, nie omiszkał naleźć się w miescu, które on wysłannik mu skazał, który też nie omiszkał przybyć po niego z drugim, aby mu pomóc do trzymania czaty, czy za tamtym nie postępuie iaki paź ani pacholik, ani sługa, ani dworzanin. Skoro go tylko zoczył, rzekł mu ieno: "Nuże, mości panie, dama czeka na was." Za czym nałożył mu opaskę y powiódł go przez miesca ciemne, wąskie y przesmyki nieznane, w taki sposób, iż ów rzekł mu szczyrze, iż nie wiedział zgoła, dokąd by go prowadził; po czym wszedł do kownaty owey damy, która była tak mroczna a zaćmiona, iż nic w niey nie mógł uźrzeć ani rozpoznać, nie więcey niźli w czarnym kominie.

Owo nalazł ią wonieiącą wdzięcznie y barzo sielnie upachnioną, tak iż poczuł nadziwać się czego dobrego; za czym tamten dał mu znak, aby się rozdziewał natychmiast, y sam mu pomógł się rozdziewać; y potem, zdiąwszy mu chustkę, powiódł go za rękę do łóżka tey paniey, która oczekiwała go barzo życzliwie; y legnął przy niey y zaczął ią obmacywać, ściskać a pieścić, w czym nie nalazł nic, ieno samo dobre y wyborowe, tak w iey skórze, iako w bieliźnie y łożu barzo wspaniałym, które obmacał rękoma; y owo tak spędził radośnie noc z ona cudną białą głową, którey miano, wierę, iest mi wiadomem. Prosto, wszytko mu przypadło do smaku na wszelaki sposób; y uznał, że barzo dobrze był ugoszczony przez tę noc: to ieno gniwało go nabarziey, iak powiedał, iż nigdy nie mógł dobyć z niey by naletszego słowa. Strzegła się tego, ponieważ mówił do niey często w ciągu dnia, iako do inych dam, y dlatego byłby ią poznał natychmiast. Zasię wszelakiey swowoli w figlowaniu, pieszczocie, dotykaniu y wszelkich inych rodzaiach okazywania miłowania a chutności nie skąpiła mu niczego: tak iż czuł się uraczony do smaku.

Nazaiutrz o pirwszym brzasku wysłannik nie omiszkał przyść go obudzić, pomóc wstać z łóżka, ubrać go, założyć opaskę y wrócić go na miesce, w którem go napotkał, y polecić Bogu aż do następnego powrotu, który miał być niedługo. Y nie bez tego, by go nie spytał, aza mu skłamał y czy się dobrze z tym czuł, że mu uwierzył, y co mu się zdawało o tym, iako mu posłużył za kwatyrmistrza, y czy mu dał dobrą kwaterę.

Piękny Grufy, nadziękowawszy się mu po sto razy, pożegnał go rzekąc, iż zawżdy będzie gotów powrócić na takie dobre specyiały y lecieć z powrotem, kiedy tego zapragną; co też uczynił, y to święto trwało dobry miesiąc, po którym czasie padło Grufemu iechać w podróż do Neapolu; za czym wziął permisyią od swoiey damy y żegnał się z nią z wielgiem żalem, nie dobywszy z niey zgoła ani iednego słowa wyrzeczonego usty, ieno same westchnienia a łzy, które czuł płynące iey z oczów. Tak iż rozstał się z nią nie poznawszy iey wcale ani postrzegłszy się na czem.

Póżniey mówiono, iż ta pani praktikowała ona zabawę z dwoma abo z trzema inymi w ten sam sposób, wygadzaiąc sobie do smaku. Y powiedano, iż wspomagała się tą chytrością, ile że była pani barzo skąpa y w ten sposób oszczędzała swego, y nie była zniewolona czynić podarków swoim służkom; bowiem, iak bądź, wszelkiey znaczney paniey dla iey honoru godzi się dawać abo więcey, abo mniey, bądź piniądz, bądź pirzścionki lub klenoty, bądź ine bogate fawory. Tak owo ta zbytnica raczyła do syta swóy kuper, a oszczędzała swoiey sakiewki, nie obiawiaiąc zgoła, kim by była; przez to nie mogła być nigdy przyłapiona za swoie obie taszki, nie daiąc się nigdy poznać. Oto, wierę, wielga nieobyczainość u tak znaczney paniey. Jedni będą chwalili ten sposób za dobry, drudzy go złaią, ini zasię będą go trzymać za barzo szpatny; niektórzy znowuż będą ią uważać za dobrą gospodynią; ba w tym zdaię się na inych, lepszych rozprawców ode mnie: to iest pewna, iż ta pani nie zasłużyła na taką przyganę iak owa królowa, zamieszkała w zamku Nel wpodle Pariża, która, sprawuiąc czety na przechodniów, tych, co nalepiey się iey udali y przypadli do smaku, iakiego by kolwiek byli ludzie stanu, kazała ich wołać y sprowadzać do się; owo, wyciągnąwszy z nich to, czego żądała, dawała ich strącać ze szczytu wieży (która stoi ieszcze) w dół, do wody, iż tonęli.

Nie mogę osądzić, aza to iest prawdziwa; przedsię pospólstwo, a przynamniey nawięcey ludzi w Pariżu tak twirdzi; nie ma takiego prostaka, który, gdy mu ieno pokazać wieżę a zapytać go, aby sam z się tego nie opowiedział.

Zostawmyż te miłowania, które barziey są do przepędzania płodu niźli do miłowania podobne, którymi co nawięcey naszych pań się brzydzi, w czem maią racyią, pragnąc obcować ze swymi miłośnikami, a nie zasię iako ze skałą martwą lub marmorem; ieno, wybrawszy ich co nalepiey, umieią odważnie a wdzięcznie dać się im osługiwać y świadczyć o miłości. Zasię potem, poznawszy ich wierność y uczciwą wytrwałość, parzą się z nimi cale żarką miłością y zażywaią wespołek rozkoszy nie w maszkarach ani w ciszy, ani iakoby nieme, ani pośród nocy a ciemności; ieno w pełnym pięknym dniu daią się widzieć, dotykać, macać, obłapiać y ugwarzaią z nimi wdzięczne a sprośne dyszkury, słówka figlowne a wyrazki co chutliwsze. Tedy owedy wszakże posługuią się maską; bowiem bywa wiele pań, którym niekiedy niewola iest wziąć maskę czyniąc tę rzecz, ieżeli czynią to na wielgim skwarze, z obawy aby sobie gładkości lica nie popsowały, lub też indziey, z obawy aby ieśli się nadto zagrzeią y ie kto podchwyci, aby nie było poznać ich czerwoności ani iey zaskoczoney postawy, iako to widywałem; owo maszkara zakrywa wszytko y w ten sposób tumanią świat.



ARTYKUŁ DRUGI

O SŁOWIECH W MIŁOŚCI

Słyszałem to od wielu białych głów a kawalerów, którzy parali się miłością, iż bez zwroku a bez słowa tyleż by im było podobnymi być do bestyi dzikich, które w swoiem appetycie przyrodzonem a zmysłowem nie maią inszey troski ani pragnienia, ieno dać folgę swoiey źwirzęcey chuci y upałom.

Takoż też y słyszałem, od wielu panów y z grzeczney szlachty, którzy sypiali ze znacznemi pańmi, iż ie naleźli sto razy wyuzdańszemi a sprosnieyszemi w słowiech iako pospolitsze białe głowy y ine. Mogą to czynić z chytrości; ile że nie iest możebna samcowi, chociaby był y naykrzepcieyszy, ciągnąć chomąto a orać bez ustanku; przedsię kiedy przychodzi do wytchnienia a odpoczynku, zdaie mu się tak dobrem y iudzącem, kiedy iego dama bawi go słówki sprosnemi a błazeństwy uciesznie wymawianemi, od których, gdyby nawet Wenus był nabarziey uśpiony, hnet przydzie mu się obudzić; owo zgoła wiele dam rozmawiaiąc ze swemi miłośnikami przed ludźmi, choćby to nawet było na pokoiach królowey y xiężniczek, y inych, łaskotaią ich mową, bowiem mówią im słówka tak sprośne y łakome, iż y one, y tamci zmazuią się iakoby w łożnicy: zasię my patrząc na nie myślimy, iż uradzaią o czym inszym. Owo dlaczego Marek Antoni tyle miłował Kleopatrę y przełożył ią nad swoią żenę Oktawie, która była stokroć urodnieysza y milsza niż Kleopatra; ale ta Kleopatra miała słówko tak wdzięczne y wymowę tak trefną ze swoiemi błazeństwy a figliki sprosnemi, iż Antoni wszytkiego przepomniał dla iey miłości.

Plutarch nam to zaświadcza na niektórych uszczypkach a trefnościach, które mówiła tak wdzięcznie, iż Marek Antoni chcąc ią naśladować w swoich rzeczeniach (mimo iż barzo chciał podać się na galanta) podobien był radniey chamowi y grubemu żołdaku naprzeciw niey y iey cudnemu wysłowieniu.

Pliniusz podaie o niey iednę powiastkę, która mi się barzo udała y przez co powtórzę ią tu z grubsza. Iako że iednego dnia, kiedy była w nabarziey figlownych umorach y przystroiła się barzo wabnie a pokuśliwie, a zwłaszcza głowę przybrała girlandką z rozmaitych kwiatów, sposobną do wszelakiey sprosności, gdy zasiedli do stołu y kiedy Marek Antoni żądał pić, zabawiła go iakowymś wdzięcznym iazgotem y zarazem kiedy mówiła, w miarę oskubywała one piękne kwiatki ze swoiey girlandy, które wszelako wszytkie były poproszone proszkami zatrutemi, y rzucała ie po trosze do kubka, który Marek Antoni dzierżył przysposobiony do picia; owo skończywszy swoią rzecz, gdy Marek Antoni chciał nieść kubek do gęby, iżby pił, Kleopatra zatrzymała mu z nagła rękę i skinąwszy na iakowegoś niewolnika czy zbrodźnia, który był wpodle, kazała mu podeść y dała mu pić to, co Markus Antoni chciał połknąć, od czego wraz tamten zmarł; zasię potem obracaiąc się do Marka Antoniego rzekła mu: "Gdybych was nie miłowała, iako miłuię, wraz bych się was była teraz pozbyta y uczyniłabych to chętnie gdyby nie to, iż widzę, że życia nie ma dla mnie bez waszego życia." Ten wymysł y te słowa mogły, wierę, utwirdzić Marka Antoniego w iego przyiaźni, ba, przyszyć go tym sielniey do iey skóry. Oto iako posłużyła wymowa Kleopatrze, którą historycy nam podali iako będącą barzo trefnego rzeczenia: przedsię też nie nazywał iey inaczey, ieno po prostu królową, dla iey więtszey czci, iako to pisze Oktawianowi Cezarowi, nim się zdeklarowali sobie nieprzyiaciółmi. ,,Co cię odmieniło - powieda - przez to, iż ia popieszczam się z królową? Iest-ci moią żeną.

Czyżem zapoczął to w teyże chwili? Ty trzymasz sobie Druzyllę, Tortalę, Leontyfę abo Rufilę,abo Salurę Litysemę, abo wszytkie:

co ci o to chodzi, z którą sobie folguiesz, ieśli masz chuć po temu?"

Przez co Marek Antoni chwalił swoią stałość y przygarnął zmiennictwu drugiego, iż tyle miłuie od razu, przedsię on miłuie ieno swoią królowę; którey dziwuię się, iż Oktawiusz nie chycił się po śmierzci Antoniego. Być to może, iż się nią nasycił, kiedy ią uźrzał y przywołał samą do swey kownaty y ona przemawiała do niego: możebna, iż nie nalazł tego, co mnimał, abo wzgardził nią dla iney iakiey przyczyny y chciał nią ozdobić triumph swóy w Rzymie, y ukazać ią w paradzie; w czym go ubiegła przez swoią śmierzć przedwczesną. Wierę, aby wrócić do naszego pirwszego przedmiotu, kiedy biała głowa chce się brać do miłości lub kiedy iuż raz dobrze iest nią owładnięta, nie ma mowcy na świecie, który by lepiey kazał niźli ona. Patrzcie, iako Sofonizba iest nam opisana od Tytusa Liwiusza, Apiana y inych, tak bystro mówiąca do Masynissy, kiedy przyszła doń, iżby go pokochać, pozyskać i przyciągnąć do się, y późniey, kiedy iey przyszło połykać truciznę.

Krótko, każda biała głowa, iżby była dobrze kochana, musi umieć dobrze mówić; y, wierę, niewiele się nachodzi takich, które by nie mówiły dobrze y nie miały słów, aby poruszyć niebo a ziemię, by nawet była zamrożona w pełney zimie.

Zwłaszcza te, które bierą się do miłości y ieśli nie umieią nic powiedzieć, tak staią się iałowe, iż ów kąsek, który ci daią, nie ma ani smaku, ani soczystości; y kiedy imć pan Dziubela, mówiąc o swey kortezanie y oświadczaiąc iey obyczaie:


Umiałam, wierę, uradzać o cnocie
Y takam bystra była w tey robocie,
Iż samą zacność prawiły me usta:
Stateczna w mowie,
w łożu przedsię pusta,


powieda, iż była "stateczna w mowie, w łożu przedsię pusta", to się rozumie rozmawiaiąc w kompaniey y zabawiaiąc iednego a drugiego; przedsię kiedy się iest samowtór ze swoiem przyiacielem, wszelka dworna pani żąda być swobodna we swoiem mówieniu, y rzec, co iey się zda, aby tem barziey poruszyć uśpionego Wenusa. Słyszałem opowiadania od wielu, którzy mieli sprawę z nadobnemi y znacznemi pańmi abo którzy zdołali posłyszeć ie rozmawiaiące z inymi w łożnicy, iż były tak swowolne a płoche w mówieniu, barziej niż iakiekolwiek we świecie kortezany: y co iest podziwienia godna rzecz, iż chocia są tak wzwyczaione zabawiać swoich mężów abo miłośników słówki, ucinki a rozmówki sprosnemi a lasciwnemi, nawet zgoła rozprawiać cale swobodnie o wszytkiem i nazywać rzecz bez osłonek, przedsię kiedy są w rozmowie w kompaniey, nigdy się nie obłądzą y nigdy żadne z onych słów plugawych nie przydzie im do gęby: trzeba, wierę, powiedzieć, iż umieią dobrze sobie panować a osłaniać się; bowiem nie masz nic, co by tak rześko się uwijało iako ięzyk paniey abo ledasznicy.

Znałem owo iedną barzo foremną y godną panią we świecie, która rozmawiaiąc z godnym szlachcicem ze dworu o sprawach woyennych rzekła mu: "Słyszałam, że król kazał sprawiedliwie obdzielić d..y miedzy żołnirze." Chciała powiedzieć "łupy". Pomyślcie, iż świeżo pokładawszy się ze swoim mężem abo myśląc o swoiem miłośniku miała ieszcze to słowo świeżo w uściech; owo ów szlachcic rozgorzał dla niey wielgą miłością za to słowo.

Krótko rzkąc, słowo ma barzo wielgą skuteczność w igraszkach miłości y gdzie iego nie staie, rozkosz iest niedoskonała: toteż, po prawdzie, ieśli pięknemu ciału nie staie piękney duszy, barziey iest ono podobne do posągu niźli do ciała ludzkiego; y ieśli chce się dać statecznie pokochać, choćby nie wiem iak było piękne, trzeba, aby mu w tym wtórzyła piękna dusza, którey ieśli nie ma z przyrodzenia, trzeba ią ukształtować sztuką.

Kortezany rzymiańskie naśmiewaią się barzo z dwornych pań rzymskich, które nie są w słowiech tak ćwiczone iak ony; y powiedaią, że "chiavano come cani, ma che sono quiete delia bocca come sassi".

Oto dlaczego znałem mnogo z godney szlachty, którzy odmówili sparzenia się z wieloma pańmi, powiedam wam barzo cudnemi, ponieważ były głupie, bez duszy, bez dowcipu y bez ięzyka, y poniechali ich wręcz; wżdy powiadali, iż tyleż by im płużyło mieć sprawę z pięknym posągiem z iakiego cudnego białego marmoru, iako ten w Atenach, który tak rozmiłował się w posągu, aż go zgoła użył. Owo dlatego cudzoziemcy, którzy iadą przez iakowąś kraine, nie rozmiłowuią się tak snadnie w cudzoziemskich białych głowach ani tak chutnie nie goreią dla nich, ile że nie rozumieią się zgoła z niemi y że ich słowo a rzeczenie nie tyka im bynamniey serca; myślę tych, którzy nie rozumieią ich mowy; y ieśli się ich imaią, to ieno aby popuścić swoiey naturze y ugasić przyrodzony ogień źwirzęcym sposobem, a potem "andar in barca" , iako rzekł ieden Italczyk w drodze do Iszpaniey wylądowawszy w Marsyliey y pytaiąc, gdzie by były białe głowy. Pokazuią mu miesce, gdzie odprawowano tańce na iakowemś weselu.

Owo gdy iakaś biała głowa podbieżała ku niemu y chciała coś ugwarzać, ów rzekł: "V.S. mi perdona, non voglio parlare, voglio solamente chiavare, e poi me n'andar in barca."

Francuz nie ma rozkoszy z Niemkinią, Szwaycarką, Flamandką, Angliczką, Szkotką abo Słowianką iną cudzoziemianką, chociaby iazgotała nalepiey we świecie, ieśli iey nie rozumie; przedsię podoba sobie wieldze ze swą panią francuską abo z Włoszką lub Iszpanką, bowiem zwyczaynie co nawięcey dziś Francuzów, przynamniey tych, którzy co nieco widzieli, umieią mówić lub rozumieią tę mowę; a Bóg wie, iako iest wdzięczna y sposobna do miłości, bowiem ktokolwiek miał sprawę z panią francuską, włoską, iszpańską lub grecką y owa była wymowna, niechay powie śmiało, żali nie był pogrążen z kretesem.

Niegdy nasza mowa francuska nie była tak cudna ani tak zbogacona, iako iest teraz; zasię grecka, italska a iszpańską iuż z dawna: y niełacno spotkałem damę tego ięzyka, ieśli boday co praktikowała w rzemięśle miłości, aby nie umiała barzo bystrze rozprawiać. Zdaię się na tych, którzy z niemi mieli sprawę. To pewna, iż biała głowa piękna a napełniona wdzięcznemi słowy podwoynie daie ukontentowania.



ARTYKUŁ TRZECI

O ZWROKU W MIŁOŚCI

Mówmy obecnie o zwroku. Oczywista, skoro oczy są pirwsze, które zapoczynaią utarczkę miłości, trzeba przyznać, iż daią barzo sielne ukontentowanie, kiedy nam ukazowuią coś cudnego y rzadkiego w cudności. Ha! y takąż cudnieyszą rzecz można by użrzyć we świecie iako cudną białą głowę, bądź odzianą lub nadobnie wystroioną, bądź nagą pomiędzy płótnami! Wżdy u ubraney widzieć można ieno oblicze nago; ale przedsię kiedy piękne ciało, ozdobione bogatą a cudną kibicią, postawne a wdzięczne, o pysznym weźrzeniu a maiestacie, przedstawia nam się w pełniey, iakiż cudnieyszy widok a barziey lube przedstawienie może być we świecie? A wreszcie, kiedy się nią sycisz całą tak okrytą a pysznie odzianą, chuć a lubość zdwaia się od tego, chocia się nie widzi ieno samo oblicze ze wszytkich inych cząsteczek ciała; bowiem niełacno można się ucieszyć co znacznieyszą panią wedle wszytkich dogodności, iakich by się pragnęło, chyba ieno w kownacie barzo zaciszney a w sekretnym miescu abo w łożnicy barzo rożkoszliwey; bowiem ileż oczów ią strzeże!

Y oto dlaczego iedna znaczna pani, o którey słyszałem, kiedy napotkała swego służkę w dobrą porę, bez obawy widoku y odkrycia, zaraz chytała za oną okazyią, aby się zadowolić narychley y nayspieszniey iako mogła rzkąc mu iednego dnia: "To były głupie owe niegdysieysze panie, które, nazbyt chcąc wydwarzać we swoich miłościech a rozkoszach, zamykały się abo w alkierzach, abo inych ukrytych miescach y tam tak długo trwały w swoich igrach a potykaniach, aż ie wraz odkryto a oszkalowano. Dzisiay wżdy trzeba chytać czas y naykrótszą chwilę iak można y w trzy migi obłapić, wpuścić żądło y rzecz zakończyć; owo w ten sposób nie możemy się podać na ohyzdę ani złą sławę."

Tak mnimam, iż ta pani miała racyią; bowiem ci, którzy się parali onym rzemięsłem miłości, zawżdy dzierżyli się tey maximy, iż nie ma iak takie przynagłe doskoczenie. Owo kiedy się pomyśli, że się tardże, tarmosi, gniecie y niewoli, obala y ciąga po ziemi złotogłowia, śrybrne lamy, klenoty, materie iedwabne wraz z perłami a kamieńmi, chuć a ukontentowanie mnoży się z tego barziey y wierę sielniey niż z iaką pastyrką lub iną białą głową podobnego staniku, chociaby nie wiedzieć iak była cudna.

Y owo dlaczego niegdy Wenerę naydowano tak cudną y tak upragnioną, a to iż do swey piękności była zawsze wdzięcznie przystroiona y zwyczaynie upachniona, iż woniała zawżdy lubo na sto kroków dalekości. Toż twirdzono, iż pachnidła podsycaią wiele chuci w miłowaniu. Oto dlaczego cysarzowe a co znamienitsze panie rzymskie posługiwały się niemi barzo szczodrze, iako czynią też y nasze wielgie panie francuskie, a zwłaszcza te z Iszpaniey a Włoch, które iuż z dawnych czasów były dwornieysze y wybrednieysze od naszych, tak w pachnidłach, iako też w stroiach z pysznego odzienia, od których dopiruczko potem nasze damy przeięły one kroie a one wdzięczne przequinty: owo tamte nauczyły się ich z medalów a posągów dawnych owych pań rzymiańskich, które widzi się y dziś pośrzód wielu starożytności przechowanych ieszcze w Iszpaniey a we Włoszech; tym kto bacznie się przyźrzy, uźrzy ich utrefienie a ubiory barzo doskonałymi y barzo sposobnymi do obudzenia żądzy miłośney. Przedsię dzisiay nasze białe głowy francuskie przewyższaią wszytko, a wielgi dank w tem winne są królowey Nawarry.

Oto dlaczego dobrze iest a lubo mieć sprawę z onymi foremnemi paniami tak barzo smakownemi, tak bogato a wspaniale odzianemi, iako słyszałem to od niektórych dworzanów, moich kompanionów (kiedy nad tem uradzaliśmy społem), iż barziey miłowali ie w takiey postaci niż rozdziane y leżące nago miedzy dwoma płótnami y w łożu by nabarziey przystroionem haftami, iako tylko można uczynić. Ini mówili, że nie masz iako sama przyroda, bez żadney barwiczki ani sztuki, iako iedno wielgie xiążę mi znaiome, które wszakże kazało ligać swoim kortezanom lub paniom w prześciradłach z czarney tafty, dobrze naciągniętych, całkiem nago, aby ich białość y delikatność skóry lepiey się obiawiła na tym czarnym y więcey rodziła oskominy w tem xiążęciu.

Nie ma wątpienia zaiste, iż widok białey głowy ze wszytkim cale doskonałey w swoiey piękności iest naywdzięcznieyszy ze wszytkich we świecie; przedsię niełacno taką utrefić. Owo też stoi gdzieś w pismach, iż Zeuxis, ów przedni malarz, proszony przez niektóre godne białe głowy y panny znaiome sobie, aby im uczynił konterfekt piękney Heleny y wyobraził im ią tak piękną, iako powiedano, iż była, nie chciał im tego odmawiać: wżdy zanim uczynił on konterfekt, przyźrzał się im wszytkim bystrze y bierąc z iedney a z drugiey to, co mógł należć naypiękniejszego, uczynił z tego obraz iakoby z pięknych cząsteczek złożony y przedstawił, za cnych pomocą, Helenę tak cudną, iż nic nie było do rzeczenia, y która zdała się podziwu godna wszytkim, wżdy dzięki nim samym, które tyleż przypomogły w tym dziele przez swe piękności a cząsteczki, ile Zeuxis uczynił przez swóy pędzel. To miało wyrazić, iż nie było możebna naleźć na Helenie wszytkie doskonałości urody, mimo iż była, wierę, niezwyczaynie cudna biała głowa. Na dowód, iż to iest prawdą, Iszpan powieda, iż aby uczynić białą głowę ze wszytkim doskonałą y skończoną w piękności, trzeba iey trzydzieści nadobnych rzeczy, które mi raz wymieniła iedna pani iszpańska w Toledzie, tam gdzie owo są barzo cudne y wdzięczne, y dobrze bywałe. Zasię te trzydzieści rzeczy są:


Tres cosas blancas: el cuero, los dientes, y las manos.
Tres negras: los ojos, las cejas, y las pestanas.
Tres coloradas: los labios, las mexillas, y las unas.
Tres longas: el cuerpo, los cabellos, y las manos.
Tres cortas: los dientes, las orejas, y los pies.
Tres anchas: los pechos, la frente, y el entrecejo.
Tres estrechas: la boca, l'una y otra, la cinta, y l'entrada del pie.
Tres gruesas: el braço, el musio, y la pantorilla.
Tres delgadas: los dedos, los cabellos, y los labios.
Tres peguenas; las tetas, la naris, y la cabeça.


Które przekładam, iżby były zrozumiałe:


Trzy rzeczy białe: skóra, zęby y ręce.
Trzy czarne: oczy, brwi a rzęsy.
Trzy rumiane: wargi, lica a paznokietki.
Trzy długie: ciało, włosy a ręce.
Trzy krótkie: zęby, uszy a stopy.
Trzy szyrokie: pierś abo łono, czoło a odstęp między brwiami.
Trzy wąskie: usta (iedne y drugie), kibić a pęcina.
Trzy grube: ramię, udo a łydka.
Trzy cienkie: palice, włosy a wargi.
Trzy małe: cycki, nos a głowa.


Iest ich razem trzydzieści. Nie iest niepodobna y może się zdarzyć, że wszytkie one cudy mogą zyść się razem w iedney białey głowie: przedsię musiałaby być ulana wedle wszelkiey doskonałości; bowiem widzieć ie wszytkie zgromadzone, tak iżby nikt nie miał nic do rzeczenia y żeby nic nie brakowało, nie iest możebna. Zdaię się na tych, którzy widywali cudne białe głowy lub uźrzą ie y którzy będą mieli cirpliwość przyźrzyć się im bacznie y popróbować, co będą mogli o tem powiedzieć. Przedsię chociaby nawet nie były skończone ani doskonałe we wszytkich tych punktach, piękna biała głowa będzie zawżdy piękna, niechby ich miała bogday połowę y miała główne one punkta, o których mówiłem: bowiem widziałem siła takich, które miały do zganienia więcey niż połowę, które były wszelako barzo piękne y barzo lube; ni mniey ni więcey iako gaik zawżdy się wydaie piękny na wiesnę, choćby nawet nie był taki napełniony małemi drzewinkami, iak by się pragnęło; przedsię niechże się obiawią one piękne y rosłe uliścione drzewa, owo dosyć na tych dużych, które mogą przysłonić niedostatek inych, pomnieyszych. Niech mnie pan Romsar łaskawie odpuści; ba nigdy iego miłośnica, którą wyobraził tak pięknie, nie dosięgła do tey cudności ani iakakolwiek ina biała głowa, którą widział za swoiego czasu abo pisał o niey, a choćby nawet iego cudna Kassandra, o którey wiem dobrze, iż była cudna, wszelako ią pokrył fałszywym imieniem; abo iego Maryia, która, co iey się tyczę, nigdy nie miała inego miana. Wszelako wolno iest poetom a malarzom mówić a czynić, co im się podoba, iako miewacie w Orlandzie Szalonym barzo cudne pięknoście opisane przez Aryosta, iako Alcyna y ine.

To wszytko iest dobre; ale iako to wiem od iedney barzo znamienitey persony, nigdy natura nie umiałaby uczynić białey głowy tak doskonałey, iako dusza żywa a subtylna iakowegoś lotnie mówiącego abo ołówek a pędzel takiego boskiego malarza mogłyby nam ią przedstawić. Owo dość niech będzie na tym! Oczy ludzkie zawżdy czuią ukontentowanie z widoku cudney białey głowy, o licu gładkiem, białem a foremnem; wżdy gdyby nawet była przysmagła, y to iedność; warta iest kiedy niekiedy białey, iako powieda Iszpanka: "Aunque io sia morisca, no soy de menospreciar" - "Chociam iest smagła, nie iestem, wierę, do pogardzenia." Owo też y piękna Marfiza era brunetta alquanto.

Przedsię niechayże czarne nie tłumi nadto białego! Oblicze tak wdzięczne trzeba, iżby się wspirało na ciele ukształconem y uczynionem tak samo: powiedam to o wielgich y małych, przedsię wyniosła postawa prze wszytkim prym trzyma.

Owo poniechamy snadnie rozpatrywania punktów tak doskonałych cudnością, iakom o nich powiedał lub iak ie nam maluią, y ucieszymy się poglądaniem na nasze pospolite piękności: nie iżbym chciał rzec "pospolite" w złem znaczeniu, bowiem posiadamy tak rzadkie, iż, na mą cześć! więcey wartczą niźli wszytkie owe, które nasi fantasticzni poeci, nasi wybrydni malarze y nasi górni opiewacze piękności umieliby przedstawić.

Niestety! otoć nagorsze: niekiedy gdy widzimy takie cudne piękności, takie wdzięczne oblicza, podziwiamy, pożądamy ich cudnego ciała z miłości do ich pięknych liców; które wszelako, kiedy przydzie do obnażenia ich i odkrycia na iasność, wypędzaią nam smak ku temu; bowiem są tak szpatne, skażone, plamiste, popiętnowane y ohyzdne, iż barzo kłam zadała obliczu; y oto iak często iesteśmy w tym zawiedzeni.

Mamy ku temu piękny przykład iednego szlachcica z wyspy Maiorki. który zwał się Raimond Lul, z barzo zacnego, bogatego y starożytnego domu, który dla swego szlachectwa, dzielności a cnoty powołany był w naypięknieyszych leciech do rządów tego wyspu. Będąc na tym poscie, iako często przygadza się gubernatorom prowinciów y fortyc, rozgorzał miłością do iedney piękney damy na wyspie, z naybarziey dwornych, pięknych a trefnie mówiących w onem miescu. Służył iey długo i barzo ustawicznie; y gdy ciągle dopraszał się u niey onego smacznego ponkciku ukontentowania, ta, naodmawiawszy się mu tyle ile mogła, dała mu iednego dnia schadzkę, którey on nie chybił y ona też nie, y poiawiła się cudnieysza niż kiedy y barziey powabna. Owo kiedy mnimał wniść iuż do raiu, ta obnażyła mu swoie łono y swoie piersi, cale okryte dwunastoma plastrami, które zdzieraiąc iedne po drugich y z żalem ciskaiąc na ziem ukazała mu straszliwy wrzód raczy y z łzami w oczach przedstawiła swoią niedolę y cirpienie, mówiąc mu y pytaiąc, czy iest w niey co takiego, iżby miał być ku niey tak rozgorzały; y k'temu mówiła mu tak żałośliwe słowa, iż ten, cały poruszony litością nad niedolą tey piękney paniey, poniechał iey; y, poleciwszy ią Bogu y iey zdrowie, zrzucił się ze swoiey szarży y stał się pustelnikiem. Owo będąc z powrotem z woyny świętey, do którey się ochfiarował, udał się do Pariża studiować pod Armandusem z Wilanowa, uczonym philosophem; y odbywszy swoje lata nauki powrócił do Angliey, gdzie ówczesny król przyiął go z wszytkimi nawiętszemi honorami dla iego wielgiey uczoności, iako iż poprzemieniał co niektóre sztaby y drążki żelaza, miedzi a cyny, gardząc onym pospolitym y powszechnym sposobem mieniania ołowiu y żelaza w złoto, bowiem wiedział, iż wielu z iego czasu umiało ułatwić się z tym trudem tak samo dobrze iako on; przedsię pragnął we wszytkim mieć coś ponad inymi. Wiem tę opowieść od iedney bywałey osoby, która mi rzekła, iż ią zna od onego biegłego w prawie Ołdrada, który powieda o Raimondzie Lulim w komentarzu, iaki był uczynił o prawie de falsa moneta. A także miał to (tak powiedał) od Karolusa Bowila, Pikardczyka z urodzenia, który ułożył xiążkę łacińską o żywocie Raimonda Lula.

Oto iako spędził swoią chuć miłosną do oney cudney białey głowy; czego, możebna, ini nie byliby uczynili y nie poniechaliby miłowania, ba zamknęli oczy y zgoła wzięli od niey to, czego pragnął, skoro to było w iego mocy; bowiem ta część, do którey zmierzał, nie była skażona takim cirpieniem.

Znałem iednego szlachcica y panią iedną we świecie, wdowę, którzy nie chowali tych skrupułów; bowiem gdy ta biała głowa była dotknięta szpetnym, dużym wrzodem raczym na cycku, pomimo to ią zaślubił y ona też go przyięła wbrew przykazom swoiey matki; y mimo iż była tak chora y skażona, y on, y ona wytrząsywali się a potarzywali tak całą noc, iż złomili y zawalili dno łóżka. Znałem również barzo godnego szlachcica, mego wielgiego przyiaciela, który mi powiedał, iż iednego dnia, będąc w Rzymie, zdarzyło mu się miłować damę iszpańską, y z naycudnieyszych, iakie były kiedy w mieście. Owo kiedy z nią miał sprawę, nie chciała pozwolić, aby ią uźrzał ani też aby ią dotykał po iey gołych udach, ieno w gaciach: tak iż kiedy ią tam chciał pomacać, mówiła mu wraz po iszpańsku: "Ah! no me tocays, hazeis me cosquillas", co iakoby znaczy: "Łaskoczecie mnie!" Iednego rana przechodząc pod iey domem, nalazłszy drzwi otwarte, wchodzi prosto z mosta, nie napotkawszy ani służebney, ani pazia, ani zgoła nikogo; owo gdy wszedł do iey pokoiu, nalazł ią śpiącą tak głęboko, iż mógł do syta oglądać ią cale nagą na łóżku y napatrzyć się iey do woli, bowiem było barzo skwarno; y powieda, iż nie widział nigdy coś tak cudnego iak to ciało, prócz tego iż uźrzał ieden ud piękny, biały, polerowny y wypełniony, zasię drugi był cały suchy, wyschły y skurczony, który nie wydawał się tęgszy iak ramię małego dziecka. Któż owo był zdziwiony? Wierę, ów szlachcic, który użalił się iey wieldze, ba więcey iuż nie powrócił z tymi odwidzinami ani też miał z nią kiedy sprawę.

Widuie się siła białych głów, które nie są tak okaleczałe z choroby; przedsię bywaią tak chude, ubogie w ciało, wyschłe a kościste, iż nic nie mogą ukazać ieno same gnaty: iako znałem iedną barzo znaczną, o którey pan biskup z Cysteronu, który trefnieysze miał rzeczenie niźli kto inszy na dworze, dworuiąc sobie twirdził, iż więcey płuży sypiać z łapką na szczury z mosiężnego druta niżeli z nią; y iako powiedał także ieden godny szlachcic ze dworu, z którymeśmy się przekomarzali, iż miał sprawę z iedną panią dosyć znaczną: "W obłądzie iesteście - powieda - bowiem nadto kocham się w mięsie, zasię ta miewa same kości"; a przedsię gdyby się widziało te dwie białe głowy tak cudne po ich wdzięcznych twarzach, osądziłoby się ie iako kąski barzo mięsne y dobrze łakome.

Pewnemu barzo wielgiemu xiążęciu we świecie zdarzyło się rozgorzeć naraz do dwóch cudnych pań, iako to się trefią często możnym, którzy radzi widzą odmianę. Iedną była barzo biała, druga zasię czarnuszka, wżdy obie barzo cudne i wieldze łakome. Owo kiedy iednego dnia nawiedził czarnuszkę, rzekła doń zazdrosna biała: "Lękaliście owo za wroną." Na co odparło owo xiążę, nieco zgniwane y zmierzone tym słowem: "Wżdy kiedy z wami iestem, za kimże letam?" Pani odpowiedziała: "Za fenixem." Xiążę, który barzo trefnie umiał mówić, odparł: "Toć powiedzcie radniey za ptakiem rayskim, na którym iest więcey piór niż mięsa", osądza iąc ią przez to iako co nieco przychudą; bo też była zbytnia młódka, aby miała nabyć tłuszczu, iako że pulchność mieszka zwyczaynie dopiero w tych, które przyda k'nieiakiemu wieku y które poczynała się wzmacniać a krzepić w członkach i inych rzeczach.

Ieden szlachcic dobrze przygadnął pewnemu wielgiemu panu, znaiomemu mi. Oba mieli piękne żeny. Owemu znacznemu panu udała się żena owego szlachcica, iako barzo cudna y barzo smakowita. Owo rzecze mu iednego dnia: "Słysz ty, trzeba, abym spał z twoią żeną." Szlachcic nie namyślaiąc się, bowiem był barzo ostry w ięzyku, odpalił: "Zgoda, ale bych ia spał z waszą." Zasię pan mu odpowiedział: "Cóż byś z nią począł? Wżdy moia iest tak chuda, iż nie nalazłbyś w niey żadnego smaku." Aż szlachcic: "Ha! prze Bóg! nabszpikuię ią, wierę, tak drobno, iż nabierze tyle smaku, ile trza."

Widuie się siła inych, których liczka misterne a wdzięczne budzą pragnienie ich ciała; przedsię kiedy na to przychodzi, nayduie się ie tak kościste, iż rozkosz y pokusa na nie barzo rychło przechodzi. Miedzy inemi trefia się spotkać kość tak nazwaną miednicową tak nie okrytą, iż gniecie a uwiera więcey, cała naga, niżeli muła ciśnie siodło, które ma na sobie. Co aby nadłożyć, niektóre białe głowy zwyczayne są pomagać sobie małemi poduszkami, barzo miętkimi y subtylnymi, a to dla wytrzymania ciosu y uchronienia od otarcia; iakoż słyszałem o niektórych, iż się tem wspomagały często, ba, niektóre zgoła nosiły gatki misternie wypchane y zrobione z hatłasu, tak iż nieświadom ktoś, gdy ie pomaca, nayduie ieno samo dobre y wierzy pilnie, że to ich przyrodzona tusza; bowiem na tym hatłasie są dopiro małe gatki z płótna, fruwaiące y białe; tak iż miłośnik, ułatwiwszy rzecz naprędce a ukradkiem, odchodził od swoiey paniey barzo rad y ukontentowany y miał ią za grzeczny kąszczek.

Ine bywaią ieszcze, które są na skórze wieldze skażone y prążkowane iako marmor abo wyrobione iak mozaika, cętkowane iako młode sarniuki, świerzbowate y dotknięte wysypką łusczastą a strupiastą; prosto tak popsowane, iż widok zgoła nie iest ucieszny. Słyszałem o iedney wielgiey paniey y znałem ią, y znam ieszcze, która iest futrem obrosła y kosmata na piersi, na żołądku, na ramionach y wzdłuż krzyżów, y u dołu iako dziki. Możecie sobie myśleć, czego się można po tym spodziwać. Ieśli prawdziwe iest przysłowie, iż osoba tak kosmata iest abo bogata, abo wszeteczna, ta iest y iedno, y drugie, mogę wam uręczyć; y barzo chętnie daie sobie wygadzać, oglądać się y pożądać.

Ine maią skórę gęsi abo szpaka oskubanego, szorstką, chropawą, barziey czarną niż u pięknego dyabła. Ine maią obfite wymiona, opadłe, zwisaiące barziey niż u krowy karmiącey cielaka. Upewniam, iż to nie są one wdzięczne cyceczki Heleny, która chcąc iednego dnia złożyć w świątyni Dyiany nadobny pucharek, iako iey ślubowała, przywoławszy złotnika, by go iey zrobił, dała mu odlać formę na iednym ze swych cudnych drażniątek; y owo uczynił puchar z białego złota, iż nie wiedziano, co więcey trzeba podziwiać, czy puchar, czy podobieństwo cycusia, z którego wziął odlew, który się ukazał tak wdzięczny a misterny, iż sztuka mogła budzić pożądanie naturalnego. Pliniusz podaie to dla wielgiey osobności, tam gdzie traktuie o tym, iż bywa złoto białe. Co iest barzo szczególne, iż ten puchar był uczyniony z białego złota. Kto by chciał odlewać złote puchary na onych wielgich cyconiach, o których mówię y które znam, trzeba by wiele dostarczyć złota panu złotnikowi y nie byłoby to potem bez kosztu y wielgiego pośmiechu, kiedy by mówiono: "Oto puchary uczynione na modłę piersi takiey a takiey pani." Te puchary podobne by były nie do pucharów, ba do szczyrych niecek, iakie się widuie z drzewa, cale okrągłych, z iakich daie się ieść świniom.

Ine znowu bywaią, których koniec cycka podobny iest do szczyrey zgniłey iagody. Ine bywaią, aby opuścić się niżey, które maią brzuch tak mało polerowny a pomarszczony, iżby się ie wzięło za stare, pomarszczone torby myśliwych lub pachciarzy; co przygadza się niewiastom, które miały dzieci, a które się niedobrze zapomogły y nie dały się swoim babkom namaścić tłuszczem wielorybim. Przedsię ine bywaią, które owo maią brzuchy piękne y gładkie y pierś tak figlowną, iakoby ieszcze były dziwczętami.

Ine bywaią, aby zyść ieszcze niżey, które maią przyrodzenie omierzłe y mało przyiemne. Iedne maią tam włos zgoła nie kędzierzawy, lecz długi y wiszący, rzekłbyś, wąsy iakiegoś Saracena; owo mimo to nie strzygą sobie nigdy tego runa y rade ie noszą takie, ile że iest gadka: "Droga omszona, a p...a kudłata barzo wdzięczne są do uieżdżania." Słyszałem o iedney barzo nieledacyiakiey, która ie nosi tym strychem.

Słyszałem o iney piękney y igodney białey głowie, która miała tak długie, iż ie skręcała szpagatkami abo wstążeczkami z iedwabiu karmazynowanego lub inszego koloru y trefiła ie tak iako kędziory na perukach, a potem ie przywiązywała do ud; y w takiem kształcie ukazowała się niekiedy swoiemu mężowi y swoiemu miłośnikowi; abo też ie rozkręcała ze wstążki a sznureczków, tak że zdawały się kędzierzawe potem y barziey wdzięczne, niżby były inaczey. Była w tem wielga osobność y sprosność, y wszytko, bowiem, nie mogąc sama bez pomocy uczynić y zaplatać swoich loczków, trzeba było, iżby która z iey dworek, nawięcey od niey ulubionych, w tem iey posługiwała: w czym nie może być, iżby się obyło bez wszeteczeństw wszelakiego rodzaiu, takie sobie można przedstawić.

Ine, przeciwnie, rade ie noszą y chowaią zgolone iako broda u xiędza. Ine białe głowy bywaią, które nie maią zgoła sierści lub skąpo, iako słyszałem o iedney barzo znamienitey y cudney paniey, znaiomey mi; co nie iest bynamniey piękne y budzi złe podeźrzenie: iako bywałą mężczyźni, którzy maią ieno mały pęczek włosów na brodzie y nie są trzymani przez to za dobrą krew, iako że to bywaią trędowaci y trędowate.

Ine maią wniście tak wielgie, przestrone a szyrokie, iż można by ie wziąć za grotę Sybiliey.

Słyszałem owo o niektórych y barzo nie leda iakich, iż maią ie takie, że kobyła nie ma przestrzennieyszyey, chocia iak tylko mogą wspomagała się sztukami, aby zacieśnić te wrota; przedsię po dwu abo trzech społkowaniach ta sama przestronność wraca; y, co więtsza, słyszałem, że kiedy się bacznie poźrzy na przyrodę niektórey, zieie im iako ona u klaczy będącey w upałach. Opowiedano mi o trzech, które ukazuią takową czeluście, kiedy się im bacznie przypatrować. Słyszałem o iedney paniey, znaczney, urodney y nieledacyiakiey, którey ieden z naszych królów dał przydomek "cztyry morgi p...y", tak była u niey wielga y szyroka, y nie bez kozery, bowiem nieraz za swoiego życia dala ią wymierzać rozmaitym miercom a ieometrom; y owo im więcey w dzień się kłopotała, aby ią zacieśnić, w nocy we dwóch godzinach rozszyrzano ią, iey tak dobrze, iż to, co zrobiła w iedney godzinie, to iey odrabiali w drugiey, iako w owym płótnie Penelopy. Wreszcie poniechała te wszytkie misterstwa y baczyła ieno na to, aby dobierać co nagrubsze kalibery, iakich tylko mogła dostać.

Takie likarstwo było barzo dobre: iako takie słyszałem o iedney barzo piękney y poczciwey pannie u dworu, która miała ią, przeciwnie, tak małą y ciasną, iż iuż zwątpiono na zawsze o uporaniu się z iey dziewictwem; wszakże za poradą niektórych medyków y położnych lub też iey przyiaciół y przyiaciółek próbowała kusić się o zmącanie brodu y zsiłowanie od co namnieyszych y naymisternieyszych kształtów, potem przeszła do pośrzednich, potem do dużych, na sposób tych fortów zaleconych od mistrza Rabelego ku niezdobytości murów Pariża miasta; owo potem, przez takie doświadczania iednych po drugich, wzwyczaiła się tak dobrze do wszytkich, iż nayduższe nie czyniły iey takiego strachu, iako przedtem czuła przed namnieyszymi.

Pewna wielga xiężniczka cudzoziemska, znaioma mi, miała swoią tak małą y ciasną, iż wolała radniey nie tykać iey nigdy niż dać się nadciąć, iako medykowie iey radzili. Znaczna, wierę, cnota strzemięźliwości y rzadka!

Ine maią przy nich wargi długie y wiszące, barziey iako grzebień koguta indyańskiego, kiedy iest w złości; iako słyszałem, iż niektóre białe głowy tak maią; nie tylko niewiasty, ba wżdy y panny. Słyszałem tę opowieść od nieboszczyka pana Randana: iż gdy raz zebrała się siła dobrych towarzyszów razem na dworze, iako pan Nemurski, pan widam Szarteński, pan grabia Delarosz, panowie Monpezak, Giwry, Dżemli y ini, nie wiedząc, co z czasem począć, poszli iednego dnia pozierać, iako panny szczaią, rozumie się, oni ukryci na dole, a one na górze. Była iedna, która szczała tuż przy ziemi: nie chcę iey nazwać; owo, iako że podłoga była z desek, otóż ta panna miała wisiory tak długie, iż przechodziły przez szparę desek tak dużo, iż ie pokazała na długość palica; tak iż pan Randan, trefunkiem maiąc laskę, którą wziął od pachołka, a która była z kolcem, przebił misternie iey wisiory y przyszył ie tak do deski, iż panna czuiąc ukłucie poderwała się tak nagle y rączo, że podarła ie sobie ze wszytkim, y z dwóch części, które miała, uczyniła cztyry; y owe rzeczone wisiory przecięły się kształtem rakowey brody; z czego wszelako ta panna nie miała się dobrze, a zaś pani iey barzo w gniew popadła. Pan Randan y kompania opowiedzieli to królowi Hendrykowi, który był dobry kompan: owo uśmiał się do syta y załagodził wszytko naprzeciw królowey, nic iey nie ubarwiaiąc. Owo, dziwuiąc się takowym wielgim wargom sromnym, zapytałem się raz barzo znamienitego medyka o ich racyią: który mi rzekł, iż kiedy panny y niewiasty są w upałach, wówczas ie dotykaią, poruszaią, ciągną, kręcą, wydłużaią a pociągaią barzo często y tak we swoich igrach smakuią sobie lubości.

Takowe panny y niewiasty dobre byłyby w Persyey, nie zaś w Turcyey; ile że w Persyey białe głowy bywaią obrzezywane, iako że ich przyrodzenie podobne iest nie wiem iako do członka męskiego (powiedaią); przeciwnie, w Turcyey nigdy się to u białych głów nie trefią: wżdy dla tego Persowie nazywała ie hereticzkami, iż nie są obrzezane, ile że ich przyrodzenie, powiedaią, nie ma żadney gracyey: y nie nayduią lubości w patrzeniu na nie, iako my krześciiani. Oto co o tym powiedaią ci, którzy bywali w Lewancie. Takie niewiasty y panny, prawił ów lekarz, barzo są podane do czynienia łechtanki donna con donna.

Słyszałem o iedney barzo cudney białey głowie y z nawiętszych, iakie były na dworze, która nie ma ich tak długich; bowiem ukrócono ie z przyczyny cirpienia, iakiego maż ią nabawił; owo teraz nie posiada ta pani wargi z iedney strony, iako iż całkowicie ziedzona została od wrzodu; tak iż może powiedać, iż przyrodzenie iey iest okulawione y przez pół członków pozbawione, a mimo to ona pani była barzo pożądana od wielu, a nawet dzieliła kiedy niekiedy łoże z kimś barzo wielgim. Ieden pan, y znaczny, powiedał raz na dworze, iż chciałby, aby iego żena była podobna do tey oto y żeby nie miała ieno połowę, tak barzo o wiele ma ich za dużo.

Słyszałem także o iney, więtszey od tey mało sto razy, iż miała kichę, która iey wisiała na długość dobrego palica na zewnątrz iey przyrody, y to, powiedano, stąd, iż w iednym ze swych połogów nie była dobrze pielęgnowana przez swą położną; co zdarza się często pannom y niewiastom, które zległy ukradkiem lub które przypadkiem uszkodziły się a okaleczyły; iako iedna z pięknych białych głów we świecie, znaioma pani, która będąc wdową nie chciała nigdy wtóry raz się wydać, lękaiąc się, iżby nie była w tym odkryta przez drugiego męża y mało odeń ceniona, a możebna y co gorsze odeń nie doznała.

Owa wielga pani, o którey powiedam, pomimo tego przypadku rodziła tak łatwie, iak gdyby szła ieno z uryną; bowiem mówiono, iż przyrodzenie ma barzo przestrone; owo była barzo dobrze miłowana y obsłużona w pokryciach; ieno niechętnie dała się tam oglądać.

Owo także, skoro iaka foremna y godna biała głowa ima się miłości y konfidencyey nieiakiey, przedsię nie zwoli wam uźrzyć ani pomacać tego skarbczyka, powiedzcie śmiele, iż ma tam snadź iakowąś skazę abo coś, w czym by zwrok abo dotyk siła nalazł do przyganienia, iako to wiem od iedney godney paniey; bowiem ieżeli nie ma skazy y ieśli cisiątko iest wdzięczne (iako bywaią, wierę, ucieszne do patrzenia y do figlów), chciwa iest y rada ukazać y użyczyć dotykania tego, iako każdey iney z piękności od się posiadanych, telko dla swoiey czci, iżby nie podała się w podeźrzenie iakoweyś skazy abo szpetoty w tym miescu, ilko dla rozkoszy, iaką sama nayduie w tym, aby swoią rzecz obzierać a poglądać, a zwłaszcza także, aby wzmóc barziey chutność a pożądliwość cielesną we swoiem miłośniku. Zresztą, toć dłonie a oczy to nie są członkowie męscy, aby czynić z kobiet k...y, a z ich mężów rogali, mimo iż (po gębie człowieczey) one to przypomagaią nawiętsze czynić zbliżenia do zaięcia fortycy. Ine bywaią białe głowy, które maią one tameczne usta tak blade, rzekłbyś, iż maią febrę kwartanę: owo takie podobne są do niektórych piianiców, którzy chocia piią więcey wina niźli maciora mlika, bladzi są iakoby nieżywi; k'temu też nazywała ich zdraycami wina, nie tych przedsię, którzy są rumiani: owo y te z tego względu można nazowić zdrayczyniami Wenery, gdyby iuż nie było powiedziane: "K...a blada, a k...iarz rumiany." To pewna, iż ona część tak blada y martwa nie iest ucieszna dla zwroku; y zgoła nie iest podobna do przyrody iedney z naypięknieyszych pań, takie widziano, y nie z ledacyiakich, o którey mówiono, iż ma tam zwyczaynie trzy wdzięczne barwy razem, które były: karminowa, biała y czarna; bowiem owo iey tameczne usto było ubarwione a ślniące iako koral, sierść dookoła wdzięcznie kędzierzawa y czarna iako heban; tak też się godzi y to iest iedna z piękności; zasię skóra była biała iako alabastry, która była ocieniona owym czarnym włosiem. Ten owo widok piękny

iest, wierę, a nie tamte ine, o których powiedałem.

Ine bywaią takie, które są tak głęboko wyżłobione y rozcięte aż do zadka (zwłaszcza drobne białe głowy), iż powinno by się wzdragać przed ich dotknięciem dla wielu szpatnych y plugawych racii, których nie śmiałbych wymienić; owo rzekłbyś, iż gdy dwa strumienie zlewaią się y iednoczą iakoby spólnie, iest się w nieprzezpieczeństwie zyść z iednego, a pożeglować drugim; co iest, wierę, nazbyt omierzłe.

Słyszałem to od pani Fonten-Szalandre, tak nazwaney Piękna Torsia, iż królowa Leonora, iey pani, będąc odzianą y przystroioną zdała się być piękną białą głową, iako żywi są ieszcze, którzy widzieli ią taką na naszym dworze, y piękney, y bogatey postawy; zasię gdy się rozdziała, widziała się z ciała olbrzymką, tak ie miała długie y znaczne; wżdy ku spodkowi zdała się znowuż karlicą, tak miała uda y nogi krótkie naprzeciw czemu inszemu.

O iney znaczney paniey słyszałem, która była cale przeciwney urody; bowiem z ciała zdawała się karlicą, tak ie miała kuse a drobne, zasię z reszty ku dołowi olbrzymką abo koloską, tak miała uda y nogi wielgie, wyniosłe y rozłożyste, przedsię proporcyey pełne a mięsowne, tak iż gdy wzięła chłopa pod się, ieśli był mały, pokrywała go ze wszytkim barzo łatwie, iako leżącego psa siecią.

Siła iest mężów y miłośników miedzy nami krześciiany, którzy chcąc we wszytkim odróżniać się od Turków, nie nayduiących rozkoszy w poglądaniu na przyrodzenia swoich pań, ile że powiedaią (iakom to rzekł), iż nie maią żadney gracyey: owo nasi krześciianie, przeciwnie, maią wielgie ukontentowanie, aby na nie sielnie pozierać y raczyć się takowemi wizyiami: y nie telko raduią się tym, aby ie widzieć, ale całować ie, iako wiele pań to zeznało i odkryło swoim miłośnikom; iako rzekła iedna biała głowa iszpańska swoiemu służce, który pozdrawiaiąc ią iednego dnia rzekł iey: "Bezo las manos y los pies, senora"', aż ona: "Senor, en el medio esta la mejor stacion"; iakoby chcąc rzec, iż mógł ucałować śrzodek równie dobrze iako stopy y ręce. Owo powiedaią co niektóre panie, iż ich mężowie y miłośnicy nayduią w tym iako wąs osobność a lubość y goreią stąd barziey: iako to słyszałem o iednem barzo znacznem xiążęciu, synu wielgiego króla we świecie, który miał za miłośnicę barzo wielgą xiężniczkę. Wżdy nigdy nie wszedł do niey, iżby iey tego nie obeźrzał y nie ucałował wielokroć razy. Owo pirwszy raz, kiedy to uczynił, to było z namowy barzo wielgiey paniey, oblubienicy króla, która, gdy byli iednego dnia wespołek wszytko troie, podczas gdy xiążę krzątało się koło swoiey damy spytała go, czy widział kiedy ową wdzięczną cząstkę, z którey czyrpał swoią lubość. Odparł, iż nie: "Wżdy niceście nie dokonali - rzekła mu - y nie znacie, co miłuiecie; wasza lubość iest niedoskonała, musicie koniecznie uźrzeć to." K'temu, gdy on chciał o to się kusić, a owa się wzdragała, ta druga zaszła ią z tyłu y uięła ią, y obaliła na łóżko, y trzymała ią, aż dopóki owo xiążę nie napatrzyło się do woley y nie nacałowało do syta, tak mu się zdał obiekcik wdzięczny i zgrabny; przedsię odtąd nie poniechał tego zawżdy powtarzać. Ine bywaią, które maią uda tak źle ukształtowane, nieforemnie dopasowane y tak źle uczynione, w kształt oliwki, iż nie są warte, aby na nie pozierać a pożądać ich; owo takoż iest z ich nogami, które bywaią tak grube, iż łyda wygląda iakoby brzuch ciężarney króliczyny. Ine maią ie zasię cienkie y suche, y tak czaplowate, iż wziąłbyś ie radniey za piszczałki niżli za uda y łydy: łacno wam sobie przedstawić, iaka może być reszta.

Takie nie są podobne do iedney godney a urodziwey paniey, o którey słyszałem; owa, będąc ukształtowana w miarę, a bez zbytku (bowiem w każdey rzeczy trzeba iakowegoś medium), dawszy z sobą spać swemu przyiacielowi, zapytała go nazaiutrz z rana, iakoby mu się wiedło. Ówże odparł iey, że barzo dobrze y że iey dobre y tłuste ciało barzo mu było do smaku. Aż ona: "Przynamniey, kiedy iechaliście pocztą, nie mus wam był naymować poduszki." Ine bywaią białe głowy maiące siła inych skaz ukrytych, iako słyszałem o iedney paniey o wielgiey reputacyey, która ułatwiała swe gnoyne sprawy z przodku; owo gdym pytał racii tego u iednego bywałego lekarza, ten mi rzekł: iż była przedziurawiona zbyt młodo y przez mężczyznę zbyt krzepkiego a zażywnego w sobie; o co była wielga szkoda, bowiem była biała głowa wieldze urodziwa y wdowa, którą godny ieden szlachcic, znaiomy mi, chciał zaślubić; przedsię uznawszy takową skazę, wraz iey poniechał y iny potem wrychle ią poiął. Słyszałem o iednym grzecznym szlachcicu, który miał za żenę iedną z urodnieyszych pań na dworze, a przedsię iey nie używał. Drugi, nie taki wybrydny iak on, sparzywszy się z nią odkrył, iż iey przyroda cuchła tak dotkliwie, iż nie można było ścirpić tey woniey: owo tą drogą poznał bolączkę onego męża.

Słyszałem wżdy o inszey, będącey iedną z dworek wielgiey xiężniczki, która pierdziała przodkiem; lekarze mi powiadali, iż to mogło się dziać z przyczyny wiatrów a wzdęć, które mogą wychodzić tędy, a zwłaszcza kiedy sobie wyczyniała łechtankę. Ta panna była z ową xiężniczką, gdy przybyła do Mulna, w czasie gdy dwór tam bawił za czasu króla Karła Dziewiątego, który tego doświadczył, z czego wielgie były pośmiechy.

Ine bywaią, które nie mogą strzymać uryny, tak iż trzeba im mieć ustawnie małą gąbeczkę pomiędzy nogami; iako znałem takie dwie barzo nie leda iakie y więcey niż zwykłe panie, z których iedna będąc panną popuściła wszytko w sali balowey, za czasu króla Karła Dziewiątego, z czego wieldze się gorszono.

O iney wielgiey paniey słyszałem, iż kiedy iey rzecz świadczono, zeszczywała się pełną gębą, abo przy samym uczynku, abo potem, iako klacz, kiedy ią ogier obskoczy; taką trzeba by polewać z wiadra iako klacz, aby ią ochłodzić.

Bywaią ine, które są ustawnie we krwiey y miesiączkowaniu y ine, które są skażone, centkowane, krostowate, iakoby piętnowane; tako dla onych francuzów, iakie maią od swoich mężów abo miłośników, iako też dla swych szpatnyeh obyczaiów y wilgoci; iako te, które maią wilczą nogę y ine wyroście a znamiona, które noszą na sobie od zachcenia swoich matek, gdy były niemi ciężarne; iako słyszałem o iedney, która iest cale czerwona na iedney połowie ciała, zasię na drugiey nie, iako ów trefniś królewski.

Ine tak są podległe swoim upławom miesięcznym, iż iakoby zwyczaynie przyrodzenie ich spływa posoką iako baran, któremu świeżo poderżnięto gardło, z czego ich mężowie y miłośnicy cale nie są radzi dla względu częstego obcowania, iakie Wenera nakazuie y żąda w onych ćwiczeńkach: bowiem ieśli owo są zdrowe y czyste ieden tydzień w miesiącu, oto y wszytko; y zbawiają ich tak całey reszty roku: iako że z dwunastu miesięcy zbierała ledwie pięć abo sześć źrzetelnych, wierę, y tyle nie.

To iest wiele; iako się dziele niektórym żołnirzom, którym przy porachunku komisarzowie a skarbnicy na dwanaście miesięcy w roku urywała więcey cztyrech, poszyrzaiąc im miesiące aż do czterdziestu y pięćdziesięci dni, tak iż dwanaście miesięcy roku nie stanie im za ośm. Tako wychodzą na tym owi mężowie y miłośnicy maiący lub obsługuiący takie białe głowy, cheba że, aby zgoła nasycić swoią iurność, chcą się zmazać szpetnie, bez żadnego baczenia na bezwstydliwość; y dzieci ich stąd poczęte cirpią na tym y szkodę ponoszą.

Gdybych chciał tu powiedać o inych, nigdy bych nie skończył; y owo rozprawy takie byłyby barzo szpatne y omierzłe; przedsię to, co rzekłem y co mógłbych rzec, nie byłoby to o białych głowach nikczemnych a leda iakich, ba o znacznych y pośrzednich paniech, które swemi cudnemi obliczami do śmierzci świat przywodzą, a inksza iest z tym, co zakryte. Jeszcze podam tę małą powiastkę, barzo ucieszną, o iednym szlachcicu, od którego ią też wiem; owa iest: iż ligaiąc z barzo cudną damą y z nieledacyiakich y świadcząc iey tę potrzebę, natrefił w oney części na parę szczecin tak ostrych y kłuiących, iże ledwie z barzo wielgą niedogodnością mógł dokończyć potykania, tak go to kłuło y uwierało. Wreszcie dokonawszy zapragnął zmacać dłonią: owo nalazł, iż dokoła iey bruzdki mieścił się półtuzinek iakoweyś szczeci opatrzoney ostrzem tak kończystem, długiem, sztywnem a kłuiącem, iż mogłyby posłużyć szwiecom, aby niemi szyli podeszwy iako świńskiemi, y chciał ie obeźrzeć: na co dama przyzwoliła z nawiętszem wzdraganiem; owo nalazł, iż takowe szczecie okalały iey miesce ni mniey ni więcey, iako widzicie medalion otoczony niektóremi dyamentami a rubinami, iżby był zasadzony iako oznaka na kapeluszu lub czapce.

Niedawno iest, iako w iedney okolicy Guieny iedna zamężna niewiasta, grzecznego rodu y stanowiska, gdy przysłuchiwała się nauce swoich dzieci, tychże przeceptor, dla iakoweyś maniey y szaleństwa lub też, możebna, z chuci miłosney, która go nagle dopadła, chwycił szpadę iey męża leżącą na łóżku y wygodził iey tak dobrze, iż przeszył iey oba uda y obie wargi iey przyrodzenia na wskroś; z czego późniey bez mała byłaby pomarła bez pomocy swego chirurga. Owo iey bruzdka mogłaby, wierę, powiedzieć, iż bywała w dwóch rozmaitych woynach y zaczypiano ią cale rozmaicie. Mnimam, iż widok iey potem nie musiał być ucieszny, iako iż była tak: zmaszakrowana y z ułomionemi skrzydłami: powiedam "skrzydłami", ponieważ Grekowie nazywała te wargi: himenea; Latynowie nazywaią ie: alae, my zasię: wargi, usta srome y ine słowa; przedsię mnimam, iż z .dobrą racyią Latynowie nazywali ie skrzydłami; bowiem nie masz źwirzęcia ani ptaka, niechby to był sokół, głupi abo nieuczony iako ta rzecz u naszych dziwczątek, abo też wędrowny, dziki, abo dobrze oswoiony iako u naszych niewiast mężatych y wdów, aby sprawniey latał y skrzydło miał tak bystre.

Mogę to równie nazwać źwirzątkiem, idąc w tym za osądem mistrza Rabelego, ile że porusza się samo ze siebie; y czy to się ie dotyka, czy na nie poziera, czuie się y widzi, iak się wzruszała y potrząsała same z się, skoro są w appetycie. Ine z obawy reumów a katarów okrywała się w łóżku czepcami a chustami na głowę, w czym, prze Bóg, szpetnieysze są iak czarownice; owo wstawszy dobrze ubrane wdzięczne są iak laleczki. Ine znowuż, wymaszczone y umalowane, iako obrazki piękne w dzień, zasię w nocy rozebrane z barwiczki y barzo szpetne.

Trzeba by przeszpiegować wprzódy takie białe głowy, zanim przydzie się z niemi do kochania, zaślubin y folgi, iako czynił Oktawiusz Cezar; który ze swoiemi przyiaciółmi kazał odzierać niektóre znaczne damy y matrony rzymiańskie, nawet zgoła dziewice źrzałe wiekiem, y przetrząsywali ie od iednego do drugiego końca, iakoby to były niewolnice y służebne przedawane przez nieiakiego rayfura (czyniącego ten handel) zwanego Toranem; y wedle tego, iako ie naydował udałe do smaku swoiego y nie skażone, takich używał. Tak samo czynią Turcy w swoich iarmarkach we Stambule y inych znacznych miestach, kiedy nabywaią niewolnika iedney i drugiey płci.

Owo iuż nie będę o tym mówił; mnimam, że nadto iuż rzekłem, iako to się oszukuiemy na wielu widokach, które mnimamy y wierzymy być barzo cudnemi. Przedsię ieżeli iesteśmy zawiedzeni na niektórych białych głowach, tyleż znowu y barziey skrzepieni iesteśmy i radzi z niektórych inych, które są tak cudne, tak źrzetelne, schludne, świeże, iędrne, tak dostałe y wdzięczne, prosto tak doskonałe we wszytkich częściach ciała, iż po nich wszelkie widoki we świecie zdaią się mdłe a próżne; owo bywałą mężczyźni, którzy od owego pozierania tak się zapamiętuią, iż myślą ieno o imaniu się samego dzieła; wżdy też barzo często takie białe głowy rade się ukazowuią bez żadney przeszkody, iż czułą się być wolne od wszelakiey skazy, aby nas barziey wprowadzić w pokuszenie a iurność.

Podczas oblegania Roszeli biedny nieboszczyk pan Giz, który mi wyrządzał tę cześć, iż barzo mnie nawidził, pokazał mi iednego dnia tabliczki, które dobył panu bratu królewskiemu, naszemu hetmanowi, z kieszeni szarawarów, y rzekł mi: "Pan brat królewski wyświadczył mi pakość y wydał iakoby woynę z przyczyny miłości iedney paniey; przedsię chcę mieć moią pomstę; owo patrzcie, com mu tam wsadził, y czytaycie." Za czym dał mi tabliczki, gdzie uźrzałem iego ręką wypisane te sztyry wirsze iakie ułożył, wżdy słowo "zi...li" było wręcz wypisane wszytkimi literami.


Ieśliście mnie nie p o z n a l i,
Nie mnie winuycie, niebogę,
Wżdy nagąście mnie widali
Y pokazałam wam drogę.


Potem, kiedy mi nazwał ową panią, lub wierniey powiedziawszy dziewkę, którey się domyślałem bez tego, rzekłem, iż dziwuię się barzo, iż iey nie dotknął a nie poznał, ile że barzo z sobą blisko się wąchali y wiele o tym było gadania; przedsię on upewnił mnie, że nie y że to było ieno z iego winy. Na com mu odparł: "Widocznie tedy pan brat królewski abo był tak strudzony y zużyty inedy, iż nie mógł tu nastarczyć, abo też w takim był zachwyceniu od pozierania na one nagie piękności, iż wypadło mu z myśli troskać się o uczynki." - "Możebna - odparł mi ów xiążę - iż mogło tak być; tyle owo iest pewna, iż przepuścił tę okazyią; wżdy chcę się z nim przedroczyć y włożę mu z powrotem one tabelki do kieszeni, które przetrześnie, iako ma obyczay, y przeczyta tam, co potrza, owo tym strychem ia będę pomszczony." Iakoż uczynił y nie obyło się bez śmiechu miedzy nimi dwoma y bez uciesznego pokrzywiania się sobie; bowiem podczas wielga była miedzy nimi przyiaźń a podufałość, barzo osobliwie późni odmieniona.

Iedna pani we świecie, lub radniey rzkąc panna, w barzo wielgim miłowaniu a podufałości u iedney znaczney xiężniczki, leżała raz w iey łożu, wypoczywaiąc społem, iako to miały we zwyczaiu. Owo nawiedził ią pewien szlachcic, który gorzał dla niey miłością; przedsię więcey nie było miedzy niemi. Owa dworka, będąc tak miłowana y podufała ze swoią panią, zbliżywszy się do niey zwinnie y nie pokazuiąc nic po sobie hnet ściągnęła z niey całą kołdrę, tak iż ów szlachcic, zgoła, wierę, nie leniąc się oczyma, rzucił ie wraz na nią y uźrzał (wedle tego, co mi potem opowiadał) naycudnieyszą rzecz, iaką kiedy widział, to iest owo wdzięczne ciało nagie y iego wdzięczne członeczki, y ona białą, wdzięczną a cudna mięsistość, tak iż mnimał widzieć same piękności raiu. Przedsię to nie trwało; bowiem natychmiast owa pani zakrzątnęła się za kołdrą, skoro tylko dworka popuściła; wżdy szczęściem dla szlachcica, im barziey ona cudna pani miotała się, aby zagarnąć kołdrę, tem więcey ukazowała z się; co nie tamowało zgoła zwroku y rozkoszy onego szlachcica, który, wierę, nie troskał się o to, by ią przykryć; owo barzo byłby w ciemię bity: wszakże tako iako zgarnęła pani kołdrę a okryła się, gniwaiąc się dość miętko na ona dworkę y powiedaiąc, iż to iey zapłaci. Na co panna, która stała wpodle, odrzekła: "Pani, wyście mi wypłatali niegdy sztukę, daruycie, iżem wam oddała", y zmierzaiąc ku drzwiom wyszła. Przedsię niebawem nastało iednanie.

Ów szlachcic tak barzo był podczas rad z onego widoku y w takiem piiaństwie lubości y zachwycenia, iż po sto razy odeń słyszałem, że nie chce inego w swoiem życiu, ieno żyć śnieniem o tey osobliwey kontemplacyey; y, wierę, miał przyczynę tak mnimać: bowiem wedle widoku iey cudney twarzy, bez równey we świecie, iey cudnego łona, którem tyle świat naolśniła, można było osądzić, iż to ukryte poniższey ieszcze może być przednieysze; y powiedał mi, iż wśród inych piękności owa pani ma naywdzięcznieysze y naywzniośleysze biedra, iakie przygodziło mu się widzieć: co y mogło być, bowiem była pani barzo wspaniałey postawy; owo godziło się iey być taką miedzy pięknościami, ni mniey, ni więcey iako pograniczney fortycy.

Skoroż tedy ów szlachcic opowiedział mi wszytko, mogłem mu ieno rzec: "Żywcie owo, żywcie, dobry przyiacielu, z ona kontymplacyą boską y ona błogością y oby wam się nigdy nie zmierało; a mnie przynamniey, przed umarciem, oby się mogło przygodzić takie widzenie!" Ów rzeczony szlachcic powziął na zawsze wdzięczność dla oney panny y zawżdy odtąd czcił ią y miłował z całego serca. Y tak był długo iey barzo chciwym służką, przedsię iey nie zaślubił, bowiem iny, barziey zasobny od niego, mu ią zagarnął, iako iest obyczay białogłowski uganiać się za dostatkami.

Takowe widoki bywałą wdzięczne a przyiemne; wszakże trzeba się strzec, iżby nie zaszkodziły,iako widok Dyiany bidnemu Akteonowi abo iny widok, o którym powiem.

Pewien król we świecie kochał barzo w swoiem czasie iedną barzo cudną, godną y znamienitą panią, wdowę, tak iż mnimano go być od niey urzeczonym; bowiem barzo mało troskał się o ine, także o swoią żenę; chyba ieno czasami, z rzadka, bowiem owa pani zgarniała zawsze naypięknieysze kwiaty z iego ogródka ; co barzo mierziło królowę, ile że mnimała się równie nadobną y pożądliwą, y godną służb, y wartą mieć tak łakome kąski; za czym była barzo strapiona. Z czego użaliwszy się iedney wielgiey paniey, swoiey poufney, uradziła z nią wypatrzyć, aza co iest na tym, y zgoła wyszpiegować przez dziurkę igry, iakiemi będą się zabawiać król y owa dama. Ku temu umyśliła wykonać co nieco dziurek nad pokoiem oney paniey, aby widzieć wszytko, y iako ci dwoie będą ze sobą uświadczać: za czym zasadowiły się na takie widowisko; przedsię nie widzieli nic ieno samo nadobne, bowiem uźrzeli białą głowę barzo urodną, białą, subtylną y barzo świżą, na poły w gzłach, a na poły nagą, czyniącą pieszczoty swemu miłośnikowi, pochlibstwa, błazeństwa barzo siebie, a zasię iey miłośnik oddawał iey toż samo, tak iż wyłazili z łoża y ieno w gzłach się kładli, y parzyli na kosmatym dywanie będącym tuż wpodle łóżka, aby uniknąć gorącości łoża y barziey czuć się swobodne; bowiem było to w czasie nawiętszych upałów; iako także znałem barzo wielgie xiążę, które tak samo folgowało sobie ze swoią żeną, będącą z naypięknieyszych białych głów we świecie, aby się umknąć gorącu y skwaru letniemu, iako sam o tem powiedał.

Owa tedy xiężniczka uźrzawszy a pomiarkowawszy wszytko ze żalu poczęła płakać, ięczyć, wzdychać a smucić się, mnimaiąc y także mówiąc, iż ów małżonek nie świadczył iey podobnie y nie czynił tych lubych błażenstwek, iakie widziała go czyniącego z ową.

Druga pani towarzysząca iey ięła ią pocieszać y napominać, dlaczego się tak zasmuca, lub też skoro była tak chciwa widzieć takie rzeczy, nie trzeba iey było nadziewać się czego inszego. A xiężniczka na to wszytko ieno: "Ha! tak, wierę, chciałam widzieć coś, czegom nie powinna była chcieć widzieć, skoro on widok tak mnie źgnął w same serce." Późniey wszelako pocieszywszy się y zgodziwszy z losem nie troszczyła się iuż o to y iak tylko mogła, czyniła sobie tę zwroczną uciechę, y obróciła to we śmiech, a możebna y w co insze ieszcze.

Słyszałem o iedney znamienitey paniey we świecie, wierę, z nawiętszych, iż nie kontentuiąc się naturalnym swoiem wszeteczeństwem, bowiem była znaczna k...a, tak czasu swego małżenstwa, iak wdowieństwa (bo też z niey była barzo urodna pani), ale aby się podsycić y zadrażnić więcey, kazowała się obnażać swoim paniom y pannom dworskim, powiedam, co naypięknieyszym, y deliktowała się tym przypatrowaniem: przedsię potem biła ie płaską ręką po zadkach z wielgiem wyklaskowaniem y plaskiem, dosyć przy tym krzepko; zasię dziwczęta, które coś zawiniły, szczyrymi rózgami; y podczas miała w tym ukontentowanie, patrząc na nie, iak się ciskaią y czynią poruszenia a skręty swoiemi ciałmi a tyłkami, które ruchy, wedle ciosów, iakie dostawały, obiawiały się barzo osobne y ucieszne.

Inym razem nie obnażaiąc ich kazała im podkasować suknie (bowiem podczas nie noszono gatek) y klaskała ie, y ćwiczyła po tyłkach wedle swoiego humoru y aby ie przyprowadzić do śmiechu abo do płaczu. Owo po takich widokach a kontymplacyach tak sobie zaostrzała appetit wenericzny, iż potem spędzała go często iak należy z takim grzecznym samcem, dobrze sielnym y krzepkim w sobie.

Wżdy co za humor białogłowski! Powiedano także, iż uźrzawszy raz przez okno swoiego zamku, wychodzące na gościniec, rosłego szwieca, barzo pozornie ukształtowanego, gdy odpuszczał wodę na ścianę onego zamku, przyszła iey ochota posmakować tak urodnego y znacznego kształtu; owo, z obawy aby nie obrazić zwłoką swoiego zachcenia, zleciła mu przez pazia, aby się zszedł z nią w taiemney alei parku, dokąd się udała, y tamże sprostituowała się iemu obficie, tak iż zaszła w ciążę. Oto na co posłużył zwrok u tey paniey.

Co więtsza, słyszałem, iż, oprócz niewiast y dziwcząt zwyczaynie będących w iey orszaku, y obce, które ią nawiedzały, hnet obswaiała z tą igrą po dwóch lub trzech dniach lub za każdym razem, kiedy przybywały, każąc napirwey swoim pokazać drogę y zaczynać miedzy sobą, a inym późni; owo iedne dziwowały się tey igrze, ine zasię nie. Oto, wierę, osobne ćwiczenie ! Słyszałem także o iednym wielgim, który lubował się w tem, aby pozierać tak na swoią żenę, nagą abo też ubraną, y ćwiczyć ią wyklaskuiąc ią po zadku y patrzeć na wykręty iey ciała. Słyszałem o iedney godney białey głowie, iż gdy była panną, matka ćwiczyła ią codziennie dwa razy, nie iżby przewiniła, ale ponieważ mnimała naleźć rozkosz patrząc, iako będzie wykręcać tyłkami y resztą ciała, aby nabrać stąd co nieco appetytu: nawet choć iey mineło czternaście lat, owa matka wytrwała w tym y zaciekła się tak, iż ieszcze radsza przypatrowała się temu y zabawiała w ten sposób.

Gorsze słyszałem o iednym wielgim panie y xiążęciu, więcey iuż niż ośmdziesiąt lat temu, iż zanim szedł parzyć się ze swoią żeną, dawał się ćwiczyć, nie mogąc się ozgrzać ani podnieść swey zmiękłey przyrody bez tego mózgowczego likarstwa. Barzo bych rad był, iżby mi iaki świadomy medyk powiedział racyią tego.

Owa nie leda iaka osoba, Pikus Mirandola, powieda, iż widział w swoim czasie nieiakiego galanta, który im barziey go ćwiczono do krwie rzemieńmi, tem nabarziey wówczas był za- ciekły ku białym głowam; y nigdy nie był tak iurny przy nich, ieśli nie był wprzódy oćwiczony: potem szalał iako buhai naysrogszy. Owo, wierę, straszliwe umory człowiecze! ieszcze ów tamten z widokiem y pozieraniem na inych dorzecznieyszy iest niźli ten ostatni.

Kiedym był w Milanie, powiedano mi, z dobrego źrzódła, taką historyią: iż nieboszczyk pan margrabia Peskar, świeżo zmarły wicekról Sycyliey, rozmiłował się wieldze w barzo urodney paniey; tak dobrze, iż iednego rana, mnimaiąc, iż mąż iey wyszedł, poszedł ią nawiedzić nalazłszy ią ieszcze w łóżku; owo tak z nią uradzaiąc nie uzyskał ieno to, iżby ią widział y napatrzył się iey do syta pod płótnami, y dotknął iey dłońmi. Na to uradzanie nadszedł mąż, który w niczym nie dorastał kalibru onego margrafa, y zaskoczył ich w ten sposób, iż margraf nie zdążył sprzątnąć swoiey rękawiczki, która się zabłąkała nie wiem iako pomiędzy gzłami, iako się to często trefia. Rzekłszy tedy kilka słów wyszedł z kownaty; przeprowadzony wszelako przez tego szlachcica, który, nawróciwszy się potem, trefunkiem nalazł rękawicę margrafa zbłąkaną między gzłami, w czym owa pani się nie obaczyła. Wziął ią i pochował na sobie, potem zasię, poźrzawszy surowie na żenę, długi czas wytrwał nie sypiaiąc z nią y nie tknąwszy: dlaczego owa pani iednego dnia, zostaiąc sama w kownacie, wziąwszy pióro do ręki napisała takową kwatrynę:


Vigna era, vigna son.
Era podata, or piu non son;
E non so per qual cagion
Non, mi poda il mio patron.


Owo, gdy zostawiła też kwatrynę napisaną na stole, nadszedł mąż, który uźrzawszy na stole te wirsze wziął pióro y odpowiedział:


Vigna eri, vigna sei,
Eri podała, e piu non sei.
Per la granfa del leon,
Non ti poda il tuo patron.


Y równie zostawił ie na stole. Wszytko doniesiono margrafowi, który uczynił odpowiedź:


A la vigna che voi dicete
lo fui, e qui restete;
Alzai il pamparo; guardai la vite,
Ma, non toccai, si Dio m'ajute.


To znów doniesiono mężowi, który, kontentuiąc się tak przystoynym responsem y słusznym uniewinnieniem, podiął swoią latorośl y uprawiał ią tak dobrze iako wprzódzi y nigdy mąż y żena nie byli w lepszey komitywie.Przełożę to wszytko na naszą mowę, iżby każdy rozumiał:


Byłam piękną winnicą y iestem nią ieszcze.
Byłam niegdy barzo dobrze uprawiona;
Teraz przedsię nie iestem y nie wiem,
Czemu móy gospodarz mnie nie uprawia.


Odpowiedź:


Tak, byłaś winnicą y iesteś nią ieszcze,
Niegdy dobrze uprawną, a teraz wcale;
Dla twey miłości lwiego pazura
Twóy mąż cię iuż nie uprawia.


Odpowiedź margrafa:


W winnicy, o którey mówisz,
Byłem, wierę, y przebywałem troszkę,
Uniosłem gałązkę y poźrzałem na grono,
Wżdy skarż mnie Bóg, ieślim go dotknął kiedy!


Przez ten pazur lwi chciał powiedzieć rękawiczkę, którą nalazł zbłąkaną między gzłami.

Otoć ieszcze grzeczny mąż, który nie wścikł się zbytnio y zbywaiąc podeźrzenia hnet odpuścił żenie w ten sposób. Owo bywaią, wierę, białe głowy, które tak się lubuią w samych sobie, iż pozieraią na się y wypatruią się całkiem nago, tak iż popadaią w zachwycenie widząc się tak cudnemi iako Narcissus. Cóż nam się godzi tedy uczynić patrząc na nie a pozieraiąc? Marianna, żona Herodesa, urodna y zacna biała głowa, kiedy iey mąż chciał się z nią sparzyć w samo połednie y widzieć iasno wszytko u niey, odmówiła mu wręcz, iako powieda Iosefus. Przedsię nie użył władzey mężowskiey, iako ieden wielgi pan, znaiomy mi, uczynił naprzeciw swoiey żenie, wierę, z naycudnieyszych, którą zniewolił tak w iasny dzień y rozdział do goła, mimo iż znacznie się przeciwiła. Potem przysłał iey dworki, aby ią ubrały, które nalazły ią całą płaczącą y zawstydzoną.

Ine bywaią białe głowy, które rozmyślnie nie czynią wielgich wzdragań z ukazowaniem w iasnym świetle widoku swoiey cudności y z odsłanianiem się nago, aby barziey odurzyć y przywiązać swoich miłośników, y sielniey ich przyciągnąć ku sobie; przedsię nie chcą niiak przyzwolić na szacowne dotknięcie, przynamniey niektóre na iakiś czas: bowiem nie chcąc zatrzymać się w tak piękney drodze, posuwaią się daley, iako słyszałem o tem o wielu, które długo tym strychem zabawiały swoich służków tak wdzięcznemi widoki.

Szczęśni ci, którzy wytrwaią w cirpliwości, nie daiąc się nadto uwieść na pokuszenie. Y trzeba, aby barzo był rozmiłowany w cnocie ten, który by widząc cudną białą głowę nie skaził sobie oczu; iako ów Alexander powiedał niekiedy przyiaciołom, iż perskie dziwczęta barzo wielgie cirpienie sprawiaią oczom, które patrzą na nie; y dlatego trzymaiąc cory Daryusza iako swoie niewolnice, nigdy ich nie pozdrawiał inaczey iak ze spuszczonemi oczami, a y to nayrzadziey, iak tylko mógł, z obawy iżby go nie opętała ich doskonała uroda. Nie tylko owo wówczas, ale y dzisiay pośród wszytkich białych głów Wschodu Persyanki zażywała tey chluby y ceny, iż są nayozdobnieysze y naydoskonalsze w proporcyach swoiego ciała y przyrodzoney piękności; wdzięczne, schludnie odziane y obute; zwłaszcza, y nad wszytkie, one mieszczanki starodawnego y królewskiego grodu Szyras, które tak są sławione dla swoiey urody, białości y wdzięczney lubości, y przymilności, iż Maurowie, wedle dawney y powszechney gadki, powiedaią: iż prorok ich Mahomet nie chciał nigdy iść do Szyras, z obawy iż gdyby raz był uźrzał owe cudne białe głowy, nigdy po śmierzci iego dusza nie weszłaby do raiu. Ci, którzy tam byli y pisali o tym, tak powiedaią; w czym można zauważyć hipokrickie postąpienie tego dobrego obwiesia y hultaia proroka: iakoby nie stało napisane, o czym świadczy Belon w iedney xiędze arabskiey zaintytułowaney: O dobrych obyczaiach Mahometa, gdzie pochwalona iest iego krzepkość cielesna, iako iż się chełpił, że może spraktikować y obrócić swoie dwanaście żen, które miał, w teyże samey godzinie, iedną po drugiey. Słyszałem raz iedno pytanie z przyczyny owego postępku Alexandra, o którym wspomniałem, y Scypiona Afrykanma, który z dwóch zasłużył na więtszą pochwałę strzemięźliwości. Alexander, nie dufaiąc w siły swoiey czystości, nie chciał zgoła widzieć onych cudnych pań perskich: Scypion zasię po wzięciu Nowey Kartaginy uźrzał ową piękną pannę iszpańską, którą żołnirze mu przywiedli, ofiarowuiąc mu za część iego łupu; która była tak celuiąca w urodzie y w tak wdzięcznym, źrałym wieczku, iż kędy ieno przechodziła, wszędy podbudzała y czarowała wszytkich oczy do patrzenia na nią, y Scypiona także; który, pozdrowiwszy ią barzo obyczaynie, przepytywał się, z iakiego miesta w Iszpaniey by była y o iey rodziców. Na co usłyszał miedzy inemi, iż była narzeczona młodemu rycerzowi zwanemu Alucius, xiążęciu Celtyberów, za czym mu ią oddał y iey oćcu a matce nie tknąwszy iey; czym barzo ziednał ową panią, iey rodziców y narzeczonego, tak iż odtąd stali się wieldze przychylni dla Rzymu y dla republiki. Przedsię, co wiedzą o tym, czy w duszy owa piękna biała głowa nie pragnęła być nieco nadzianą y nadpoczętą od Scypiona, od niego, powiedam, który był urodny, młody, dzielny, rześki y zwycięski? Możebna, iż gdyby ktoś zaufany abo zaufana ze swoich iey zapytał, wedle wiary y sumnienia, czy nie byłaby chciała, pozwalam wam się domyśleć, co byłaby odpowiedziała, abo też zrobiła iaką minkę przyzwalaiącą, iż byłaby tego pragnęła; y pomyślcie k'temu, czyli klimat Iszpaniey y zachodnie słońce nie mogło skłaniać iey ku temu, iako wiele inych białych głów dzisieyszych y z tey okolicy urodzonych, y podobnych tamtey paniey, które są barzo gorące y łase na to, iako ich siła widziałem takich. Nie trzeba też wątpić, iż gdyby ta piękna y poczciwa panienka była proszona y żądana od onego urodnego młodzieńca Scypiona, iż byłaby go uięła za słowo, by nawet na samym ołtarzu swoich pogańskich bogów.

W czym, wierę, barzo niektórzy chwalili owego Scypiona za ów dar strzemięźliwości; ini zasię go potępiali: bowiem w czym może okazać dzielny a krzepki rycerz wspaniałość swego serca naprzeciw zacney y urodney paniey, iak tylko okazawszy iey skutecznie, iż ceni iey piękność y miłuie ią barzo, nie uświadczaiąc iey onych chłodów, respektów, skromności y dyskreciów, jakie nieraz (tak słyszałem) siła kawalerów y pań nazwało radniey wymysłami mózgowczemi y upadkiem serca niżeli cnotą. Nie, wżdy to nie iest to, co piękna y zacna biała głowa miłuie w swoiem sercu, ale przedsię dobre nasycenie się nią, roztropne, diskretne a taiemne. Słowem, iako rzekła iednego dnia godna biała głowa czytaiąc ona historią: ów Scypion, przy całym swoim dzielnym y wspaniałym hetmaństwie, to był głupiec, iż ziednywał kogo ku sobie y państwu rzymskiemu takim niezdarnym sposobem, co mógłby był uczynić inym, barziey przystoynym, zwłaszcza iż to był łup woienny, z którego w tym powinno się triumphować barziey niż w którey iney rzeczy.

Nie tak uczynił on wielgi fondator iego miasta, kiedy owo porwano owe panie sabińskie, naprzeciw tey, która mu przypadła; przedsię użył iey do syta bez żadnego wydwarzania; z czego rada była ieno y nie markociła się o to, ani ona, ani iey kompanionki, które hnet zgodziły się ze swemi mężami y wydziercami y nie krzywdowały sobie iako ich oćcowie y matki, którzy podnieśli znaczną woynę.

Prawda iest, iż bywaią ludzie y ludzie; białe głowy y białe głowy, które nie chcą obcować z każdym z brzegu takowym sposobem: wżdy nie wszytkie podobne są do żeny króla Ortyagona, iednego z galickich królów Azyey, niewiasty doskonałey urody. Tę gdy poymał w niewolę nieiaki setnik rzymski y kusił się o iey cześć, nalazłszy ią oporną, iako iż miała wstręt wydać się iemu, osobie tak nikczemney a lichey, wziął ią gwałtem a siłą, ile że los y przemoc woienna dała mu ią w ręce prawem niewolnictwa; czego niebawem pożałował y poniósł za to pomstę; bowiem ona, przyrzekłszy mu wielgi okup za swą wolność y gdy oboie udali się na zmówione miesce dla podięcia piniędzy, ta pani dała go zabić, wedle opowieści, y zaniesła głowę iego swemu mężowi, któremu zwierzyła źrzetelnie, iż ów oto pogwałcił sumniennie iey srom, ale iż wzięła za to pomstę w tym sposobie: co iey mąż przychwalił y szacował ią wieldze.

Y od tego czasu, powieda historia, chowała swoią cześć aż do ostatniego dnia życia z całkowitą świętością y powagą: wżdy mimo wszytko uszczknęła ten smaczny kąszczek, chociay pochodził od leda iakiego człeka.

Nie tak poczęła sobie Lukrecyia, bowiem nie posmakowała tego, mimo że zabiegał się o nią dzielny król: w czym nalazła się po dwakroć iak głupia, raz iż mu nie wygodziła na miescu by troszkę, a wtóre, iż się zbawiła żywota.

Aby ieszcze wrócić do Scypiona, snadź nie znał ieszcze dobrze obyczaiu woiennego dla łupu y dla rabowania; bowiem, iako słyszałem od iednego z naszych znacznych hetmanów, nie ma takiey sposobney źwirzyny po temu iako biała głowa poymana we woynie; y dworował sobie z wielu inych swoich kompanionów, którzy ponad wszytko zlecali przy szturmach a dobywaniu miest cześć białogłowską, a także nawet zgoła w inych miescach a potkaniach; bowiem te panie nawidzą ludzi rycerskiego rzemięsła barziey od inych y onych gwałt przywodzi im ieno więcey appetytu; a potem, nie ma w tem nic do przyganienia: rozkosz stąd im zostaie, cześć mężów y ich samych nie iest zgoła nadwerężona; wżdy wielga się im stąd szkoda stała? A co więtsza iest, ocalaią tak życie a mienie swoich mężów, iako ta cudna Eunoia, córka Boguda czy Bochusa, króla Mauretaniey, którey Cezar poczynił znaczne dary, iey y mężowi, nie tyle, trzeba mnimać, za to, iż przeszli na iego stronę, iako Hiuba, król Bityniey, na stronę Pompeiusa, ieno iż była urodna niewiasta y Cezar miał z nią obcowanie a lube użycie. Siła inych dogodności iest w takiem miłowaniu, których nie będę wywodził; wżdy mimo to, powiedał ów znaczny hetman, iego ini wieldzy kompanioni, równi iemu, dzierżąc się starego obyczaiu porządków woiennych, żądaią, aby przestrzegano czci białych głów, których by trzeba wprzódy przepytać się poufnie y sumniennie o ich mnimania y potem o tym sądzić; lub, możebna, są oni natury naszego Scypiona: ten ci rad postępował iako ów pies ogrodnika, który, iako powiedałem niegdy, nie chcąc sam ieść kapusty w ogrodzie, nie dozwala, aby ini iey pokosztowali. Iako uczynił naprzeciw biednemu Masynissie, któremu, co tylekroć naraził życie dla niego y dla rzymskiego narodu, tyle namozolił się, napocił a napracował, aby Scypionowi przysporzyć chwały a zwycięstwa, ten odmówił mu y odiął piękną królową Sofonizbę, którą był poymał, y obrał iako swą główną y naycennieyszą część łupu: wżdy ów Scypion uprowadził mu ią, aby posłać do Rzymu, iżby żyła resztę dni swoich iako naynędznieysza niewolnica, gdyby Masynissa nie był temu zaradził. Chłuba iego byłaby stąd więtsza a bogatsza, gdyby była się tam poiawiła iako piękna a wspaniała królowa, żena Masynissy, y gdyby mówiono widząc ią przechodzącą: ,,Oto iedno z pięknych znamion podboiu Scypiona"; bowiem chwała, wierę, więcey spoczywa w kształcie rzeczy wielgich a wyniosłych niżeli podleyszych. Rzec się godzi, iż Scypion w tym wszytkim nie barzo roztropnie sobie poczynał abo też był nieprzyiacielem całey płci białogłowskiey lub zgoła niemocnym iey zadość uczynić, chocia owo powiadaią, iż na stare lata zaczął się wąchać miłością z iedną ze służebnych swoiey żeny; co ta pani znosiła barzo cirpliwie, dla przyczyn, które dałoby się o tym nadmienić. Owo aby wyniść z onych manowców, na iakie zboczyłem, a wrócić na gładką drogę, któreyem poniechał, powiedam, aby sprowadzić ku końcu tę rozprawę: iż nie ma nic w świecie tak wdzięcznego do uźrzenia y do oglądania iako cudna biała głowa dwornie odziana abo też przystoynie rozebrana y pokładziona; ba aby była zdrowa, czysta, bez skazy, narośli y wrzodów, iakom to rzekł.

Król Franciszek powiedał, iż szlachcic, by naymożnieyszy, nie może lepiey ugościć swego pana, by nawiętszego, w swoiem domie lub zamku, ieno aby mu nastręczył na pirwszy widok a pirwsze spotkanie swoią piękną żenę, pięknego konia y pięknego charta; bowiem, rzucaiąc oczy na przemian na iedno, to znów na drugie y owo na trzecie, nie może sobie nigdy uprzykrzyć w tym domu: czym mienił owe trzy piękne rzeczy iako barzo wdzięczne do uźrzenia y podziwiania, a także wieldze przyiemne w użyciu.

Królowa Iezabel Kastyliańska mawiała, iż barzo wielgą naydzie rozkosz w oglądaniu cztyrech rzeczy: "homhre d'armas en campo, obispo puesto en pontijical, linda dama en la cama, y ladron en la horca" - "rycerza uzbroionego w polu, biskupa w pontyfikaliach, piękney białey głowy w łóżku y hultaia na szubienicy".

Słyszałem od nieboszczyka pana kardynała Lotaryngskiego Wielgiego, świeżo zmarłego, iż kiedy iechał do Rzymu do papieża Pawła Czwartego, aby zerwać rozeym uczyniony z cysarzem, przeieżdżał przez Wenecyą, gdzie był barzo godnie podięty, o czym y nie ma wątpienia, skoro był takim wielgim oblubieńcem tak możnego króla. Cały ów mnogi y wspaniały senat wyszedł naprzeciw niemu; y gdy przeieżdżał wielgim kanałem, okna domów były obsadzone wszytkiemi białymi głowami całego miesta, y z naycudnieyszych, które tam przybieżały, aby napatrzyć się onemu wiazdu. Owo był tam ieden z nayznacznieyszych, który zabawiał go o sprawach państwa y przygwarzał o tem siemię: przedsię widząc, że kardynał rzucał barzo ustawicznie zwrok na one piękne damy, rzekł doń w narzeczu iego ięzyka: "Wasza dostoyność, tak mnimam, iż mnie nie słuchacie, y macie racyią; bowiem z o wiele więtszą iest to uciechą a rozrywką widzieć te wdzięczne białe głowy w okniech y sycić się ich zwrokiem niżeli słuchać mowy zgrzędnego starca iako ia, chociaby nawet mówił o iakiey wielgiey zdobyczy ku waszey korzyści." Pan kardynał, któremu nie zbywało na dowcipie y pamięci, powtórzył mu słowo w słowo wszytko, co tamten był mu powiedział, tak iż ów dobry starzec barzo rad był z niego y miał go w niezwyczayney estymie, iż zabawiaiąc się widokiem onych pięknych białych głów przedsię nic nie przepomniał ani nie opuścił z tego, co mu powiedział.

Kto widział dwór naszych królów: Franciszka, Hendryka Drugiego y inych królów, iego synów, przyzna chętnie, kim by kolwiek był y chociaby ziachał cały świat, iż nie widział nigdy nic tak pięknego iak nasze panie będące na dworze tych królów y nasze królowe, ich żeny y matki, y siostry; przedsię ieszcze pięknieyszą rzecz byłby widział (tak ktoś powiedał), gdyby był ieszcze żyw dziadek mistrz Gunina, który przez swoie wymysły, złudy, czamoxięstwa a zamawiania byłby mocen przedstawić ie rozdziane y nagie, iako powiedaią, iż uczynił raz w pewney zaufaney kompaniey na rozkaz króla Franciszka: bowiem był to człek barzo doświadczony a subtylny w swoiey sztuce; y iego wnuk, któregośmy znali, nic nie rozumiał z tego naprzeciw niemu. Mnimam, iż ten widok byłby równie ucieszny, iako był niegdy widok białych głów egipskich w Alexandryey z okazyey powitania a przyięcia ich wielgiego boga Apisa, naprzeciw któremu wyszły z wielgą uroczystością, unosząc swoie suknie, kiecki a gzła y podkasuiąc ie nawyżey iako mogły, z nogami barzo rozszyrzonemi a rozkraczonymi pokazuiąc cisa zgoła iak na talerzu: pomyślcie, iż rozumiały, że barzo godnie go tym uczciły. Kto chce uźrzeć tę opowiastkę, niechay czyta Alexan. ab Alex. w szóstey księdze iego Dni uciesznych. Mnimam, iż taki widok był barzo luby, bowiem panie z Alexandriey były piękne, iako są ieszcze dzisiay. Ieśli stare a szpatne czyniły tak samo, niech im kat świci; bowiem zwrok powinien się zawżdy rozciągać ieno na to, co nadobne, y unikać szpatoty iako może.

W Szwaycaryey mężczyźni i białe głowy stykaią się po społu w łaźniach, nie czyniąc przedsię nic sprośnego, ieno płócienko sobie z przodu przywiązuią: ieśli przystaie nieco luźno, wżdy można uźrzeć co nieco, co się spodoba abo nie spodoba, wedle piękna y szpatoty. Zanim skończę tę rozprawę, ieszcze dodam iedno słowo. W iakie pokuszenia y rozkosze dla zwroku musieli popadać młodzi panowie, rycerze, szlachta, plebeie y ine Rzymiany w ubiegłym czasie, w dniu gdy się obchodziło w Rzymie święto Flory, o którey powiedaią, iż była naywdzięcznieyszą y nabarziey triumphuiącą kortezaną, iaka kiedykolwiek parała się k...ewstwem w Rzymie lub indziey! Y co nabarziey ią w tym zalecało, iż była z poczciwego domu a znacznego rodu: wżdy takie białe głowy z nieledacyiakiey mąki barziey się podobała, a parzenie się z niemi barziey iest doskonalsze niżeli z inemi.

Owo też owa pani Flora miała to dobrego y lepszego niżeli Lais, która wąchała się z całym światem na kształt tłuka, zasię Flora ieno z co znacznieyszemi: tak iż na progu swoich drzwi położyła ten nadpis: "Królowie, xiążęta, dyktatorowie, konsule, cenzory, wysokie kapłany, questory, ambasadory y ine wielgie państwo, wnidźcie; ini zasię nie."

Lais kazała sobie zawżdy płacić z góry, zasię Flora nie, powiedaiąc, iż tak poczyna sobie z wielgimi, iżby y oni poczynali sobie tak samo z nią, iako możni y wspaniali; a także, iż biała głowa znaczney piękności a wysokiego rodu zawżdy będzie tyle ceniona, ile się sama szacuie: owo też nie brała, ieno to, co iey dawano, powiedaiąc, iż każda zacna pani powinna dawać rozkosz swemu miłośnikowi dla miłości, a nie dla chciwstwa, ile że wszytkie rzeczy maią pewną cenę za wyiątkiem miłości.

Za czym w swoiem czasie owa Flora rozdawała tak wdzięcznie miłość y dawała sobie tak krzepko sługiwać, iż gdy czasem wychodziła z pomieszkania, aby się przechodzić po mieście, było dosyć gadania o niey na cały miesiąc, tak dla iey piękności, iey cudnych a bogatych stroiów, iey hardego noszenia się, iey ponęty, iako dla wielgiego orszaku dworzanów a służków y wielgich panów będących z nią, y którzy ciągnęli za nią a krzątali koło niey iako szczyre niewolniki; co dozwalała barzo cirpliwie. Zasię posłowie cudzoziemscy, kiedy powracali do swoich prowinciów, barziey się lubowali w opowieściach o piękności y osobności cudney Flory niźli o potędze rzeczypospolitey rzymskiey, a zwłaszcza o iey wielgiey szczodrobliwości, wbrew przyrodzeniu takich pań; wżdy też ona wznosiła się ponad pospólstwo, skoro była szlachcianka. Wreszcie zmarła w iakiem bogactwie y dostatku, iż cena iey śryber, mebli y klenotów wystarczaiąca była, aby odnowić mury Rzymu y ieszcze aby oczyścić z długów rzeczpospolitą.Uczyniła naród rzymski swoim głównym spadkobiercą, dlaczego zbudowano iey w Rzymie świątynię barzo wspaniałą, którą od Flory nazwano Floryanką.

Pirwsze święto, iakie obchodził kiedy cysarz Galba, było święto Flory Miłośnicy, w którym dniu pozwolo nem było Rzymianom a Rzymiankom czynić wedle smaku wszytkie sprosności, wszeteczeństwa, plugastwa y nierządy, iakie by tylko umieli wymyślić; tak iż uznawano za barziey świątobliwą y zacnieyszą tę, która w ów dzień więtszey potrafiła dokonać rozpusty y paskudztwa a rozwięzłości. Pomyślcie, iż żadna fiskania (którą służebne y niewolnice murzyńskie tańczą w niedzielę na Malcie, na szczyrym placu przed całym światem) ani żadna sarabanda nie umywała się do tego y że nie zaniedbywały przy tym ani poruszeń y wytrząsań lasciwnych, ani sprośnych postaw, ani poczwamych wykręcań. Y owo, która umiała ie wyimainować barziey sprośne a wyuzdane, tym barziey chwalebna była ta pani, ile że takie mnimanie było u Rzymian, iż która pódzie do świątyni teyże bogini w ubiorze y postawie, y obyczaiu barziey wszetecznym a wyuzdanym, będzie miała tę samą łaskę y szczodre dobytki, iakie miewała Flora.

Oto, wierę, piękne mnimania y piękne obchodzenie święta! bo też to y byli pogani. Co do tego nie ma wątpienia, iż nie zaniechiwali żadnego rodzaiu sprosności y długo przedtem iuż te dobre panie studiowały swoią lekcyią, ni mniey ni więcey iako nasze uczą się baletnych pląsów; nie ma wątpienia też, czy były w tem gorliwe a pilne. Młodzieńcy y starce nawet takoż byli k'temu barzo chciwi, aby widzieć y oglądać takowe lasciwne widowiska. Gdyby takież mogły być przedstawiane u nas, świat miałby z tego wielgą korzyść wszelakiego rodzaiu; y aby być przy takiem widoku, ludzie by się pozabiiali od ścisku.

Wiele by o tem mógł rozpowiadać, kto by chciał: zostawiam to naszym krzepkim galantom. Kto chce, niech czyta Swetoniusza, Pauzaniasza Greka a Maniliusza Łacinnika xięgi, iakie napisali o paniach znamienitych y sławnych miłośnicach, a wszytko tam wyczyta. Ieszcze iedna przypowiastka, a potem koniec.

Można wyczytać, iż Lacedemończykowie wyruszyli raz oblegać Mesynę, w czym Mesyńczycy wyprzedzili ich, bowiem wyszli hnet z miasta, ieden po drugim, pociągnęli y pobiegli ku Lacedemoniey, mnimaiąc ią pochwycić z nagła y złupić, w czas gdy tamte woyaki będą zabawiać się pod ich miastem. Przedsię byli w tym silnie odparci y przegonieni od białych głów pozostałych w mieście: o czym dowiedziawszy się Lacedemończykowie odmienili drogę y wrócili się znowu ku swemu grodu; owo z dala uźrzeli swoie żeny cale uzbroione, które były odegnały nieprzyiaciół, y barzo się temu przelękli; wey tamte hnet dały im się poznać y ięły rozpowiedać swoie losy; za czym ci zaczęli z radości ie całować, obłapiać a pieścić, tak iż, niechaiąc wszelakiego wstydu y nie maiąc cirpliwości rozdziać zbroie, ani ci, ani one, uczynili to sumniennie na tym miescu, na którym ie spotkali, gdzie tedy można było widzieć to i owo y słyszeć ucieszny dźwięk a szczęk oręża y iney rzeczy. Ku czego pamięci wybudowali świątynię a pomniczek bogini Wenerze, którą nazwali Wenerą w zbroiey, w przeciwieństwie do wszytkich inych maluiących ią cale nagą. Oto, wierę, ucieszne sparzenie się y piękna przyczyna, aby wymalować Wenerę w zbroiey y nazwać ią od tego!

Często się widzi śród ludzi rycerskiego rzemięsła, zwłaszcza przy braniu miest siłą, iako wielu żołnirzów całkowicie uzbroionych folguie sobie z białemi głowiętami, nie maiąc czasu y cirpliwości rozbroić się, aby nasycić swoią chuć y appetyt, tak ich przypiera żądza; wżdy widzieć żołnirza zbroynego parzącego się ze zbroyną białogłową - nieczęsto się to uźrzy. Można tedy sobie wyobrazić rozkosz, iaka stąd może wyniknąć, y która mogła być więtsza w onem pięknem mysterium: czy dla uczynku, czy dla zwroku, czy dla szczękania broni! To zawisło od imainacyey, iaką by ktoś mógł sobie uczynić, tak dla działaiących, iako dla patrzących, którzy podczas byli tam obecni.

Owo dość na tym; zakończmy iuż: pomnożyłbych tę rozprawę ieszcze o nieco przykładów, ba lękam się, iż gdybych okazał się nazbyt sprośnym, popadłbych przez to w osławę. Trzeba wszelako, iżbych, nachwaliwszy się tyle piękne białe głowy, przydał opowiastkę o iednym Iszpanie, który, nie barzo nawidząc iedney niewiasty, odmalował mi ią iednego dnia iak należy y rzekł mi: "Senor, vieja es como la lampada azeitunada d'iglesia, y de hechura del armario, larga y desvayada, el color y gesto como mascara mal pintada, el talle como una campana o mola de molino, la vista como ydolo del tiempo antiguo, el andar y vision d'una antigua fantasma de la noche, que tanto tuviesse encontrarla de noche, como ver una mandragora. Iesus! Iesus! Dios me libre de su mal encuentro! No se contenta de tener en su casa por huesped al provisor del obisbo, ny se contenta con la demasiada conversacion del vicario ny del guardian, ny de la amistad antigua del dean, sino que agora de nuevo ha tornado al que pide para las animas de purgatorio, para acabar su negra vida." - "Otoć ona; iest iako lampa stara y cała tłusta od oliwy kościelney; z postawy a kształtu podobna iest szafie wielgiey, pustey y źle skleioney, kolor y gracyą ma iako maszkara źle malowana; tułów ma iako dzwon klasztorny abo kamień młyński; twarz iako w posążku bożka z dawnych czasów; zwrok y chody iako starożytne widziadło błądzące po nocy; tak iż tyleż bych się lękał spotkać ią w nocy iako użrzyć mandragorę. Iesus! Iesus! Niech mnie Bóg ochrania od takowego spotkania! Nie dość iey tego, iż ma za swego statecznego gościa biskupiego prowizora, ani się kontentuie nadmiernym obcowaniem wikarego, ani ustawnemi odwiedzinami gwardyana, ani zastarzałą przyiaźnią dziekana, ieno teraz znowu wzięła sobie ieszcze tego, który się modli za dusze czyśćcowe, a to aby dokonać swego czarnego żywota."

Oto iak Iszpan, który tak wdzięcznie odmalował trzydzieści piękności białogłowskich, iako rzekłem o tym w tey rozprawie, ieśli chce, umie także barzo ią poniżyć.



ROZPRAWA TRZECIA

O URODZIE PIĄKNEJ NOŻKI Y O POWABACH IEY, IAKIE MA

Pomiędzy wieloma cudnemi pięknościami, których pochwały słyszałem nieraz miedzy nami dworzany iako sposobnych do obudzenia miłości, barzo wysoko szacuie się u urodney białey głowy piękną nożkę; z których widziałem wiele pań czyrpiących sławę y troskaiących się o to, aby ie mieć y zachować piękne. Miedzy inemi słyszałem o iedney barzo znaczney xiężniczce we świecie, znaiomey mi, która nawidziła iedną ze swoich dworek ponad wszytkie ine y sprzyiała iey barziey od inych ieno dlatego, iż umiała iey nałożyć pończochy tak dobrze obciągnięte y sposobiła łydeczkę tak chędogo, y nakładała tak czysto podwiązkę, y lepiey niż iaka bądź ina; tak iż była barzo w łasce u swoiey pani y zgoła wiele podarków stąd miała.

Owo z tego starania, iakie miała, aby trzymać swą nóżkę w takiey piękności, trzeba mnimać, iż nie było to, aby ią kryć pod kiecką ani też fałdami sukni, ba aby się nią popisywać niekiedy w pięknych gatkach ze złotogłowiu y śrybrney lamy lub iney materiey, barzo schludnie y wdzięcznie uszytych, iakie nosiła zwyczaynie: bowiem ieśli kto ma takie ukontentowanie ze siebie, snadnie chce użyczyć y inym co nieco z tego widoku y z iney rzeczy.

Owa pani nie mogła się takoż wymówić powiedaiąc, iż było to dla przypodobania się mężowi, iako nawięcey ich tak powieda, nawet zgoła starszych, kiedy się tak sztyftuią y zaprawiaią, chocia iuż są leciwe; przedsię ta była wdowa. Prawda iest, iż za czasu męża czyniła tak samo, y dlatego nie chciała zaniechać tego potem, straciwszy go.

Znałem siła pięknych i godnych niewiast a panien, tak samo troskliwych w tem, aby hodować równie schludnie y kosztownie, y wdzięcznie swoie nadobne nożki; wżdy maią w tem racyią: bowiem tutay spoczywa więcey lascywii, niżby kto mnimał.

Słyszałem o iedney barzo znaczney paniey, za czasu króla Franciszka, y barzo urodziwey, która, złomiwszy sobie nogę y dawszy ią sobie nastawić, nalazła, iż nie było dobrze y że została iey cale krzywa: owo była taka rezolutka, iż dała ią sobie złomić drugi raz nastawiaczowi, iżby ią złożył należycie, iako była wprzódziey, y sprawił, by stała się równie piękna y prosta. Owo nalazła się iedna, która się barzo temu dziwowała, przedsię tey ina piękna biała głowa, barzo bystra, dała odprawę y rzekła: ,,Rozumiem tak z tego, iż nie wiecie, iaką cnotę miłosną posiada w sobie piękna nożka."

Znałem niegdy iedną barzo piękną y poczciwą dziewkę we świecie, która, rozmiłowawszy się tęgo w znacznym panie, chciała przynęcić go ku sobie y wyciągnąć zeń iaką dobrą korzyść. Nie mógłszy tego uzyskać, iednego dnia, będąc w aleii parkowey y widząc, iże nadchodzi, udała, iakoby podwiązka iey oblatywała; y usunąwszy się co nieco na stronę podniosła nogę y poczęła obciągać pończochę y poprawiać podwiązkę. Ów możny pan przyźrzał się iey sielnie y nalazł nożkę barzo cudną; y zapamiętał się tak pilnie, iż ta nożka zdziałała w nim więcey, niż uczyniło iey piękne oblicze; iako że uznał w sobie, iż te dwa piękne słupki muszą dźwigać zacny budynek. Późniey przyznał się do tego tey swoiey miłośnicy, która odtąd zażywała go, iako się iey zdało. Zważcie ten wymysł y ten wdzięczny fortyl miłosny.

Słyszałem takoż o piękney y godney białey głowie, nadto paniey wielgiego dowcipu, uciesznego y wesołego obycia, która, daiąc sobie iednego dnia wciągać pończochy swemu pokoiowemu, spytała go, czy nie popadał przez to w chuć, pokuszenie a pożądliwość: przy tym rzekła y nazwała to słowo prosto z mostu. Pokoiowiec mnimaiąc, iż dobrze rzecze, ze czci, iaką miał dla niey, odpowiedział, że nie. Aż ta podniesła rękę y dała mu rzetelnie w gębę : "Ruszay - rzecze - nigdy mi iuż nie będziesz posługiwał; iesteś gamoń, niezguła y przepędzam cię z moich oczów!"

Siła bywa dzisiay pokoiowców u panien, którzy nie są tak strzemięźliwi ubieraiąc y obuwaiąc swoie panie przy wstawaniu: bywaią też y niektórzy ze szlachty, którzy by się tak nie zbłaźnili widząc takowe smaki.

Owo nie od dziś dopiro cenią we świecie piękność pięknych rąk y pięknych nóżek, bowiem to iest ied-ność; wżdy za czasu Rzymian czytamy, iż Lucyusz Witeliusz, ociec cysarza Witeliusza, goreiąc sielną miłością ku Massalinie y pragnąc przyść do łaski iey męża za tem pośrzednictwem, uprosił iednego dnia, iżby mu wyświadczyła tę cześć y pozwoliła iednego daru. Cysarzowa go spytała: "A co?" - "Oto, pani - rzekł - pozwólcie, abych iednego dnia rozzuł wam trzewiki." Massalina, która była pani barzo ludzka dla swoich poddanych, nie chciała mu odmawiać tey łaski; owo rozzuwszy ią zachował ieden trzewiczek y naszał go zawżdy na sobie miedzy koszulą a ciałem, całuiąc go nayczęściey iako mógł, ubóstwiaiąc tak cudną nóżkę swoiey paniey w iey trzewiczku, skoro nie mógł mieć do swoiey woley naturalney stopki ani iey wdzięczney nóżki.

Owo znacie milorda z Angliey w Stu opowiastkach królowey Nawarry, który tak samo nosił rękawiczkę swoiey paniey na ziobrach y barzo się tym czuł bogaty. Znałem siła szlachty, którzy, za czym wdziali iedwabną pończochę, prosili swoie panie y władczynie, aby ich sprobowały y nosiły przed nimi iakie ośm abo dziesięć dni (trochę mniey abo trochę więcey), zasię potem naszali ie w barzo wielgiem poważaniu y zadowoleniu ducha y ciała.

Znałem iednego pana we świecie, będącego raz na morzu z iedną barzo wielgą damą, z naypięknieyszych tego świata; któremu, iako że przeieżdżali przez iego kray, a zwłaszcza iż iey dworki słabowały od morza y barzo mało były sposobne, aby usługiwać swey paniey, przypadło mu to szczęście, iż musiał iey przypomagać przy wstawaniu y kładzeniu się w łoże; przedsię kładnąc ią y pomagaiąc wstać, obuwaiąc y rozzuwaiąc tak się w niey rozmiłował, iż mnimał stąd oszaleć, mimo iż była mu krewna: ile że, wierę, pokusa w tym iest barzo niezwyczayna y nie ma kogo tak obumarłego, iżby się nie poruszył.

Czytamy o żenie Nerona, Poppei Sabinie, nawięcey mu ulubioney, która prócz tego, iż była nabarziey marnotrawna we wszytkim rodzaiu zbytków, ozdóbek, stroików, parad y przequintu w ubiorach, nosiła trzewiki y ciżemki cale ze złota. Ta osobność nie cytowała k'temu, aby ukrywać swoią stopkę abo nóżkę Neronowi, swemu rogatemu małżonkowi: nie on sam cieszył się tą lubością y tym zwrokiem, wżdy było siła inych takich. Mogła sobie przyzwolić na taką osobność dla siebie, skoro dawała okuwać kopyta koni ze swego zaprzęgu srebrnemi podkowami.

Imćpan święty Hieronimus przygania barzo sielnie iedney paniey swego czasu, która nazbyt była troskliwa koło piękności swey nożki, w tych własnych słowach: "Swóy mały czarny bocik, dobrze obcisły i ślniący, zastawia iako przynętę młodzieńcom y wabi ich brzękiem swoich zapinek." Domyślcie się, iż to była iakowaś moda obucia, zwyczayna w owym czasie, która była nazbyt wydworna y mało przystoyna poczciwym białym głowam. Obuwanie takich botków iest ieszcze dziś w użyciu pomiedzy białemi głowami w Turcyiey, ba, u nawiętszych y naycnotliwszych.

Słyszałem, iako rozprawiano o tym y czyniono zagadnienie, iaka nożka iest barziey pokuśliwa y przynętna, abo goła, abo odziana y obuta. Wielu sądzi, iż nie masz nic ponad samą przyrodę, kiedy iest dobrze uformowana, wedle wszelkiey doskonałości y wedle piękności, które wymienił ów Iszpan, iakom rzekł o nich poprzednio, y kiedy iest należycie biała, piękna y dobrze gładka, y pokazana w sposobną porę w nadobnem łóżeczku; bowiem inaczey, gdyby biała głowa chciała ią pokazować nagą w chodzie abo inaczey y z trzewiczkami na nogach, to chociaby była przystroiona nawspanialey w świecie, nigdy by iey nie nazwano barzo obyczayną ani wdzięczną, iako iną, która byłaby przystoynie odziana piękną pończoszką z ubarwionego iedwabiu abo też białey siateczki, iakie to wyrabiaią we Florencyey dla noszenia na czas lata, które widziałem, iako nosiły niegdy nasze panie, zanim iedwabne pończochy przyszły u nas w tak pospolite użycie; a przy tym trzeba, iżby była dobrze naciągnięta y wyprężona iako skóra na bębnie y przymocowana abo szpileczkami, abo inaczey, wedle chęci y mody białogłowskiey: potem zasię trzeba przystroić nogę pięknym białym trzewiczkiem abo ciżemką z czarnego axamitu lub inego koloru, abo wdzięcznym małym chodaczkiem, tak zgrabnie uczynionym, iż nie można więcey, iako widziałem takie u iedney barzo znaczney paniey we świecie, przednio uczynione y barzo lube. W czym równie trzeba baczyć na piękność nożki; bowiem ieśli iest przyduższa, iuż nie iest piękna; ieśli iest nazbyt drobna, daie złe mnimanie y osąd o swoiey damie, iako że powiedaią: "Mała noga, wielga p...a", co iest co nieco omierzłe: przedsię trzeba, aby była nieco pośrzednia, iako widziałem takich wiele, które budziły znaczne pokusy, a zwłaszcza kiedy ich panie wysuwały ie y ukazywały na poły spod kiecki, y ruszały niemi a podrygowały nieiakiemi małemi ruchami a potrząsaniami lasciwnemi, które były obute pięknym, małych chodaczkiem z krzyną koreczka y trzewiczkiem białym, zaszpicowanym,

a nie rogatym z przodu, wżdy białe iest naypięknieysze. Przedsię owe małe chodaczki a trzewiczki są dla dużych a wyniosłych białych głów, nie zaś dla krótkich a kucowatych, noszących chodaki z zolami na dwie stopy wysokie: kiedy się ruszaią, tak się to widzi iakoby maczuga olbrzyma abo berło błazeńskie.

Iney rzeczy równie winna się strzec biała głowa, iżby nie przekształcała swoiey płci a nie przebierała się za chłopca, bądź to dla maszkarów, bądź dla iney rzeczy: bowiem chociaby miała naycudnieyszą nogę we świecie, zda się niekształtowna, ile że trzeba, aby każda rzecz miała swoią własność a swoią przystoyność: owo zapieraiąc się swoiey płci, spoczwarzaią ze wszytkim swoią całą urodę y wdzięczność przyrodzoną.

Oto czemu nie barzo iest przystoyna, iżby biała głowa czyniła z się chłopca, aby pokazać się barziey cudną, cheba że ieno przystroi się wdzięcznie w piękną czapeczkę z piórkiem, przyczepionym po gwelfsku abo po gibelińsku, lub też na przodku czoła, aby nie podawać się ani do iednych, ani do drugich, iako od niedawnego czasu nasze dzisieysze panie uczyniły tę modę: przedsię nie wszytkim to się dobrze przygodzi, trzeba mieć liczko misterne, osobno iakby k'temu stworzone, iako to widziano u naszey królowey Nawarry, która czyniła to tak dobrze, iż widząc ieno samą twarz po chłopczyńsku przystroioną nie można by osądzić, do iakiey by płci przynależała, czy ma coś z pięknego młodego chłopięcia, czy barzo cudney paniey, iako nią w rzeczy była.

Wspominam owo iedną we świecie znaiomą mi, chcącą tamte naśladować w dwudziestu pięciu leciach y będąc nadto znaczney y wyniosłey postawy, cale mężczyźńskiey; owo ta,świżo przybywszy na dwór, mnimaiąc się być barzo foremną, poiawiła się iednego dnia na sali balowey; co się nie obyło bez wielgiego przygapiania y uszczypków, aż do samego króla,któren hnet wydał swóy osąd, bowiem w trefności rzeczenia prym dzierżył we swoim królestwie; owo rzekł, iż podobna była barzo kuglarce y mietełniczce abo, radniey rzekłszy, owym malowanym białym głowam, iakie naszaią nam z Flandryey y które stawia się przed kominkami szynków a karczem z niemiecką fletnią w gębie; za czym kazał iey powiedzieć, że ieśli poiawi się ieszcze w tym przebraniu a postaci, rozkaże iey, iżby przyniesła ze sobą fletnią, aby uraczyć muzyką y dać rozrywkę godney kompaniey. Tak owo z niey dworował, tyleż dla tego iż to przybranie barzo źle iey przystało, iako dla nienawiści, iaką miał dla iey męża. Oto dlaczego takowe przebierania nie przystoią dobrze wszytkim białym głowam; bowiem gdyby nawet owa królowa nawarska, która iest nayurodnieysza we świecie, chciała się inkszey przybrać w swoią czapeczkę, nie byłaby nigdy zdała się tak cudną, iako iest, y nie byłaby mogła: owo iakąż by zdołała wziąć postać cudnieyszą niźli własna, bowiem nie było cudnieyszych we świecie, od których by mogła co wziąć abo pożyczyć. Y gdyby chciała pokazać swoią nożkę (iako o tym słyszałem od niektórych z iey niewiast, iż była naymisternieysza y naykształtownieysza we świecie) inaczey niźli w przyrodzoney postaci abo też obutą schludnie popod pięknemi szaty, nie byłaby się zdała tak wdzięczną. Za czym trzeba iest, aby piękne białe głowy odsłaniały się a iawiły swoie cudności.

W iedney xiędze iszpańskiey, zaintytułowaney El viage del principe , traktuiącey o podróży, iaką uczynił król Iszpaniey do swoich Nyderlandów za czasu cysarza Karła, swego oćca, czytałem, pomiedzy inemi przyięciami, takich zaznał od swoich możnych y bogatych miest, o teście królowey Węgrów w iey pięknem mieście Benie, skąd poszło zgoła przysłowie: "Mas brava que las fiestas de Bains."

Miedzy inemi wspaniałościami było, iż podczas oblegania zamku, który zbudowano na złudę y oblegano niby fortycę (opisuię to kędy indziey), wyprawiła iednego dnia fest wspanialszy nad ine dla cysarza, swego miłego brata, królowey Eleonory, swoiey siestry, króla, swego siestrzeńca, y wszytkich panów, rycerzów y pań dworskich. Ku końcu festu ziawiła się pani w towarzystwie sześci nimf oreadek, ubranych starożytnym kriem po nimfieńsku y modą oney dziewicy myśliwey, wszytkich odzianych w materyą tkaną śrybłem y zielonem, y z półksiężycem na czele, całym okrytym diamentami, tak iż zdawały się naśladować blask księżyca : każda zasię niesła łuk y strzały w dłoni, y z barzo bogatym kołczanem przy boku; trzewiczki takoż były ze śrybney materiey, tak doskonale przylegaiące iak tylko możebna. Tak owo weszły do sali wiedąc swoie psy ze sobą; y przedłożyły cysarzowi y położyły mu na stole pasztety z wszelakiego rodzaiu źwirzyny, którą ubiły na łowach.

Potem zasię przyszła Pales, bogini pastyrzów, z sześcią nimf leśnych ubranych ze wszytkim biało, w śrybną lamę y w takichże stroikach na głowie, cale okryte perłami; toż miały pończochy z podobney materiey z ciżemką białą: owe niesły wszelaki rodzay nabiału y postawiły go przed cysarzem.

Potem, iako trzeci orszak, przybyła bogini Pomona ze swemi nimfami naiadami, które niesły ostatnie danie z owoców. A ta bogini była córką paniey Beatryxy Paceszyny, grebini antremonckiey, damy dworskiey królowej Leonory, która mogła mieć podczas na dziewięć lat. Ona to dzisiay iest panią admirałką Szatiiońską, którą admirał poiął w drugie stadło; która to dziweczka y bogini przyniesła ze swemi kompanionkami wszelakie rodzaie owoców, iakie podczas można było napotkać (bowiem było to w lecie), naypięknieysze y naywybornieysze, y podała ie cysarzowi z przemówką tak dorzeczną, tak piękną y wypowiedzianą tak wdzięcznie, iż ziednała sobie miłość y podziwienie cysarza y całey kompaniey, zważywszy iey młody wiek, tak iż odtąd przewidywano o niey, iż będzie tem, czem stała się dzisiay, cudną, roztropną, poczciwą, cnotliwą, bystrą y wielgiego dowcipu panią. Ubrana była podobnie po nimfieńsku iako ine, odziane w płótno śrybne y białe, z takiemiż pończochami y z głową przybraną mnogiemi kamieńmi; przedsię wszytkie były szmaragdy, aby przedstawić w części kolor owocu, iaki przynosiły; zasię oprócz daru owocu ochwiarowała cysarzowi y królowi Iszpaniey po gałązce triumphalney, całey pokrytey zieloną emalią, z gałązkami cale obwieszonemi wielkiemi perłami y kamieńmi, co było barzo bogate dla patrzenia y bezcenne; zasię królowey Leonorze wachlarz ze zwierzciadełkiem ukrytem we wnątrzu, cały ozdobiony kamieńmi znaczney ceny.

Wierę, owa xiężniczka y królowa Węgrów okazała, iż była we wszytkim wspaniała pani y że rozumiała politykę równie dobrze iako rzemięsło woyenne; owo wedle tego, iako słyszałem, cysarz, iey brat, barzo czuł wielgie ukontentowanie y lubość z tego, iż miał tak zacną siostrę y godną iego. Owo można by mi przyganić, dlaczego uczyniłem takowy uskoczek w toku tey rozprawy.

To aby powiedzieć, iż wszytkie one panny przedstawiaiące te osoby wybrano y wzięto z naypięknieyszych

pomiędzy wszytkiemi dworkami królowych Francyey y Węgrów, y pani Lotaryngskiey,które były Francuzki, Włoszki, Flamandki, Niemkinie y Lotarynki; pomiędzy któremi nie zbywało na piękności, a Bóg wie, iak królowa Węgrów troskliwa była w tym, aby wybrać naypięknieysze y naywdzięcznieyszey postaci. Pani Fonten-Szalandrzyna, żyiąca ieszcze, umiałaby o tem dobrze opowiedzieć, która była podczas dworką królowey Leonory, y z nayurodziwszych; nazywano ią takoż Piękną Torsią y ona mi to szyroko rozpowiedziała. To iest pewna, co wiem od niey y od inych, iż panowie, szlachta a rycerze onego dworu mieli swą radość, aby patrzyć a poglądać na piękne nóżki, łydki a wdzięczne małe stopki tych pań; bowiem przy onem nimfieńskim odzieniu były kusiutko ubrane y mogły przedstawić barzo cudny widok, barziey niż swoich pięknych liczek, które można było oglądać co dnia, ich wdzięcznych nożek zasię nie. Z czego niektórzy sielniey rozgorzeli ku nim z okazania y widoku onych pięknych nożek niżeli od ich pięknych twarzy; ile że ponad pięknemi kolumienkami bywaią zazwyczay piękne fryzy a karnisze, piękne architrawy, bogate kapitele, pięknie szlifowane y rzeźbione.

Owo muszę ieszcze uczynić iedno odbieżenie y wygodzić sobie k'woley, skoro mówimy o takowych złudach y widowiskach. Gdy te wdzięczne festy odprawowały się w Nyderlandach, a zwłaszcza w Ben, na przyięcie króla Iszpaniey, iakoby w tym samym czasie odbył się wiazd króla Hendryka, wracaiącego z odwiedzin swego kraiu piemonckiego y swoich fortyc do Lyonu, który to wiazd był, wierę, z naypięknieyszych y nabarziey triumphalnych, iako słyszałem od godnych pań y szlachty dworskiey, temu przytomney. Owo ieśli ta złuda y to przedstawienie Dyiany y iey łowów nalazło poklask w onym królewskim festynie królowey ungarskiey, w Lyonie zasię wyobrażono iną y lepiey naśladowaną; bowiem na swoiey drodze król napotkał wielgi obelisek starożytney mody, zasię po prawicy swoiey uźrzał znowuż tak samo, kole gościńca, ogrodzoną łąkę, z murem nieco ponad sześć stóp wysokości, zasię ta łąka była tak samo wysoko podniesiona nad ziemią; która była misternie zasadzona drzewami pośrzedniey grubości, z gęstymi gaikami pomiędzy owemi y z barzo wielą inych małych drzewek, iak również siłą drzew owocowych. A w tym małym lasie igrało wiele małych ieleniów, całkie żywych, wiele saren, łaniów, przedsię obłaskawionych. Podczas usłyszał Iego Królewska Mość dzwoniące trąby a rogi; y hnet uźrzał poprzez ów lasek idącą Dyanę, iakoby spieszącą na łowy ze swemi kompanionkami y dziwkami leśnemi. Ta trzymała w dłoni bogaty łuk turecki, z kołczanem wiszącym u boku, przystroiona w szaty nimfieńskie, wedle mody, iaką starożytność nam ieszcze zachowała; ciało iey było odziane w kaftan z sześcioma wielgiemi, okrągłemi fałdami z czarno-złotey materiey, obsiany śrybnemi gwiazdami; rękawy y reszta z karmazynowego hatłasu ze złotą obszewką. Podkasana była do pół łydki, odsłaniając piękną nóżkę y łydkę, y trzewiczki, starożytną modą kraiane z karmazynowego hatłasu, okryte aftem z pereł; włosy iey byty zaplecione grubemi postronkami bogatych pereł, z mnogimi kamieńmi y klenoty znaczney ceny; zasię ponad czołem mały półksiężyc śrybrny, błyszczący od małych, drobnych dyamentów: bowiem złoto nie byłoby tak sposobne y przedstawiaiące tak dobrze naturalny księżyc, który iest iasny y srebrzysty.Towarzyszki iey były przystroione rozmaitym rodzaiem odzienia y tafty przetykaney złotem,tak pełnym, iako y próżnym aftem, wszytko starożytnym kroiem y w wielu inych kolorach starożytney mody, mieszanych tak dla osobności swoiey, iako y dla wesołości; pończochy y trzewiczki z hatłasu, głowa ozdobiona takoż po nimfieńsku, z mnogością pereł a kamieni.Niektóre prowadziły ogary, charty, małe iszpańskie pieski y ine psy na smyczy uplecioney z postronków z czarnego y białego iedwabiu: kolorów, iakie król nosił z miłości dla iedney paniey imieniem Dyiany, którą miłował: ine zasię towarzyszyły y popędzały goniące psy,które czyniły wielgi hałas. Ine niesły małe spisy z brazylskiego drzewa, o złoconem żeleżcu z małymi y wdzięcznymi wiszącemi kutasami z iedwabiu białego y czarnego; zasię rogi a trąby, obkładane złotem y śrybłem, uwieszone były na szarfach za sznury ze śrybrney nici y czarnego iedwabiu. Skoro uźrzano króla, wraz wyszedł z lasku lew, który był obłaskawiony y z dawna do tego układany, y rzucił się do stóp rzeczoney boginki łasząc się, która widząc go tak łaskawym a oswoionym wzięła go na gruby sznur ze śrybła a czarnego iedwabiu y hnet przywiędła go przed króla; y zbliżaiąc się z onym lwem aż do kraia muru oney łączki, przyległey do gościńca, y na ieden krok przed Iego Królewską Mością, ochfiarowała iey tego lwa w iakiey dziesięći rymów, iako ie składano w owym czasie, przedsię nie nazbyt chropawych a źle brzmiących; y w tych rymiech, które wypowiedziała barzo uciesznie, pod postacią onego łaskawego a oswoionego lwa ochfiarowała mu miasto Lyon, cale łagodne, wdzięczne a powolne iego rozkazowaniom a prawom.

To uczyniwszy y powiedziawszy barzo wdzięcznie, Dyiana y wszytkie iey kompanionki uczyniły przed królem pokorny ukłon; który, napatrzywszy się im y pozdrowiwszy barzo życzliwie, ukazuiąc, iż barzo do serca mu przypadły ich łowy, y dziękuiąc im z szczyrego serca, pożegnał się z niemi y kroczył daley drogą swoiego wiazdu. Owo zważcie, iż ta Dyiana y wszytkie iey wdzięczne kompanionki były naypokaźnieysze y naypięknieysze niewiasty, wdowy a panny lyońskie, gdzie, wierę, nie zbywa na takich, y które odegrały swoią złudę tak dobrze y tak pięknym kształtem, iż co nawięcey xiążąt, panów, szlachty y dworzan było tem barzo oślnionych. Możecie odgadnąć, czy mieli przyczynę po temu.

Pani xiężna Walentyńska, zwana też Dyiana Połtirską, którey król się wysługiwał y w imię którey te łowy się sprawowały, nie mniey była rada y barzo za to pokochała przez całe życie miasto Lyon; owo była iego somsiadą, iako iż xsięstwo walentyńskie leży tuż wpodle. Owo skoro mówimy o rozkoszy, iaka płynie z widoku pięknej nożki, trzeba mnimać, iako to słyszałem, iż nie tylko król, ba wszytcy galantowie dworscy zażyli niezwykłey rozkoszy patrząc a pozieraiąc na one nożęta pięknych nimf, tak swowolnie przystroione y podkasane, iż dawały tyleż abo y więcey pokusy, aby wstąpić na drugie piątro, ile podziwienia y przyczyn do pochwały za tak wdzięczne wymyślenie.

Aby więc poniechać naszey digressiey y powrócić do miesca, z któregom wyszedł, rzeknę, iż widywaliśmy na naszych dworzech barzo wdzięczne balety, wydawane przez nasze królowe, a zwłaszcza królowę matkę; przedsię zwyczaynie my dworzanie rzucaliśmy nasze zwroki na nożki y stopki białych głów, które ie przedstawiały, y naydowaliśmy ponad wszytko ine barzo wielgą rozkosz widząc, iak noszą wdzięcznie swoie nożki, y przebierayą, y wytrząsała stopkami tak miluchno, iak tylko możebna: bowiem spódniczki a suknie miały wiele krótsze niż zwyczaynie, przedsię nie tak całkiem po nimfieńsku ani tak wysoko podkasane, ile by się godziło y iakoby się pragnęło. Mimo to oczy nasze uniżały się co nieco, a zwłaszcza kiedy tańczono woltę, która podwiewaiąc suknię zawżdy ukazowała coś przyiemnego dla zwroku, z czego nieiednych widziałem, którzy popadli w zgubę y oczarowali się od tego widoku.

One cudne panie ze Sieny na początku zbuntowania się ich miesta y republiki zawiązały się w trzy gromady nayurodnieyszych y nawiętszych pań, iakie być mogły. Każda gromada dochodziła tysiąca, których było przeto razem trzy tysiące; iedna przybrana w taftę fiołkową, drugie w białą, ine w karmazynową, wszytkie przybrane po nimfieńsku barzo kusym strychem, tak iż w całey pełni ukazowały piękną nożkę y piękną łydkę; y czyniły tak swoie przedstawienia po mieście przed wszytkimi, a zwłaszcza przed panem kardynałem z Ferrary y panem Termem, namiestnikami naszego króla Hendryka; wszytkie rezolutki y obiecuiące dać garło za rzeczpospolitą y za Francyią, y wszybkie gotowe przyłożyć ręki do fortyfikowania miasta, iako iuż niesły k'temu faszyny na ramieniu; co wprawiło każdego w zachwycenie nad niemi. Pomieszczę tę opowieść gdzie indziey, tam gdzie powiedam o białych głowach wielgiego serca; bowiem tycze ona iednego z naypięknieyszych uczynków, iaki się obiawił kiedy miedzy dwornemi paniami.

Tutay poprzestanę na powiedzeniu, co słyszałem od wielu ze szlachty y rycerstwa, tak francuskich, iako y inych, iak również od niektórych z miesta, iż nigdy we świecie nie widziano nic cudnieyszego, z przyczyny iż były to wszytko znamienite panie y pirwsze obywatelki rzeczonego miesta, iedne cudnieysze nad drugie, iako wiadomo, iż w tym mieście nie zbywa na piękności pomiędzy białemi głowami, owszem iest tam barzo pospolita. Przedsię ieśli cudna było widzieć ich wdzięczne lica, owo równie było smaczne uźrzeć a dziwować się ich wdzięcznym nóżkom a łydeczkom, w nadobnych botkach a pończoszkach dobrze obciągniętych a dopasowanych, iako umieią to dobrze przyrządzić, a równie ponieważ dały sobie uszyć sukienki barzo przykuse, modą nimfieńską, iżby mogły lekcey stąpać; co mogło pokusić a rozgrzać nabarziey oziębłych a nieżywych; co zasię sprawiało takoż wiele rozkoszy patrzącym, iż iako lica zawżdy były podane dla zwroku y mogły być oglądane, przedsię owe wdzięczne nóżki a łydeczki nie; y nie bez kozery wymyślono ów sposób odziewania się nimfieńską modą: bowiem ona daie siła smacznych aspektów a wdzięcznych pozierków; bowiem taka przykusa kiecka iest ieszcze rozcięta po bokach, iako widuiemy ie ieszcze na owych pięknych starożytnościach Rzymu, co przymnaża ieszcze lasciwności temu widoku. Owo dzisiay ieszcze na czym się spiera powabność niewiast a dziewcząt na wyspie Chio? Wierę, na ich piękności a ich ponętach, przedsię także na ich przequintnych sposobach odziewania się, a nad ine na sukniach barzo przykusych, które odsłaniaią całkowicie ich piękne nożki y piękne łydeczki, y stopki misterne y dobrze obute.

Ku czemu przypomina mi się, iż raz na dworze iedna pani barzo piękney y bogatey postawy pozierała na wspaniały y cudny dywan myśliwski, na którym Dyiana y cała gromada iey panien myśliwych były barzo uciesznie przedstawione y wszytkie spod ubrania ukazowały swoie wdzięczne stopki y wdzięczne nożki; owo ta pani miała przy sobie iedną ze swoich kompanionek, barzo kusey y nikczemney postawy, która równie z nią zabawiała się pozieraniem na ów dywan; tey rzekła: "Ha! ty mała, gdybychmy się wszytkie odziewały tym strychem, straciłabyś na tym y niewiele byś miała korzyści, bowiem twoie wielgie szczudła by się zdradziły; y nigdy byś nie miała tyle gracyey w twoim chodzie ani też ukazuiąc swoią nożkę, iako my, maiące postawę znaczną a wyniosłą; przedsię trzeba by ci było kryć się oczom ludzkim y zgoła nie poiawiać. Podziękuyże tedy modzie tegoczesney y długim szatom, iakie nosimy, które ci sprzyiaią wieldze y pokrywaią nogi tak zgrabnie, iż zdaią się z twoiemi wielgiemi y wysokiemi chodakami na stopę wysokości snadniey maczugą niż nogą; bowiem kto by nie miał czem się bić, potrzebowałby ieno uciąć ci nogę y wziąć ią za koniec ze strony twoiey nogi w pończosze y uczepioney do twoich chodaków; można by siła ludu pobić." Owa pani miała wiele przyczyny rzec takie słowa, bowiem naypięknieysza nożka we świecie ieśli iest osadzona na tych wielgich szczudliskach, traci ze wszytkim na swoiey piękności, ile że to wielgie kopyto przysparza iey zbyt srogiey niekształtności; bowiem ieśli stopa nie trzyma pary z nogą co do pięknego obucia y wdzięczney formy, całość nic nie iest warta. Dlatego one białe głowy, które bierą one wielgie y ciężkie szczudła, mnimaią upiększyć a podnieść swoią postawę y przez to więcey budzić miłości a podziwienia; przedsię z drugiey strony zubożaią swoią piękną nóżkę a piękną łydeczkę, co warte iest tyleż, wierę, w swoiem pięknem przyrodzeniu co postawa wielga a poczwarna.

Takoż w dawnych czasiech piękna nożka mieściła w sobie takową lascywią, iż siła pań rzymiańskich skromnych a cnotliwych, a przynamniey, które chciały się podać za takie, y ieszcze dziś wiele inszych we Włoszech, idąc wzorem dawnego czasu barzo wydwarzaią się z tym, iżby ie miały ukazować światu tak iako oblicza y kryią ie pod przestronnemi sukniami nabarziey iak mogą, iżby ich nie było widać; y prowadzą ie w swoiem chodzie tak statecznie, kryiomo a pomiarkowanie, iż nigdy nie wychyli się poza suknię. To iest dobrze dla tych, które są zatwardziałe w surowości lub iey udaniu y które nie chcą zgoła przywodzić na pokuszenie; przedsię ia mnimam, iż gdyby miały wolność, uczyniłyby paradę y ze stopki, y z nożki, y z iney ieszcze rzeczy; y także, iż chcą okazać swoim mężom przez nieiaką hipokryzią y ten suminenny skrupuł, iż są damy cnotliwe; wey zdaię się na to, iako iest w rzeczy.

Wiem iednego szlachcica, barzo grzecznego a poczciwego, który, bawiąc w Remsie na sakrach ostatniego króla, uźrzał piękną nóżkę odzianą w pończochę z białego iedwabiu, przynależną do znaczney y piękney paniey wdowy, będącey wyniosłey postawy; otóż uźrzawszy ią poprzez rusztowania, iakie czynią dla białych głów, iżby mogły przypatrować się sakrom, rozgorzał ku niey tak sielnie, iż mnimał, że przydzie mu w obłąd popaść z miłości: owo czego nie mogło sprawić cudne oblicze, to uczyniła piękna nożka a piękna łydeczka: bo też owa pani zasługiwała barzo wszytkimi swoiemi pięknemi cząsteczkami, aby przyprawić o śmierzć godnego szlachcica. Znałem wielu inych także podobnego przyrodzenia.

Tyle iest tedy, aby zakończyć, iako słyszałem tę maxymę od wielu bywałych dworzanów, moich towarzyszy, iż widok piękney nóżki a piękney stopki iest barzo nieprzezpieczny, aby chutliwe oczy uwieść ku miłości, y dziw mi, iż wielu dobrych pisarzów, tak z naszych poetów, iako z inych, nie spisało ich pochwał, iako byli uczynili naprzeciw inym częściom ciała. Co do mnie, pisałbych ieszcze więcey, przedsię obawiałbych się, gdybych nadto wysławiał te cząstki ciała, aby mi nie zarzucono, iż zgoła nie troskam się o ine y także iż trzeba mi pisać o inych materyiach y nie Iza mi iest zatrzymywać się nadto przy iedney. Dlatego też czynię koniec, rzekąc to małe słówko: Na Boga, moie panie, nie bądźcie tak chciwe, aby chcieć podwyższać wasze postawy y odmieniać waszą przyrodę, iżbyście niechały troski o piękność waszych nóżek, maiąc ie ładne, przynamniey niektóre z was; przedsię niszczycie ich ponętę przez te wielgie szczudła y obcaski. Wierę, że wam ich trzeba; wszelako zażywaiąc ich tak nieumiarkowanie, więcey się podaiecie światu w obrzydzenie, niżeli o tem same rozumiecie. A teraz niechay wychwala, kto zechce, ine piękności białogłowskie, iako czyniło to siła poetów; przedsię cudna nóżka, łydeczka dobrze utoczona y wdzięczna stopeczka maią wielgą łaskę a moc w cysarstwie miłości.



ROZPRAWA CZWARTA

O NIEKTÓRYCH BIAŁYCH GŁOWIECH SZEDZIWYCH, KTÓRE ŁASE SĄ NA MIŁOWANIE NIEGORZEY MŁÓDEK

Ponieważ wspominałem iuż wprzódziey o szedziwych paniach, które lubią sobie pobłaznować, zabrałem się do spisania tey rozprawy. Czym rozpoczynam y powiedam, iż gdy byłem pewnego dnia w Iszpaniey y rozmawiałem z bardzo godną y cudną panią, wszelako nieco w leciech, ta rzekła mi owe słowa: "Que ningunas damas lindas, o allomenos pocas, se hazen viejas de la cinta hasta abaxo" - "Iż żadne cudne białe głowy, a przynamniey barzo mało takich, nie starzeią się od pasa ku dołowi." Ku czemu zapytałem iey, iako to rozumie, czy dla piękności ciała "od pasa ku dołowi", iż nie zmnieysza się zgoła od starości, abo też dla chuci y appetytu w pożądaniu, która nie wygasa ani nie ostudza się od dołu niiak. Odpowiedziała, iż rozumiała to y ku iednemu, y ku drugiemu: "Bowiem co do pożądliwości cielesney - rzekła - nie trzeba mnimać, iż leczy się z niey wcześniey iak przez śmierzć, chociay się zdawa, iż starość się iey uchyla; ile że każda cudna biała głowa miłuie się nadmiernie, a zaś miłuiąc się czyni to bynamniey nie dla się, ieno dla drugiego; y zgoła nie podaie się na onego Narcyssa, który mydłek, miłuiąc siebie i w sobie samym rozlubowany, brzydził się wszelakiem inem miłowaniem." Piękna biała głowa nie ma nic z tey przyrody; iako też słyszałem o iedney barzo cudney paniey, która, miłuiąc się y rada będąc z sobą sama y na osobności, kładła się w łoże cale naga y pozierała na się we wszytkich postawach, dziwowała się sobie a poglądała po sobie chutliwie, złorzecząc swey doli, iż była zdana iednemu, który nie był godzien tak pięknego ciała, rozumiejąc swego męża bynamniey nie równym sobie. Wreszcie przez takie pozieranie a widoki rozpaliła się tak sielnie, iż pożegnała się ze swoią czystością y ze swoim głupim ślubem małżenskim y zakrzątnęła się za świeżą miłością a nowym służką.

Oto więc iako własna cudność rozpala ogień y płomienie w białey głowie, a zaś te wiedą ią ku tym, których pożąda w teyże chwili, bądź mężom, bądź miłośnikom, aby ich użyć sumniennie; iako iż iedna miłość sprowadza za sobą drugą. Co więtsza, gdy tak iest cudna y pożądana przez kogoś, y sama też nie gardzi wysłuchaniem go, owo hnet iuż spodnica podkasa się ku górze; iako powiedała Lais, iż każda biała głowa, która otwiera usta, aby dać iakowąś słodką odpowiedź swemu miłośnikowi, iey serce takoż podaie się y otwiera toż samo. Co więtsza, żadna piękna y godna biała głowa nie zbrania się przed pochwałą, iaką iey kto oddaie; a skoro raz w tym sobie podoba być chwaloną za swoią piękność, gracyą y wdzięczny obyczay (iako to my dworzany zwyczayni iesteśmy czynić dla pirwszego szturmu w miłości), to chocia rzecz się czasem przewleka, przedsię wytrwawszy weźmiemy zwycięstwo. Zasię taka iest prawda, iż gdy piękna biała głowa raz poprobowała się w igrach miłości, nigdy się ich nie oduczy y kontinuacya iest iey zawżdy barzo przyiemna y słodka; ni mniey ni więcey iako ktoś nazwyczaiwszy się do dobrego stołu, barzo nierad iest tego poniechać, y im więcey kto posuwa się w lata, tym więcey owa rzecz przygodzi się człowiekowi, iako powiedaią lekarze: tako też im więcey biała głowa zachodzi w lata, tem więcey iest łasa na smaczne mięsko, którego nawykła; a ieśli iey górna gęba nabira smaku, iey gęba dolna toż samo go nabira y łakomstwo na to nie popuszcza iey nigdy ani nie folguie z uciskiem lat, radniey iuż przez iaką długą chorobę (powiedaią lekarze) lub ine przypadki; tak iż ieśli to zmierzi się na iakiś czas, przedsię wraca się k'temu znowu.

Powiedaią także, że wszytkie ćwiczenia podupadaią y uszczuplała się z wiekiem, który odeymuie ludziom krzepkość do wykonywania ich, oprócz igraszek Wenusa, które sprawuie się barzo łaskawie, bez trudu a pracy, w miętkiey a wdzięczney łożnicy y barzo dogodnie. Powiedam dla białey głowy, nie zasię dla mężczyzny, któremu w tym cała praca y wszytkie znoie przypadły udziałem. On tedy, odstawiony od tey rozkoszy, może poniechać iey zawczasu, chociaby nawet y nierad był temu; przedsię biała głowa, w iakichkolwiek byłaby leciech, przyimuie w się, kształtem szabaśnika, wszelaki żar i wszelaką materyą; rozumiem, ieśli iey kto chce udzielić; wżdy iednako nie masz tak starey kobyły, ieśli żąda gonić i ma pragnienie być pokłuta ostrogą, izby nie nalazła iakowegoś ciury za uieżdżacza; y gdyby nawet starsza biała głowa nie umiała iuż kłusować iak przystało y nie trefiało się jey iuż iako w iey młodych leciech, owo posiada piniądz y sposoby, aby dostać po targowey cenie, y to dobrych, iako słyszałem. Wszelaki towar, który kosztuie, barzo nie do smaku iest sakiewce, przeciw mnimaniu Eliogabala, który im barziey drogo kupował potrawy, tem smacznieysze mu się zdały, oprócz towaru Wenusa, który im drożey przychodzi, tem barziey smakuie, a to dla wielgiey chęci, iaką się ma, aby dobrze wykorzystać rzecz y towar, który się nabyło: owtalent, który się ma w dłoni, mnoży się tak po trzykroć, wierę, nawet po stokroć, ieśli możebna.

Tak też powiedała iedna kortezana iszpańska dwom dzielnym rycerzom iszpańskim, którzy poswarzyli się o nią y wyszedszy z mieszkania ięli szpady w dłonie y poczęli się bić: wystawiła głowę oknem y krzyknęła im: "Senores, mis amores se ganan con oro y plata, non con hierro" - "Moią miłość się nabywa złotem a piniędzmi, a nie zaś żelazem."

Oto iako wszelkie miłowanie drogo nabyte iest smaczne. Siła pań i kawalerów, którzy czynili takowe frymarki, wiedzą, co o tym mnimać. Przyczyniać przykładów wielu białych głów, które gorzały w swoiey starości równie dobrze iako w młodości y które gasiły lub, aby lepiey rzec, podpalały swoie ognie drugiemi y nowemi mężami a miłośnikami, to byłoby mi teraz rzeczą zbyteczną, skoro indziey przytoczyłem takich wiele; owo przyczynię tu niektóre, bowiem sprawa tego żąda y wspomaga się takowemi przykłady.

Słyszałem o iedney znaczney białey głowie, paniey trefnieyszego słówka niż bądź iaka ina w iey czasie, która, widząc iednego dnia młodego szlachcica maiącego dłonie barzo białe, spytała go, co by czynił, iżby mieć takie: odparł śmieiąc się y błaznuiąc, iż nayczęściey iak mógł pomazował ie nasieniem. "Owo - rzecze pani - nie masz szczęścia dla mnie, bowiem więcey iest niż pięćdziesiąt lat, iak myię niem moią rzecz (nazwała ią cale swoiem imieniem), przedsię taka iest czarna iako pirwszego dnia: a myię ią nie rzadziey iak co dzień."

Słyszałem o iedney białey głowie w dość poważnych leciech, która, chcąc się ponownie wydać, spytała się iednego dnia lekarza o radę; fonduiąc swoie racyie na tem, iż była barzo wilgotnawa y napełniona wszelakiemi złemi umorami, które do niey przystąpiły y trzymały się iey od czasu, iak była wdową: co się iey nie przytrefiało za czasu iey męża, ile że na skutek pilnych ćwiczeń, iakie przedsiębrali razem, one umory wysuszały się y strawiały. Lekarz, który był dobry frant y który chciał iey w tem wygodzić, poradził iey, aby się wydała znowu y wypędziła tym strychem umory ze swego ciała, iako że lepiey iest być suchą niżeli wilgotną. Pani posłuchała tey rady y przychwaliła iey sielnie, mimo iż była dosyć przestarzała; ba czyniła te kuracyie z nowym mężem y z nowym miłośnikiem, który miłował ią tyleż dla miłości piniążków, iako dla rozkoszy, którą z niey ciągnął; bowiem bywaią nieiedne białe głowy szedziwe, z któremi zażywa się tyleż lubości y tak samo dobrze, ba, lepiey czuie się z niemi iako z naymłodszemi, ile że lepiey rozumieią sposoby y obyczaie, aby utrefić miłośnikowi do smaku. Kortezany rzymskie y italskie, kiedy podeydą w lata, maią ową maximę, iż: "Una galina vecchia fa miglior brodo ch'un ultra."

Horacyusz wspomina o iedney starce, która, gdy przyszło do tego, kręciła się y wytrząsała w taki sposób y tak krzepko a gwałtownie, iż trzęsło się pod nią nie tylko łóżko, ba cały dom. Oto mi, wierę, grzeczna starucha! Latynowie nazywała takowe trzęsienie a poruszanie: subare a sue, co znaczy się: iako świnia abo maciora.

Czytamy o cysarzu Kaligule, iż ze wszytkich swoich żen, iakie miał, nabarziey nawidził Sezonie, nie tyle dla iey piękności ani kwitnącego wieku, bowiem iuż była barzo w leciech, ale z przyczyny iey wielgiey iurności a wszeteczeństwa, iakie w niey było, y wielgiey przemyślności w uświadczaniu tego, które to cnoty podeszły wiek y ćwiczenie iey przyniesły; iakoż ów cysarz przedkładał ią nad wszytkie ine białe głowy, chocia były cudnieysze y młodsze od tamtey; y wiódł ią zwyczaynie z sobą do obozu, ubraną y uzbroioną za chłopca, y iadącą takoż na koniu, aż nawet pokazował ią niekiedy swoim przyiaciołom całą nagą y dawał im widzieć iey sztuki y zwinność we wszelakiey sprosności.

Trzeba mnimać, iż wiek nic nie umnieyszył w oney białey głowie urody y żarkości, skoro ów tak ią miłował. Mimo to, przy owey całey wielgiey miłości, iaką miał dla niey, barzo często, kiedy ią ściskał y dotykał iey cudney szyi, nie mógł poniechać, iżby iey nie powiedział, taki był krwiożerca: "Otoć, wierę, piękna szyia, przedsię w moiey iest mocy, iżby ią ucięto." Ha! ha! uboga niewiasta zgineła z nim razem, przeszyta mieczem przez setnika, zasię iey córka zdruzgotana y przygwożdżona do muru, która wszakże nie była winna złośliwości swoiego oćca. Czyta się ieszcze o Iuliey, macosze Karakalli cysarza, iż iednego dnia, gdy była przez zapomnienie obnażona do połowy ciała y Karakalla ią uźrzał, rzekł ieno te słowa: "Ha! iakże barzo bych chciał, gdyby mi było można!" Aż ta: ,Jeśli wasza łaska, czyż nie wiecie, panie, iż iesteście cysarzem, iżbychcie dawali prawa, a nie im byli podlegli?" Na to dobre słowo y dobrą wolę zaślubił ią y sparzył się z nią sumniennie.

Podobne słowa rzeczono iednemu z naszych trzech ostatnich królów, którego nie nazwę. Będąc rozmiłowany y goreiąc dla iedney barzo cudney y godney białey głowy, rzuciwszy iey wprzódy pirwsze pociski y słowa miłosne, iednego dnia dał iey poznać barziej obszernie swoię wolą przez iednego zacnego szlachcica, znaiomego mi, który, zaniósłszy iey bilecik, zaczął co naypilniey przemawiać, aby ią k'temu nakłonić. Ona, niegłupia, wierę, broniła się iako mogła, z mnogością pięknych racii, które umiała pięknie przytaczać, nie zapominaiąc zwłaszcza o wielgim lub, aby lepiey rzec, o małym ponkciku honoru. Wreszcie po wielu namowach, aby rzecz skończyć, ów szlachcic spytał się iey, co chce, iżby powiedział królowi.

Ona, zamyśliwszy nieco, nagle, iakoby w rozpaczy, wyrzekła te słowa: "Co mu macie powiedzieć? - rzekła. - Nie insze iak ieno to: iż wiem dobrze, że nigdy na dobre nie wyszło temu abo tey, którzy odmówili czego swemu królowi lub władcy, y że barzo często, spierając się na swey potędze, umie on radziey wziąć y nakazać niżeli pytać a prosić." Szlachcic, kontentuiąc się tym responsem, zaniósł go wraz królowi, który chwycił okazyą za łeb y pospieszył odwidzić panią w iey kownacie; iakoż ta bez nadmiernego wysiłku w obronach poddała się. Ta odpowiedź nie była bez dowcipu y czysto iawiła chęć powąchania się ze swoim królem. Bowiem chocia to powiedaią, iż nie iest dobrze igrać ani też mieć sprawę ze swoim królem, trzeba wyiąć ten punkt, z którego nigdy nie przygodzi się co złego, ieśli biała głowa prowadzi rzecz roztropnie a ustawicznie.

Aby wrócić do oney Iuliey, macochy rzeczonego cysarza, trzeba sądzić, iż była szczyra k...a, aby miłować y brać za męża tego, który na iey łonie niedawno przedtem zabił iey własnego syna; wierę, k...a musiała być y barzo nikczemnego serca. Wszelako niemała to była rzecz być cysarzową y dla takiey części wszytkiego się snadnie przepomina. Owa Iulia była barzo miłowana od swego męża, mimo iż była iuż znacznie w leciech, przedsię nic nie podupadszy na swoiey piękności; bowiem była barzo cudna y barzo bystrego dowcipu, czego świadectwem te słowa, które iey stały się stopniem do wywyższenia.

Filipo Maria, trzeci kniaź Mediolanu, pojął w drugie małżenstwo Beatryczynę, wdowę po nieboszczyku Facynie Kanie, barzo iuż szedziwą; przedsię wniesła mu w to małżenstwo czterysta tysięcy talerów, nie licząc inego statku, pirzścionków a klenotów, które sięgały wyso- kiey ceny y zacierały iey szedziwość; mimo którey wszelako stała się podeźrzana swemu mężowi, iż chadza figlować bokami, za które podeźrzenie śmierzcią ią zgładził. Widzicie owo, zali starość zbawiła ią smaku w igrach miłosnych. Mnimać radziey należy, iż wielgie ćwiczenie, iakie w tym miała, ieszcze iey dodawało żądzey a pochoci.

Konstancyia, królowa Sycyliey, która od młodości y przez całe życie nie ruszyła się kształtem westalki z głębi klasztoru, gdzie żyła w czystości, wydostawszy się na świat w wieku pięćdziesięci lat, nie będąc przedsię piękną y cale zmurszałą, chciała zasmakować słodyczy cielesney y poiąć męża; y zaszła w ciążę w wieku pięćdziesięci y dwóch lat, począwszy dziecię, które chciała powić na Łąkach Palermańskich, kazawszy tam wznieść namiot y sposobny budynek, iżby świat nie miał wątpienia, iż owoc iey był źrzetelny: który był iednym z nawiętezych cudów, iakie widziano od czasu świętey Elżbiety. Historia Neapolu powieda wszelako, iż mnimano go być podstawionym. Wyrosła z niego, wierę, barzo niezwyczayna persona; przedsię nawięcey onych dzielnych iunaków są to bękarty, iako mi rzekł raz pewien pan z nie leda iakich. Znałem iedną opatkę z Taraskonu, siostrę pani Diuszesowey z domu Talardów, która zrzuciła sukienkę y poniechała religiey w wieku wyższey pięćdziesięci lat, y zaślubiła się z onym wielgim Szaneiem, którego widziano iako srogiego gracza na dworze.

Siła inych mniszeczek poczyniło takowe sztuki, bądź to w małżenstwie, bądź inaczey, aby posmakować cielesności w swoim wieku barzo źrzałym. Ieśli takie to czynią, cóż maią owo czynić nasze panie, które są temu przyzwyczaione od naymłodszych latek? Żali szedziwość ma ie wstrzymać, aby nie tykały y nie smakowały niekiedy dobrych kąsków, których użycie praktikowały tak długo? Y cóż się stanie z tylą zacnych rosołków krzepiących, bulionów subtylnie przyrządzanych, tyla poliwek łudzących y inych drogów dających żarkość a siłę ku ogrzaniu a wzmocnieniu ich żołądka szedziwego a zimnego? Owo nie trzeba wątpić, iż takowe mixtury, krzepiąc a utrzymuiąc ich zwątlały żołądek, po kryiomu sprawuią ine ieszcze pożytki: iż ogrzewaią ie w ciele y sprowadzaią im nieiaką gorącość weneryczną, którą trzeba potem wyganiać przez parzenie się a społkowanie, które iest naysprawnieyszem likarstwem, iakie iest, y naypospolitszem, bez inego szukania porady u lekarzy, na których osąd w tym się zdaię. A co nalepsze dla nich, to iest: iż postarzawszy się y doszedszy pięćdziesięci lat, nie maią iuż obawy zaścia w ciążę y podczas maią wolne pole y wszelaką swobodę igrać a zbierać zaległe czynsze rozkoszy, których, możebna, niektóre nie ważyły się uszczknąć z obawy wzdęcia ich zdraycy żywota: tak iż siła bywa takich, które więcey sobie folguią w miłowaniu od pięćdziesięci lat w górę niżeli od pięćdziesięci wstecz. O wielu znacznych a pośrzednich paniach słyszałem w takowych koniukturach, a nawet siła takich znałem y słyszałem ich słowa, iż pragnęły nieraz, iżby iuż miały pięć krzyżyków na sobie, aby nie potrzebowały lękać się brzemienia y mogły sobie folgować sumnienniey, bez iney obawy y zgorszenia. Wey y dlaczego miałyby niechać tego będąc w leciech? Toć nawet i po śmierzci niektóre miewają iakoweś podrygi a czucia cielesne. O czym muszę przyczynić tu małą powiastkę.

Miałem niegdy młodszego brata, którego zwano kapitanem Burdeilem, iednego z dzielnych y walecznych rotmistrzów swoiego czasu. Muszę to o nim powiedzieć, chocia był moim bratem nie krzywdząc tey czci, iaką mu oddaię: bitwy, iakie stoczył we woynach y oblężeniach, obstaną tu za świadectwo; bowiem nie miał sobie równego na rękę w całym kraiu naszey Francyey. Zabito go przy braniu Hedynu, czasu ostatniego szturmu.

Przeznaczony był od oćca y matki do nauk: ku czemu posłano go w ośmiu leciech do Italiey na studiowanie. Iadąc popasał we Ferrarze, iako że to pani Renata Francuska, xiężna Ferrary, barzo nawidziła moią matkę; dlatego też zatrzymała go, iżby tam odprawował swoie nauki, bowiem była w mieście akademia. Wszelako iż nie był do tego zrodzony ani sposobny, nie bawił się tem wcale, radniey bawił się umizganiem a miłostki: tak barzo, iż rozmiłował się znacznie w iedney szlachciance francuskiey, wdowie, będącey przy księżney Ferrary, którą nazywano panną Delaroszanką, y miał z niey ukontentowanie, y miłowali się znacznie nawzaiem, aż móy brat, odwołany od oćca, który widział go mało sposobnym do nauki, musiał powracać. Ona, która go miłowała y lękała się barzo, izby iey się co nie przygodziło, bowiem sielnie trąciła Lutrem, będącym podczas w estymie, prosiła mego brata, aby ią wziął ze sobą do Francyey y na dwór królowey Nawarry, Małgorzaty, przy którey była niegdy y która ią przekazała pani Renacie, skoro ta wyszła za mąż i udała się do Italiey. Móy brat, iako że był młokos y bez żadnego statku, rad z oney wdzięczney kompaniey, odwiózł ią aż do Pariża, gdzie podczas bawiła królowa, która rada barzo była ią uźrzeć, bowiem była biała głowa wielgiego dowcipu y trefnego rzeczenia y wdowa piękna, y we wszytkim doskonała.

Brat, zabawiwszy kilka dni z moią babką y matką, które były na dworze, wrócił się stanąć przed oćca. Po nieiakim czasie, zmierziwszy sobie sielnie nauki y nie widząc się do nich sposobnym, poniechał ich ze wszytkim y pociągnął na wyprawę piemoncką y parmeńską, gdzie nabył niemało cześci. Bawił się tem rzemięsłem przez pięć do sześci miesiąców, nie wracaiąc do domu; po których przyiechał odwiedzić matkę, będącą podczas na dworze wraz z królową Nawarry, wówczas w Po; którey przyszedł się pokłonić, kiedy wróciła z nieszporów. Owa pani, iako iż była nabarziey ludzką xiężniczką pod słońcem, podięła go barzo łaskawie y, bierąc go za rękę, wodziła go po kościele blisko godziny lub dwóch, przepytuiąc siła nowin o woynach piemonckiey y italskiey, y wielu inych osobliwościach; w czym brat sprawił się tak dobrze, iż była zeń zadowolona (bowiem był barzo bystrego ięzyka), tak z iego dowcipu, iak z iego weźrzenia, taki to był urodny szlachcic, w wieku dwudziestu czterech lat. Owo nauradzawszy z nim podostatkiem (iako iż w przyrodzeniu a komplexyey tey godney xiężniczki było nie gardzić wdzięczną pogwarką y obcowaniem z poczciwemi ludźmi), od słowa do słowa, zawsze przechodząc się, zatrzymała wreszcie mego brata wprost na grobie panny Delaroszanki, którey się było zmarło przed trzema miesiącami; po czym wzięła go za rękę y rzekła: "Móy kuzynie (bowiem tak go nazywała, iako że iedna córka pana Albretowa wydała się do naszego domu Burdeilów; przedsię dlatego nie palę więtszego ognia na kominie ani też dmę wyższey), zali nie czuiesz, by ci się coś ruszało pod tobą y pod nogami?" - "Nie, pani" - odparł. "Wżdy miarkuy dobrze, kuzynie" - rzecze mu. Aż brat: "Pani, miarkowałem dobrze, ba nic nie czuię ruszaiącego, bowiem kroczę po barzo stałym kamieniu." - "Owo powiedam ci - rzekła wonczas królowa nie dzierżąc go dłużey w zawieszeniu - iż iesteś na grobie y ciele biedney panny Delaroszanki, tu pod tobą pogrzebioney, którą wey tyle miłowałeś. Skoro dusze maią czucie po naszey śmierzci, nie ma wątpienia, iż ta godna istota, świeżo zmarła, musiała wzruszyć się zrazu, skoro tylko na nią wstąpiłeś. A choć tego nie czułeś z powodu grubości kamienia, nie trzeba wątpić, iż ona w sobie tem barziey poruszyła się y uczuła. Owo, iako to iest pobożna służba mieć pamięć o zmarłych, a zwłaszcza o tych, których się kochało, proszę cię, abyś iey użyczył iedno Pater noster y Ave Maria, y De profundis, y pokropił ią wodą święconą; przez co pozyszczesz sobie imię barzo wiernego miłośnika y dobrego krześciiana. Zostawię cię tedy k'temu." Y to rzekłszy odchodzi. Nieboszczyk brat nie chybił temu, co mu rzekła, potem zasię poszedł odwidzić królowę, która co nieco się z nim pokrzywiała, iako że była ćwiczona we wszelakiem trefnem rzeczeniu y wdzięcznie go zażywała.

Oto mnimanie tey dobrey xiężniczki, która ie wyrzekła, wedle moiego osądu, barziey z trefności y kształtem wdzięezney pogwarki niżeli ze stateczney wiary. One wdzięczne przypowiastki przywodzą mi na pamięć nagrobek iedney kortezany, pogrzebaney w kościele Nayświętszey Panny de Populo, gdzie stoią te słowa: "Quaeso, viator, ne me diutius calcatam amplius calces" - "Przychodniu, po tylekroć mnie ugniótszy y utarmosiwszy, proszę cię, iżbyś mnie iuż nie gniótł y nie tarmosił więcey." Łacińskie rzeczenie iest przedsię mistemieysze. Kładę to tutay więcey dla trefności a pośmiechu niźli dla czego inego. Owo, ażeby zmierzyć ku końcu, nie trzeba się tak dziwować owey paniey iszpańskiey, iż wyrzekła oną maximę o pięknych białych głowiech, iż miłowały się barzo, y miłowały, y miłuią, y rade są chwalone, mimo iż niewiele maią z minioney krasy; przedsię to iest nawiętsza słodycz, iaką możecie im wyświadczyć y którą nabarziey nawidzą, kiedy im powiecie, iż są zawżdy te same y że zgoła nie odmieniły się ani zszedziwiały, a zwłaszcza iż nic nie postarzały się od pasa do dołu.

Słyszałem o iedney barzo piękney y godney białey głowie, która rzekła iednego dnia do swego służki: "Nie wiem, co mi kiedy przyniesie starość za więtsze utrapienia (miała podczas pięćdziesiąt y pięć lat); wszelako, dziękować Bogu! nigdy tego nie czyniłam tak dobrze, iako teraz czynię, ani też miałam w tym więcey rozkoszy. Byle to tak trwało i ciągnęło się aż do moiey ostatniey starości, nic mi ona więcey nie wadzi ani nie żałuię minionego czasu." Owo, co się tyczę miłowania a pożądliwości, przytoczyłem tu y indziey siła przykładów, nie rozwodząc się iuż więcey nad tym przedmiotem. Przydźmyż teraz do iney maximy, tyczącey owey piękności urodnych białych głów, która nie umnieysza się przez szedziwość od pasa aż do dołu.

Wierę, ku tey rzeczy owa pani iszpańska przytoczyła siła pięknych racii y wdzięcznych przyrównań, równaiąc one cudne białe głowy do tych pięknych, starych y wspaniałych budowli z dawnego czasu, których ruiny ieszcze pozostały piękne; iako się widzi ie w Rzymie, one wspaniałe kolizea y wielgie termy, które okazuią dobrze ieszcze, czem były, budząc podziw a grozę w całym świecie, y ruina ich pozostałe ieszcze podziwu godna y przeraźliwa; tak iż na tych ruinach buduie się ieszcze barzo piękne gmachy, z czego iest iawne, iż fondamenty ich są lepsze y pięknieysze niżeli inych, nowych; iako widzi się często w budowlach, iakie nasi dobrzy architektonowie a budownikowie przedsiębierą; którzy, gdy naydą iakie stare ruiny a fondamenta, wraz muruią na nich y radniey niźli na nowych.

Widziałem także często, iako piękne galery y statki buduią się y przerabiaią na starych kadłubach y dawnych łodziach, które długo pozostawały w porcie bez pożytku; owo warte są pewnie tyleż co owe budowane y ciosane z gruntu od nowa y z nowego drzewa zrębanego w lesie. Co więtsza, powiedała owa pani iszpańska, czy nie widzi się często, iako szczyty wysokich wież bywałą unoszone, zniszczone a popsowane przez wichry, burze a pierony, zasię spodek pozostałe zdrowy y cały? Bowiem zawżdy burze imaią się takowych wyniosłości: nawet wichry morskie nadżeraią a ziadaią kamienie od góry y drążą ie radniey niżli te od dołu, iako iż nie są tak wystawione iako te od góry.

Tak samo niektóre cudne białe głowy tracą blask y piękność swoich wdzięcznych liczek przez rozliczne przypadki, lub z zimna y gorąca, lub od słońca y xiężyca, y inych, y, co gorsza iest, od wszelakich barwiczków, iakie sobie nakładaią, mnimaiąc uczynić się pięknieyszemi y psowaiąc tym wszytko; przedsię na części spodnie nie przykładała sobie inego kosmetiku ieno przyrodzoną spermę, nie cirpiąc tam ani od zimna, ani od dżdżu, ani od wichru, ani od słońca, ani xiężyca, które tam nie dosięgaią.

Ieśli skwar im dolega, umieią dobrze ubezpieczyć się odeń y orzeźwić; takoż radzą sobie na zimno rozmaitemi sposoby. Owo tyle utrapień a przygód trzeba się strzec dla swoiey piękności u góry, zasię barzo mało dla oney z dołu; tak iż z tego, że się widzi piękną białą głowę zmurszałą na twarzy, nie trzeba stąd mnimać, iż iest zmurszałą od dołu y że nie zostało ieszcze co nieco dobrego y pięknego, y na czym nie iest źle budować.

Słyszałem o iedney znaczney paniey, która była niegdy barzo cudna y barzo łasa na słodycze miłosne: owo ieden z iey dawnych służków stracił ią z widoku na przeciąg czterech lat dla iakieyś podróży, którą podiął; z którey wróciwszy y nayduiąc ią cale odmienioną z tey cudney twarzy, iaką znał u niey niegdy, przez to tak ią sobie zbrzydził y oziąbł dla niey, iż nie chciał iuż się iey imać ani też wznawiać z nią ubiegłey rozkoszy. Ona wyznała się na tem y sprawiła tyle, iż nalazła sposób, aby ią przyszedł nawiedzić leżącą w łożu; ku temu iednego dnia udała chorą, gdy zaś on przyszedł ią odwidzić w dniu, rzekła mu: "Wasza miłość, wiem dobrze, iż gardzicie mną z przyczyny mego lica zmienionego przez wiek; przedsię macie, patrzcie! (to mówiąc odsłoniła mu całą połowę nagiego ciała od dołu) Czy owo tutay iest co zmienionego? Ieśli moie lico was oszukało, to was nie oszuka." Dopiroż szlachcic, pozieraiąc na nią a nayduiąc ią tamże równie piękną y gładką iak niegdy, nie mieszkaiąc popadł w stateczne chucie y ukąsił ciałka, które mnimał być iuż nadgnitem y zepsułem. "Owo, wasza miłość - rzekła mu ta biała głowa - owo iako wy mężczyźni się mamicie! Na iny raz nie daycież tyle wiary łgarstwom naszych zwodnych liców; bowiem reszta naszego ciała nie zawsze iest im podobna. Tę naukę wam daię, rycerzu."

Ina biała głowa, stawszy się, podobnie iak owa, zmienioną na cudnem licu, popadła w tak wielki gniew a urazę przeciwko niemu, iż nie chciała go nigdy oglądać w zwierzciadle, powiedaiąc, iż tego iest niegodne; za czym dawała się czesać swoim dworkom, zasię w nagrodę przeglądała się y pozierała inemi częściami, od dołu, nayduiąc w tem tyleż delektacyey, ile iey czerpała wprzódy ze swoiego oblicza.

Słyszałem o iney białey głowie, która, gdy iey się przygodziło parzyć w dzień ze swoim przyiacielem, przykrywała sobie twarz piękną chusteczką białą z cienkiego olandzkiego płótna, z obawy iżby, przy widoku iey twarzy, góra nie oziębiła y nie poraziła batteryey dólney y aby się nie omierził; bowiem dołem nie można było twirdzić, by piękność iey przemineła. Ku czemu słyszałem o iedney godney białey głowie barzo trefnego dowcipu y rzeczenia; którey gdy iednego dnia mąż zapytał się, czemu sierść w iey spodku nie obielała y nie oszedziła się iako ta na głowie, rzekła: "Ha! wierę, ten spodek zdrayca niegodziwy, który czynił tyle szaleństwa, nie kara się tego y nie czyni pokuty. Dał ie uczuwać y napawać się niem inym moim członkom y moiey głowie; przedsię zostaie sam cale nie zmieniony y w tym samym kształcie, y mocy, w tey samey chęci, a zwłaszcza w tym samym przyrodzonym cieple y także appetycie a zdrowiu; nie zaś tak ine członki, które znoszą za niego choroby y cirpienia, y włosy moie, które z tego stały się białe y szedziwe."

Miała przyczynę ta pani tak mówić; bowiem ta część sprowadza mnogo boleści, podagrów y chorób, bez tego iżby ów nicpotem ze śrzodka od nich cirpiał; owo panie nazbyt gorące w tey rzeczy staią się hnet siwe, iako powiedaią lekarze. Oto dlaczego urodne białe głowy nigdy nie starzeią się owedy na żaden z dwu sposobów.

Słyszałem to od niektórych, którzy z niemi się wąchiwali, nawet z kortezanami; ba upewniali mnie, iż nigdy nie widzieli, aby cudne białe głowy zestarzały się tamtędy; bowiem cały dół y pośrzodek, y uda, y nogi miały cale piękne, y chuć, y skłonność podobną iako niegdy. Słyszałem o tym także od niektórych mężów, którzy naydowali swoie starki (tak ie nazywali) równie pięknemi od dołu iak kiedy, a także równie ustawiczne w chuci, we swawoli, w piękności y tak samo łakome sprosności; owo nic nie naydowali w nich odmienionego iak ieno samą twarz y tak samo żądali parzyć się z niemi iako w ich młodych leciech.

Ba, zresztą iluż iest mężczyzn, którzy wolą ku dosiadaniu przystarsze białe głowy, radniey niż młódki; tak samo iako nieiedni, którzy barziey nawidzą stare kobyły, czy to w dniu walney rozprawy, czy też do uieżdżania y dla uciechy, które tak były dobrze wyuczone z młodu, iż w starości nic im nie można przyganić, tak dobrze są uchodzone y zachowały swoią wdzięczną zwinność. Widziałem raz w stayni królewskiey konia zwanego Kwadragantem, uchodzonego za czasu króla Hendryka. Miał więcey niż dwadzieścia dwa lat; przedsię chocia był tak stary, sprawował swoią rzecz barzo należycie y niczego nie przepomniał; tak iż świadczył jeszcze swemu królowi y wszytkim, którzy patrzyli na jego obroty, barzo wiele radości. To samo widziałem też u iednego wielgiego bieguna zwanego Gonzagą, z mantuańskiey stadniny, y który był rówieśny Kwadragantowi.

Takoż widziałem wspaniałego karosza, którego ustanowiono za stadnika. Pan Antonio, który miał zarząd stadniny królewskiey, pokazał mi go w Mun iednego dnia, kiedym przeieżdżał owędy, iak szedł stępo y kłusa, y woltą, równie dobrze, iak kiedy pan Karnawalet go układał, bowiem był wprzódzi iego; y nieboszczyk pan Longewił chciał mu zań dawać trzy tysiące franków renty; przedsię król Karol nie przyzwolił na to, ale wziął go dla się y nagrodził tamtego inaczey. Mógłbych wymienić nieskończoność inych; wżdy nigdy bych nie skończył, przeto świadczę się w tym dzielnymi ieźdźcami, którzy tego siła widzieli.

Nieboszczyk król Hendryk będąc w obozie amieńskim wybrał dla się na dzień bitwy iednego gniadosza, barzo pięknego y silnego rumaka, ze starszych; zginął potem na febrę, iako powiedali co naytęgsi konowałowie w obozie armeńskim: czemu niemało się dziwiono. Nieboszczyk pan Giz posłał do swoiey stayni eklerońskiey po gniadosza Samsona, będącego tam za stadnika, iżby mu służył w bataliey drewskiey, gdzie też służył mu barzo dobrze. Za czasu pirwszych woyen nieboszczyk xiążę wziął z Mun dwudziestu dwóch ogierów będących tam za stadników, aby się nimi posługiwał w bitwach; y rozdzielił ie tym y owym ze szlachty, która z nim była, sobie zachowuiąc dobrą część; z których dzielnemu Awaretowi przypadł rumak darowany od pana konstabla królowi Hendrykowi, a którego zwano Kumem. Chocia był taki stary, nie zdarzyło się widzieć lepszego odeń; y iego pan zażywał go nieraz w walnych bitwach, gdzie mu służył barzo skutecznie. Kapitan Burdet dostał Turka, na którym król Hendryk był ranion i zabit, a którego darował mu pan Sabaudzki; nazywano też go Nieszczęśnikiem; tak iuż się nazywał, kiedy go darowano królowi, co było dla króla z barzo niedobrą wróżbą. Nigdy nie był czasu swey młodości tak dobry iak czasu starości; toteż pan iego, który był iednym z naygrzecznieyszych rycerzów we Francyey, wieldze go sobie cenił. Prosto mówiąc, ilu tylko było tych stadników, nigdy wiek nie przeszkodził im, aby dobrze służyli swoim panom, swoiemu xiążęciu y sprawie. Iako bywa siła starych koniów, które w bitwie nigdy tyłu nie podadzą; toż mówią, że dobry koń nigdy się nie zeszkapi.

Tak samo iest siła białych głów, które w starości warte są tyleż co ine w młodych leciech y daią tyleż rozkoszy, iako że były w swoiem czasie barzo dobrze obuczone y wyieżdżone; owo takie nauki niełacno się zapominaią: co zasię iest nalepsze, to iż są barzo szczodre y wspaniałe w utrzymywaniu swoich ieźdźców y masztalerzów, którzy bierą cięższy piniądz y chcą sutszey ordynaryey, iż dosiadaią starey kobyły, niżeli młodey; co ma się przeciwnie niż u koniuszych, którzy nie bierą tyle od koni uieżdżonych iako od młodych y dopiruczko do uieżdżania: iako y sprawiedliwość nakazuie.

Słyszałem iedno zagadnienie w przedmiocie białych głów szedziwych, a mianowicie: w czym chwała więtsza, czy w tym, aby znieprawić wiekową panią y nasycić się nią; czy młódkę. Niektórych słyszałem mówiących, iż starszą. Ci powiedali. iż płochość a gorącość, iakie są w młodości, same z się dosyć są podane na wszeteczeństwo a łatwe do zguby; zasię roztropność y oziębłość, które zdaią się być w starości, niełacno daią się uwieść; kto zasię ie zwiedzie, ten w więtsze stąd uroście mnimanie u ludzi.

Owo też sławna kortezana Lais chlubiła się y wysławiała sielnie, iako iż philozophowie barzo często ią nawiedzali y chadzali uczyć się w iey szkole, barziey niż z wszytkich innych młokosów y głupków do niey chodzących. Toż Flora chlubiła się, iż do iey bramy przychodziły wielgie senatory rzymiańskie, barziey niżeli z młodych głupków szlachcieńskich. Iakoż zda mi się, iż dla rozkoszy a mnimania o sobie więtsza to iest chłuba zwyciężyć roztropność, iaka żywie w szedziwych osobach, niż insze.

Zdaię się na tych, co doświadczyli tego, z których nieiedni mówili mi: iż uieżdżone bydlątko barziey iest pocieszne niźli dzikie y które nie umie nawet chodzić. Co więtsza, iakąż rozkosz i iakąż więtsza radość można mieć w duszy, niż kiedy się widzi wchodzącą abo na salę balową, abo na kownaty królowey, abo do kościoła, abo na ine wielgie zgromadzenie szedziwą panią wielgiey godności, d'alta guisa, iako powieda Włoch, lub zgoła samą panią dworską królowey abo xiężniczki, lub ochmistrzynią córki królewskiey, królowey lub wielgiey xiężniczki, lub ochmistrzynią panien lub dziwcząt u dworu, którą wzięto y postawiono na tey wysokiey szarży dla iey stateczności. Widzi się ią, iako bierze na się oblicze surowey, czystey, cnotliwey y iako cały świat mnima ią także być taką z przyczyny iey wieku; owo kiedy się myśli w sobie y kiedy się powieda to iakiemu swemu wiernemu druhowi y zaufanemu: "Widzisz ią z iey srogim obyczaiem, z tem weźrzeniem skromnem y wzgardliwem, y oziębłem; rzekłbyś, że nie zmąciłaby nawet kropli wody? Ha! kiedy ią dzierżę pod sobą leżącą w iey łożu, nie ma na świecie chorągiewki na dachu, która by się trzęsła a okręcała tak chybko y tak zwinnie, iako to czynią iey lędźwie i iey pośladki."

Co do mnie, mnimam, iż kto tego zażył y może tak powiedzieć, niemało rad iest z siebie. Ha! ileż ia znałem z owych białych głów we świecie, które podawały się za stateczne, skromne y niechcące, zasię były barzo rozpasane y sprośne, kiedy przyszło do tego, y barzo często łacniey ie było pokłaść na grzbiecie niżeli niektóre młode, które, iako iż zbyt mało doświadczone, obawiaią się walki! Toteż powiedaią, że nikt tak nie poluie iak stare lisice, iako iż poluią, aby przynieść iadło swoim młodym.

Czytamy, iż niegdyś siła cysarzów rzymiańskich barzo się delektowało, aby tak znieprawiać y niewolić wielgie panie chodzące w czci a reputacyey, tyleż dla rozikoszy y zadowolenia (czego iest, wierę, tutay więcey niżeli z poślednieyszemi), iako dla chluby y zaszczytu, który sobie przyczytywali, iż ie sk....li y wyobracali: znałem też za moiego czasu wielu panów, xiążąt y rycerzów, którzy czuli się barzo dumni y barzo radzi w duszy zdziaławszy to samo.

Iuliusz Cezar y Oktawian, iego następca, byli barzo wieldze łasi na takowe zdobycze, iako wstecz o tym powiedałem; po nich zasię Kaliguła, który zapraszał na swoie festy co nayznamienitsze panie rzymiańskie z ich mężami, patrzał y obzierał ie barzo uparcie, nawet ręką podgarniał im twarze; bowiem niektóre ze sromu ie opuszczały, iż czuły się być zacnemi a szanownemi bialemi głowami, drugie zasię chciały tamtym się przypodobnić, y to naystatecznieyszym y nayzacnieyszym, chocia, wierę, mało ich być mogło w czasiech tych rozwiązłych cysarzy; wżdy trzeba było czynić takie miny y takie wydwarzania: inaczey zabawa nie byłaby dobra; iakoż widziałem też same obyczaie u wielu pań. Potem te, które udały się temu panu cysarzowi, brał ie poufnie y publicznie od boku ich mężów y wyprowadzaiąc ie z sali zawodził do kownaty, gdzie czerpał z nich rozkosz, tyle, ile mu się chciało: potem zasię ie wracał y sadowił na ich miescu; y przed całym zgromadzeniem wychwalał ich piękności y osobności będące w nich ukryte, opisuiąc iedną część po drugiey; zasię tych, które miały iakowąś skazę, szpatotę y defekt, nie osłaniał bynamniey, ieno ie omawiał y oznaymiał, nic nie udaiąc ani nie kryiąc światu. Neron, co gorsza iest ieszcze, zgoła ciekawy był widzieć swoią matkę umarłą, przypatrował się iey pilnie y poruszał wszytkie iey członki, chwaląc iedne a przyganiaiąc inym. Słyszałem tak samo o niektórych wielgich panach krześciiańskich, którzy mieli tę samą ciekawość naprzeciw swoim matkom umarłym.

To nie wszytko było u tego Kaliguły; bowiem opowiedał ich poruszenia, ich obyczay wszeteczny, ich obrotki a minki, iakie zachowywały przy swoich przeiażdżkach, a zwłaszcza o tych, które były skromne a stateczne lub które takim przypodabniały się przy stole: bowiem ieśli w łożnicy chciałyby czynić tak samo, nie ma wątpienia, iż okrutnik groziłby im śmierzcią, ieśliby nie czyniły wszytkiego, co by chciał, ku iego ukontentowaniu y z obawy zgonu; potem zasię podawał ie w osławę, iako mu się widziało, na ohyzdę a pośmiech powszechny z tych ubogich pań, które, mnimaiąc być sądzone barzo skromnemi y zacnemi (iako mogły być takie miedzy niemi) abo też zastawiając się obłudnie y czyniąc donne da ben, naraz widziały się odsłonione y ogłoszone iako rzetelne k...y y szczwane kobyły; co nie był zły sposób, aby ie odsłonić za takie, iakiemi nie chciały, aby ie znano. A co było nalepsze, iż były to, iako rzekłem, same znamienite damy, iako żeny konsulów, dyktatorów, pretorów, kwestorów, senatorów, cenzorów, rycerzów y inych barzo wielgich stanów y godności; iako możemy dziś powiedzieć w naszych krześciiańskich czasiech: iakoby królowe, które można przyrównać żenom konsulów, skoro owi rozkazowali całemu światu; xiężniczki duże y śrzednie, diu- szesy wielgie a małe, margrafki a margrafeczki, grebinie a grebinki, baronianki a szlachcianki y ine panie wysokiey szarży a znacznego rodu: o czym nie trzeba wątpić, iż gdyby wielu cysarzów a królów mogło uczynić tak samo naprzeciw tak znacznym paniom, iako ów cysarz Kaliguła, radzi by to uczynili; przedsię są krześciiany maiący boiaźń bożą przed oczyma, przed iego świętemi rozkazaniami, swoim sumnieniem, swoią cześcią, osławą u ludzi y ich mężów, bowiem tyraństwo byłoby to nie do zniesienia onym sercom wspaniałym. W czym, wierę, królów krześciiańskich trzeba barzo szanować a chwalić, iż iednaią miłość owych cudnych pań radniey łagodnością a przyiaźnią niżeli silą a przemocą; przez co y zdobycz o wiele iest chłubnieysza. Słyszałem o dwóch wielgich xiążętach, którzy barzo się lubowali w odsłanianiu tak piękności, figielków a osobności swoich dam, iak równie ich szpatoty, skazy a defektów, a także ich sposobków, poruszeń y sprosności, nie publicznie wszelako iako ów Kaliguła, ieno poufnie, miedzy swoiemi serdecznemi, zaufanemi druhami. Oto, wierę, ładny użytek z wdzięcznego ciałka tych biednych białych główek! Mnimaiąc dobrze czynić y figlować, by sprawić radość swoim miłośnikom, owo są zdane na ohyzdę a ludzkie pośmiechy!

Owo, aby wrócić ieszcze do naszego przyrównania, tak iako się widzi piękne budowle zbudowane na lepszych fondamentach y z lepszych kamieni y materii niżeli insze y dlatego trwaiące dłużey w swey piękności a chlubie, tak samo bywaią ciała białogłowskie tak dobrze utworzone y ukształcone, y naznaczone pięknością, iż widzi się łacno, iż czas nic nie osiąga na nich, iako na inych, y nie nadżera ich niiako.

Czyta się o Artaxerxesie, iż wśród wszytkich swoich żen nabarziey miłował Astazyę, barzo iuż szedziwą, a wszelako barzo cudną, która była niegdy nałożnicą iego brata Daryusza. Syn iego rozmiłował się w niej tak sielnie, tak była urodna mimo wieku, iż poprosił iey od oćca w podziale, równie iak swoią część z królestwa. Ociec z zazdrości, iaką powziął przeciw niemu, y na myśl, iżby miał z nim uczestniczyć w tym smacznym kąsku, uczynił ią kapłanką Słońca, ile że w Persyey maiące tę szarżę czynią ze wszytkim śluby czystości.

Czytamy w Historycy Neapolu, iż Władysław, Węgrzyn y król Neapolu, oblegał w Tarencie xiężnę Maryię, żenę nieboszczyka Ramondela Baka, y po mnogich szturmach a potyczkach wziął ią przez układy, iakie zawarł z iey dziećmi, y zaślubił ią, chocia była iuż szedziwa, ale barzo cudna, y zabrał ze sobą do Neapolu; y dostała miano królowey Maryey, barzo miłowaney odeń y pieszczoney.

Widziałem panią xiężnę Walentyńską w wieku siedmdziesięci lat, równie cudną z oblicza, równie świeżą y powabną iako w trzydziestu leciech: toteż była barzo miłowana a czczona od iednego z nawiętszych y naydzielnieyszych królów we świecie. Mogę to rzec iawnie, nie czyniąc uymy piękności tey paniey, bowiem skoro biała głowa posiędzie miłość wielgiego króla, to znak, iż doskonałość obfituie a mieszka w niey każąc ią miłować: iakoż piękności daney od niebios nie godzi się skąpić półbogom.

Widziałem tę panią na sześć miesięcy przed iey skonem, tak piękną ieszcze, iż nie wiem, iakie serce ze skały by się od tego nie poruszyło, mimo iż dopiruczko złomiła sobie nogę na bruku urlieńskim, iadąc y trzymaiąc się na koniu równie krzepko a zręcznie iako indziey kiedy; przedsię koń upadł i pośliznął się pod nią; owo przez takie złomienie y boleści, y niedole, iakie przecirpiała, zdawałoby się, iż iey piękne lico musi się odmienić; wszakże nic takiego nie było, bowiem iey piękność, iey gracyia, dostoieństwo, wdzięczna postawa zostały takie same, iako zawżdy były. A zwłaszcza iaśniała niezmienną białością, y to bez namnieyszego bielidła; wierę, opowiadaią, iż każdego ranka zażywała nieco poliwki złożoney z płynnego złota y inych kordyałów, których nie umiem nazwać iako biegli lekarze y subtylni aptekarzowie. Mnimam, iż gdyby ta pani była ieszcze żyła sto lat, nigdy nie byłaby się zestarzała, ani z oblicza, tak było pięknie ukształtowane, ani też z ciała, ukrytego y odzianego, tak było ono pięknego odlewu y statecznego ćwiczenia. Szkoda, wierę, iż ziemia pochłania one piękne ciałka! Widziałem panią margrabinę Rotlińską, matkę xiężney wdowy po xięciu Kondeuszu y nieboszczyku panu Longewilu, zgoła nie uszkodzoną w swoiey piękności ani od czasu, ani od wieku y zachowaną w tak pięknym kwiecie urody iako w pierwszey młodości, prócz tego, iż twarz iey nieco czerwieniała ku końcu; przedsię iey piękne oczy, nie maiące równych sobie na świecie y które odziedziczyła iey pani córka, nie zmieniły się zgoła y zawżdy były gotowe zadawać rany.

Widziałem panią Burdesierską, póżniey, w drugiem stadle, marszałkową Domonową, równie piękną na schyłku dni, iako powiedano, iż była w swoich młodych leciech; tak iż iey pięć córek, głośnych miedzy pięknemi, nie przesłaniały iey w niczem. Toż, gdyby był taki wybór, chętnie niechałoby się córek, aby się imać matki, a wszakoż miała ona mnogo dzieci. Owo też była pani ta barzo baczna a uważaiąca, bowiem była nieprzyiaciółką śmiertelną rosy wieczorney y miesiąca y uchodziła przed niemi iako tylko mogła; takoż pospolite bielidło, praktikowane od wielu białych głów, było iey nie znane.

Widziałem, co więtsza iest, panią Mareńską, matkę pani margrebini Mesierskiey y babkę xiężniczki następczyni, w wieku stu lat, w których pomarła, równie prostą, równie świeżą, równie ochoczą, zdrową y nadobną iako w wieku pięćdziesięci lat: piękna to była biała głowa w swoich młodych leciech.

Córka iey, rzeczona pani margrebini, równie była taka y tak umarła, ieno wszakże o dwadzieścia lat młodsza, y postawa iey się co nieco przykurczyła. Była ciotką pani Burdeilowey, żeny mego starszego brata, która okazała też samą cnotę; bowiem mimo iż przekroczyła pięćdziesiąt y trzy lat y miała czternaścioro dzieci, rzekłbyś (w czym ci, co ią widzieli, lepszy maią osąd ode mnie y tak upewniaią), iż one cztery córki, iakie ma, naprzeciw niey zdaią się siestrami: owo też widzi się często niektóre owoce z zimy y z ostatniey pory, iako przyrównuią się inym, letnim, y przechowuią się y równie są piękne a smakowite abo zgoła barziey.

Pani admirałowa Bryiońska y iey córka, pani Barbezka, równie były barzo cudne we swey starości. Mówiono mi niedawno, iż piękna Paula Tuluzeńska, tak słynna niegdy, iest równie piękna iako dawniey, mimo iż ma do ośmdziesięci lat; y nic w niey nie masz odmienionego ani w iey wspaniałey postaci, ani też w cudnem obliczu.

Widziałem panią prezydentową Kontową z Bordo, takąż samą w takimż wieku y barzo lubą, y smakowną; owo też było w niey siła doskonałości. Nazwałbych y wiele inych, przedsię daleko by to mię zawiedło.

Gdy pewien młody kawaler iszpański uradzał o miłości z iedną panią szedziwą, ale przedsięieszcze piękną, ta mu odpowiedziała: "A mis completas desta manera me habla V. M?" -

"Iakoż wy tak mówicie do mnie na moiem schyłku?" - chcąc oznaczyć tym schyłkiem swóy wiek y upadek iey pięknych dni, y zbliżanie się iey wieczoru. Zasię kawaler iey odpowiedział: "Sus completas valen mas, y son mas graciosas que las horas de prima de qualquier otra dama" - "Wasz schyłek wart iest więcey y pięknieyszy iest, y wdzięcznieyszy niźli nayrannieyszy brzask wszelakiey iney białey głowy." To ozwanie było barzo wdzięczne.

Iny, tak samo prawiąc o miłowaniu wiekowey białey głowie y gdy tamta wskazowała mu na swoią przywiędłą piękność, która wszelako nie była nadto zmurszała, odparł iey: "A las visperas ce conoce la fiesta" - "Z nieszporów uznaie się święto."

Widzi się ieszcze dzisiay panią Nemurską, niegdy we swoiem kwietniu będącą ozdobą świata, iako urąga czasowi, mimo iż ów wszytko pożera. Mogą tak rzec o niey y ci, którzy ią widzieli ze mną, iż w swoich kwitnących dniach była to naycudnieysza pani we krześciiaństwie.

Widziałem ią iednego dnia, iakom to rozpowiedział inędy, tańczącą wraz z królową Szkocyey, ieno we dwie razem y bez towarzyszenia inych pań z kompaniey (tak się tym dwom damom zachciało), iż wszytcy y wszytkie patrzęcy na ich taniec nie mogli osądzić, która prym trzyma w piękności; y można by rzec, iako ktoś powiedział, iż były to zebrane dwa słońca, iako czyta się w Pliniuszu, iż poiawiły się kiedyś, aby świat osłupić. Pani Nemur- ska, wówczas pani Gizowa, miała wspanialszą postawę; y, ieśli wolno mi iest to powiedzieć bez obrazy pani królowey szkockiey, miała maiestat barziey poważny y okazały, mimo iż nie była królową iako tamta; przedsię była wnuczką onego wielgiego króla, oćca narodu, któremu była podobna w wielu rysach twarzy, iako widziałem iego obraz w kabinecie królowey Nawarry, który dobrze wyobrażał ze wszytkim, iaki to był król.

Mnimam, iż pirwszy byłem, który nazwałem ią mianem wnuki króla oćca narodu; a było to w Lyonie, kiedy król powrócił z Polszczy; y barzo często tak ią nazywałem; toteż czyniła mi ten zaszczyt, iż cirpiała to y rada słyszała ode mnie. Była ona, wierę, prawą wnuką onego wielgiego króla, a zwłaszcza w dobroci y piękności; bowiem była bardzo dobra; y mało kto abo nikt się nie zdarzył, komu by wyrządziła iakie zło abo niedolę, a miała ci po temu wielgie śrzodki za czasu swoiey łaski, to iest za czasu łaski pana Giza, swoiego męża, który niemało mocen był we Francyey. Owo to są dwie barzo wielgie doskonałości, które były w tey paniey, dobroć y piękność, y obie barzo statecznie zachowała aż do dzisiay, y dla których poięła dwóch godnych mężów, y dwóch, którym nikt abo barzo mało kto mógł się przyrównać; a gdyby się nalazł ieszcze równy im a iey godny y gdyby go zechciała za trzeciego, mogłaby go ieszcze zażyć, tak ieszcze iest cudna. Takoż we Włoszech uważaią panie ferrareńskie za dobre y smakowite kąski, skąd poszło przysłowie "pota ferraresa", iako powiedaią "cazzo mantuano".

Ku czemu, gdy ieden pan z onego kraiu zabiegał się raz o iedną piękną y znaczną xiężniczkę naszey Francyey y gdy go chwalono na dworze za iego piękne cnoty, dzielność y doskonałość, czyniące go iey godnym, był przy tym nieboszczyk pan Doł, kapitan gwardyey iszpańskiey, który utrefił w sedno lepiey niż wszytcy powiedaiąc: "Zapominacie o nalepszem, cazzo mantuano."

Słyszałem raz podobne słowo: gdy diuk Mantuański, którego nazywano Kubinem, bowiem był barzo garbaty, chciał zaślubić siostrę cysarza Maxymiliana, powiedziano iey, iż był tak barzo garbaty. Ta, iako powiedaią, odparła: "Non importa purche la campana habbia qualche diffetto, ma ch'el sonaglio sia buono"; rozumieiąc pod tym cazzo mantuano. Ini powiedaią, że nie rzekła tego słowa, bowiem była zbyt stateczna a pomiarkowana; przedsię drudzy rzekli ie za nią. Aby wrócić ieszcze do tey xiężniczki ferrareńskiey, widziałem ią na zaślubinach nieboszczyka pana Żoiosa, iawiącą się w płaszczu skroionym modą italską y podkasaną do połowy na ramieniu wedle mody sieneńskiey; przedsię nie było zgoła damy, która by ią zaćmiła, ani też kogo, kto by nie rzekł: "Ta piękna xiężniczka nie musi ieszcze nikomu ustąpić, tak iest cudna. Y łacno iest osądzić, iż to wdzięczne oblicze chowa a kryte ine wielgie piękności y części w niey, których nie widzimy, tak iako widząc piękny a wspaniały wirzch sumnienney budowli łacno iest osądzić, iż wewnątrz są piękne kownaty, sienie y alkierze, piękne stryszki a kabinety."

Tak w wielu miescach ieszcze iawiła swoią piękność do niedawna, y w swoiem późnem wieku, a zwłaszcza w Iszpaniey na zaślubinach pana y pani Sabaudzkich, tak iż podziwienie dla niey y dla iey cnót wyryło się tam na zawsze. Gdyby skrzydła moiego piora były dość krzepkie a rozłożyste, aby ią wynieść aż do nieba, uczyniłbych to; przedsię są zbyt słabe, wszelako będę ieszcze o niey powiedał inędy. Tyle rzekę, iż była to barzo cudna niewiasta w swoiey wieśnie, swoiem lecie y iesieni, a ieszcze y w swoiey zimie, mimo iż miała wielgą mnogość utrapień y dziatek.

Gorsza iest, iż Włochowie pogardzaiąc białą głową, która miała wiele dzieci, nazywaią ią scrofa, to znaczy maciora; wszelako te, które wydaią dziatki piękne, dzielne y szlachetne, iako uczyniła owa xiężniczka, warte są chwały y nie są godne tego imienia, ba radniey imienia wybranych od Boga.

Mogę tutay wykrzyknąć: co za osobna y szczególna niestateczność świata, iż rzecz, która iest naylżeysza y nabarziey odmienna, to iest piękna biała głowa przedsię czasowi samemu daie opór!

To nie ia powiedam; byłbych barzo nierad to rzec, bowiem szanuię wysoce stałość niektórych białych głów y nie wszytkie są tak niestałe: zasię od inego wziąłem to wykrzyknienie. Przytoczyłbych rad y panie cudzoziemskie, równie iako nasze, francuskie, piękne w swoiey iesieni a zimie; wszelako na ten raz nie dołożę tu więcey, iedno dwie.

Iedna to królowa angielska panuiąca dzisiay, o którey mi powiedano, iż ieszcze iest równie cudna iak niegdy. Wżdy ieśli iest taka, mam ię za barzo cudną xiężniczkę, bowiem widziałem ią w iey lecie y iesieni. Co do iey zimy, to zbliża się do niey znacznie, ieśli ieszcze w nią nie wkroczyła; bowiem dawno iuż iey nie widziałem. Za pirwszym razem, kiedym ią widział, wiem lata, iakie iey podczas dawano. Mnimam, iż to ią zachowało tak długo w piękności, iż nigdy nie była zamężna ani też nie ponosiła ciężaru małżenstwa, który iest barzo dotkliwy, zwłaszcza ieśli się przygodzi kilkoro dziatek. Ta królowa byłaby godna chwalenia wszelaką pochwałą, gdyby nie śmierzć oney zacney, cudney y osobliwey królowey Szkocyey, która to śmierzć barzo pokalała iey cnoty.

Ina xiężniczka y pani cudzoziemska to margrebini Chwastowa, donna Maryia Haragońska, którą widziałem iako barzo cudną białą głowę w iey ostatnich leciech; owo chcę wam o tem rzec w powiastce, którą postaram się przykrócić ile możebna.

Gdy się zmarło królowi Hendrykowi, w miesiąc późniey umarł papa Paweł Czwarty, Karaffa, y trzeba było, iżby wszytcy kardynałowie ziachali się na obiór nowego. Z Francyey poiechał miedzy inemi kardynał Giz; udał się do Romy morzem z galerami Króla Imci, nad któremi miał generalstwo pan wielgi pryor Francyey, brat rzeczonego kardynała, y który, iako dobry brat, odprowadził go z szesnastoma galerami. Żeglowali tak krzepko y wiatr mieli tak przychylny od zadku, iż przybyli we dwóch nocach a dwóch dniach do Cywita-Wekia, a stamtąd do Romy. Gdy tam stanęli, pan wielgi pryor widząc, iż nie iest ieszcze gotowe wszytko do elekcyey nowego papy (iakoż istotnie zeszło trzy miesiące, za czym iey dokonano) y, co za tem idzie, do odwiezienia brata z powrotem, y że iego galery bezczynnie stały w porcie, umyślił poiechać aż do Neapolu zwidzić miasto y przepędzić czas.

Za iego przybyciem wicekról, którym był podczas diuk Alkala, przyiął go tak, iakotoy przyimował króla. Zasię, za czym wylądował, pozdrowił miesto barzo piękną salwą y długotrwałą; takąż oddano mu z miesta y ze zamków, tak iż, rzekłbyś, całe niebo zagrzmiało od oney salwy. Y dzierżąc swoie galery w gotowości y w szyku woyennym, y nieco z dala, posłał w łodzi pana Lestranża z Lingwy Doki, barzo godnego y bywałego szlachcica, y barzo mocnego w gębie, ku wicekrólowi, iżby go nie niepokoić y prosić go o pozwolenie (chocia to byliśmy w dobrym pokoiu, przedsię dopiruczko niechaliśmy woyny) wniść do portu, aby mógł zwidzić miesto y poźrzeć na groby swoich przodków, którzy byli tam pogrzebani, y pokropić ich wodą święconą, y pomodlić się za nich do Boga.

Wicekról przyzwolił barzo chętnie. Przeto pan wielgi pryor podsunął się bliżey y rozpoczął od morza salwę równie piękną y siarczystą iako wprzódy, tak z harmat woyennych szesnastu galer, iako też z inego działa y strzelby, tak iż wszytko stanęło w ogniu; a potem wiachał do zasieku barzo wspaniale, z mnogością sztandarów, banderyów, chorągwiów z taftu czerwonego, zasię iego była z adamaszku, a żołnirze iego gwardy tak samo, z mantylami oszytemi lamą śrybrną, którey gwardy kapitanem był kapitan Zofruła, Prowensalczyk, dzielny y waleczny rotmistrz; tak iż zdały się nasze galery francuskie barzo piękne, lotne y dobrze opatrzone, a szczególniey iedna, "Realka", którey nic nie można było przyganić; bowiem owo xiążę było we wszytkim barzo wspaniałe y nieskąpe.

Wiachawszy tedy do moli w tak pięknym porządku, wstąpił na ziemię y my wszytcy z nim, gdzie wicekról kazał trzymać przygotowione konie a poiazdy, aby nas zabrać y przewieźć do miesta; iakoż w rzeczy naleźliśmy mało sto koni, biegunów, dzianetów, rumaków iszpańskich, barberów y inych, iednych pięknieyszych nad drugie, w czaprakach aksamitnych cale aftowanych, iednych złotem, zaś drugich śrybłem. Kto chciał dosieść konia, dosiadał, kto chciał do poiazdu, ten mógł, bowiem było ich z dwadzieścia barzo pięknych y bogatych, y wspaniale zaprzężonych, y ciągnionych przez rumaki naypięknieysze, iakie ino mogą być. Nalazło się tam równie siła wielgich xiążąt y panów, tak z Królestwa, iako y Iszpanów, którzy przyięli pana wielgiego pryora imieniem wicekróla barzo zaszczytnie. Dosiadł iszpańskiego dzianeta, naypięknieyszego, iakiego od dawna widziałem, którego późniey wicekról mu darował; dał się powodzić barzo dobrze y wyczyniał barzo wdzięczne kurbetki, iako ie podczas nazywano. On, który był barzo doświadczony ieździec, tak samo iak y żeglarz, barzo piękne przedstawiał na nim widowisko: barzo dobrze nim wykręcał a wodził y barzo wdzięcznie, bowiem było to xiążę z naypowabnieyszych, barzo piękney y wyniosley postawy y barzo swobodney; co nieczęsto się przydarza onym wysokim ludziom. Tak owo go prowadzili wszytcy ci panowie y tylu inych ze szlachty do wicekróla, który go oczekiwał y oddał mu wszytkie zaszczyty: pomieścił w swoim pałacu y ugościł barzo przepysznie cały iego orszak: wżdy mógł to uczynić, bowiem wygrał od niego w tey podróży dwadzieścia tysięcy talerów.

Mogło nas być z nim dwustu ze szlachty, kapitanów statków y inych; pomieszczono nas nawięcey po wielgich panach miesta y barzo wspaniale.

Od samego rana, wychodząc z naszych kownat, nadziewaliśmy się na pachołków barzo dobrze ułożonych, którzy hnet przedkładali nam swoie służby y pytali, co chcemy uczynić y dokąd żądamy udać się, y gdzie przechodzić. A ieśli życzyliśmy koni abo poiazdów, owo ledwieśmy rzekli naszą wolą, iuż była ziszczona. I szli przyprowadzić nam konie, iakieśmy chcieli, tak piękne, tak bogate y wspaniałe, iż król by się niemi zadowolił; a potem rozpoczynaliśmy y kończyliśmy nasz dzionek, iako się każdemu zdało. Prosto, nie cirpieliśmy braku uciech y rozkoszy w tym mieście: nie można powiedzieć, by ich tam nie było, bowiem nigdy miesto barziey nie było ich pełne, y nieiednego rodzaiu; zbywa ieno na poufney, swobodney y szczyrey pogwarce z białemi głowami zacnemi a szanownemi, bowiem inych iest, wierę, dosyć. Czemu wszelako umiała barzo doskonale zaradzić pani margrebinia Chwastowa, dla którey czci mieszczę tutay tę opowieść. Ta pani, grzeczna y pełna wszelakiey przystoyności, y świadoma znaczności swego domu, słysząc, iako wychwalano pana wielgiego pryora dla doskonałości, iakie w nim były, y uźrzawszy go iadącego przez miesto na koniu, y poznawszy, tedy, iako iest powinność wzaiemna pomiędzy wielgimi, ona, która była barzo wielga we wszytkim, posłała doń iednego dnia barzo grzecznego y bywałego szlachcica y przykazała mu, iż gdyby iey płeć a obyczay kraiu pozwoliły iey go odwidzić, chętnie byłaby przyszła barzo swobodnie ochfiarować mu swoie służby, iako uczynili wszytcy wieldzy onego królestwa; owo prosi go, aby ią wymówił z tego; wszelako oddaie mu do iego woley swoie domy y zamki, y potęgę. Pan wielgi pryor, panię dworne y obyczayne iak żadne ine we świecie, podziękował iey sielnie, iako się godziło: y przekazał, iż przybędzie ucałować iey ręce hnet po obiedzie: czemu nie chybił, wraz z całym orszakiem nas wszytkich, których miał ze sobą. Naleźliśmy margrabinią w iey kownacie ze swemi dwiema córkami, donną Antonią y drugą, donną Hyeronimą lub donną Ioanną (nie umiałbych wiernie rzec, bowiem pamięć w tym mi chybia), z wieloma pięknemi pańmi y pannami, tak grzecznemi y tak rzetelnego obyczaiu, iż oprócz naszych dworów we Francyey y Iszpaniey nigdzie, wierę, nie widziałem pięknieyszey sfory białogłowskiey. Pani margrebini pozdrowiła wielgiego pryora po francusku y przyięła go z wielgą cześcią; on iey oddał toż samo, ieno ieszcze uniżeniey, con mas gran sossiego, iako powieda Iszpan. Rozmowki ich kręciły się zrazu koło pospolitych rzeczy. Niektórzy z nas, którzyśmy umieli gwarzyć po włosku a po iszpańsku, nagabnęliśmy ine panie, nalazłszy ie barzo dworne y poczciwe, y barzo grzeczney wymowy.

Przy żegnaniu pani margrebini, dowiedziawszy się od pana wielgiego pryora, iż ma zamiar zabawić do dwóch tygodni, rzekła mu: "Wasza dostoyność, skoro W. M. nie będzie wiedziała, co począć ze sobą, y nie stanie wam rozrywki, ilekroć wam się zda przybyć tutay, uczynicie mi wiele zaszczytu y będziecie barzo miłym przybyszem, iakoby w domu waszey paniey matki: proszę was, iżbychcie rządzili się w tym domostwie tak samo iako w iey własnem y czuli się w nim takoż. Mam to szczęście, iż iestem cirpianą y odwidzaną od zacnych y nadobnych pań tego królestwa y tego miesta by y nawiętszych; iako zaś wasza młodość y zacność czyni, iż miłem wam iest towarzystwo zacnych białych głów, poproszę ie, iżby tu zachodziły częściey niż zwyczaynie, aby dotrzymać towarzystwa wam y całey tey zacney szlachcie, która iest tu z wami. Oto moie dwie cory, którym rozkażę, mimo iż nie są w tym tak doskonałe, iakoby kto mnimał, aby wam zdzierżyły kompanią modą francuską, to iest śmieiąc się, tańcząc, igraiąc, gwarząc swobodne, przystoynie a skromnie, iako to czynicie na dworze francuskim; k'czemu y ia bych się chętnie ochfiarowała: przedsię mierziłoby sielnie xiążę młode, piękne y zacne, iako wy iesteście, zabawiać się ze staruchą szedziwą, uprzykrzoną y mało co lubą, iako ia iestem; bowiem młodość y starość nierade cirpią się wzaiem."

Pan wielgi pryor podiął natychmiast te słowa, obiawiaiąc iey, iż szedziwość żadney mocy na niey nie zyskała y że nierad by się tego wyrzekł, ile że iey iesień prym dzierży przed wszytkimi temi wiesnami y latami, iakie były w sali; iakoż, szczyrze, iawiła się ona ieszcze oczom iako barzo cudna pani y wieldze luba, barziey nawet niż iey dwie cory, mimo iż były piękne y młode: a wszakże miała wówczas blisko sześćdziesięci dobrych lat. One dwa małe słóweczka, iakie pan pryor rzekł paniey margrebini, przypadły iey wieldze do smaku, iako to mogliśmy poznać z iey śmieiącey twarzy, z iey słów y postawy.

Wyszliśmy stamtąd barzo sielnie zbudowani ową panią, a zwłaszcza pan wielgi pryor, który wraz się w niey rozmiłował, iako nam rzekł. Nie trzeba powiedać, iż owa piękna y grzeczna pani y iey wdzięczna białogłowska gromada zapraszały pana wielgiego pryora codziennie do iey mieszkania; owo, ieśli się kiedy nie szło po obiedzie, na pewno iuż szło się wieczorem. Pan wielgi pryor wziął za swoią damę iey starszą córkę, mimo iż radniey widział matkę; przedsię było to per adombrar la cosa.

Działo się tedy siła gonitwów do pierścienia, w których pan wielgi pryor wziął pirwszeństwo,siła baletów a pląsów. Krótko mówiąc, ta wdzięczna kompania była przyczyną, iż, chocia miał zamiar zabawić tam ieno dwa tydnie, zostaliśmy całe sześć, nie krzywduiąc sobie zgoła, bowiem y my takoż obraliśmy tam sobie nasze damy iako y nasz generał. Ieszcze bylibychmy y dłużey zostali, gdyby nie przybył goniec od króla, iego pana, który przyniósł nam nowiny o wszczętey woynie w Szkocyey; owo trzeba było obrócić a powieść nasze statki od wschodu ku północy, które wszelako ruszyły nie rychley iak w ośm miesięcy późniey. Trzeba było tedy poniechać tych uciech rozkoszliwych y opuścić dobre y wdzięczne miesto Neapol; a nie przyszło to naszemu panu generałowi ani nam wszytkim bez wielgiego smutku a żalów, owszeyki markociliśmy się barzo, iż trza nam opuszczać miesce, gdzie było nam tak dobrze.

Po sześci lat abo więcey poiechaliśmy na odsiecz Malcie. Będąc po drodze w Neapolu wywiadywałem się, czy ona rzeczona pani margrebini iest ieszcze przy życiu; powiedziano mi, że iest y że bawi w mieście. Nie zaniedbałem tam pospieszyć; poznał mnie wraz tameczny stary marszałek dworu y poszedł rzec swoiey paniey, iż pragnę ucałować iey ręce. Ona, przypomniawszy sobie moie miano, pozwoliła mi się odwiedzić w iey kownacie. Nalazłem ią w łóżku, z przyczyny małey pokrzywki, iaką dostała z iedney strony twarzy. Przyięła mnie, przysięgam wam to, barzo źrzetelnie. Zdała mi się niewiele odmieniona y ieszcze tak cudna, iż łacno by przywiędła kogo do śmiertelnego grzychu, bądź z myśli, bądź z uczynku. Pytała u mnie pilnie nowin o nieboszczyku panu wielgim pryorze y iako mu się zmarło, y że iey powiedano, iż był struty, przy czym przeklinała po stokroć nieszczęśnika, który tego dokonał. Rzekłem iey, iż nie y aby to wygnała ze swoich myśli, y że umarł z pleurezyey ukrytey y taiemney, którey nabył po bitwie drewskiey, gdzie walczył iako Cezar przez cały dzień; zaś wieczorem, przy ostatnim spotkaniu, ozgrzawszy się w bitwie y wracaiąc wieczorem przy zimnie takiem, iż kamienie pękały, przeziębił się; y tak wyhodował w sobie chorość, od którey pomarł w miesiąc lub sześć tydni potem.

Okazowała słowem swoim y postawą, iż żałowała go sielnie. A zważcie, iż dwa abo trzy lata przedtem wysłał on dwa statki pod dowództwem pana kapitana Bolio, iednego ze swoich kapitanów okrętowych. Wziął banderyę królowey szkockiey, którey nigdy nie widziano na morzach Wschodu ani nie znano, z czego był wielgi podziw; bowiem o wzięciu flagi francuskiey nie było ani pomyśleć z przyczyny soiuszu z Turkiem. Pan wielgi pryor zalecił rzeczonemu kapitanowi Bolio, aby zaczypił kotwicę w Neapolu y odwidził w iego imieniu panią margrebinię y iey córki, którym to trzem posłał siła gościńców, wszelakich małych osobności będących podczas w modzie na dworze y w pałacu w Pariżu y Francyey; bowiem ów pan wielgi pryor była to sama szczodrota a wspaniałość; czemu nie chybił kapitan Bolio y przedłożył wszytko, bywszy sam barzo dobrze przyięty y nagrodzony pięknym podarkiem.

Pani margrebinia czuła się tak uczczona tym gościńcem y pamięcią, iaką zachował o niey, iż powtórzyła mi to kilka razy: za co miłowała go ieszcze sielniey. Dla iego miłości uczyniła ieszcze świadczenie iednemu szlachcicowi gaskońskiemu, który był podczas na galerach pana wielgiego pryora: tenże, kiedyśmy odieżdżali, pozostał w mieście chory aż na śmierzć. Fortuna była mu tak łaskawa, iż gdy się zwrócił we swoiey przeciwności do oney paniey, wspomogła go tak dobrze, iż się wylizał; y wzięła go do swego domu, y przyięła w swoie służby, tak iż gdy zawakowało kapitaństwo iednego z iey zamków, dała mu ie y przydała bogatą niewiastę za żenę. Żaden z nas nie wiedział, co się stało z onym szlachcicem, y mnimaliśmy go być nieżywym; owo kiedyśmy uczynili tę podróż na Maltę, nawinął się szlachcic będący młodszym bratem tego, o którym mówiłem, który iednego dnia, bez intencyey, rzekł mi o głównym celu swoiey podróży, którym było szukanie nowin o swoim bracie, niegdy dworzaninie pana wielgiego pryora, który został chory w Neapolim przed więcey niż sześcią lat y od tego czasu nie było o nim słychu. Po tym go sobie przypomniałem y zacząłem pytać nowin o nim u ludzi paniey margrebini, którzy mi opowiedzieli y także o iego dobrym losie: hnet uwiadomiłem o tym młodszego brata, który dziękował mi znacznie; y przybył wraz ze mną do pomienioney damy, gdzie zasięgnął ieszcze więcey ięzyka i udał się brata odwidzić.

Oto, wierę, piękne odwdzięczenie, przez pamięć przyiaźniey, którą żywiła ieszcze, iako powiedałem; bowiem podeymowała mnie ieszcze przychylniey y gwarzyła sielnie o dobrych minionych czasiech y o wielu inych rzeczach, czyniących iey kompanią barzo grzeczną y wdzięczną; bowiem była niewiasta trefnego y wdzięcznego wysłowienia y zdatna w ięzyku. Prosiła mnie po stokroć, abych nie szukał inego pomieszkania ani posiłku iako iey, czego wszelako nie chciałem, bowiem nie iest moim obyczaiem być natrętem abo dziadem. Odwidzałem ią codziennie przez siedm abo ośm dni, któreśmy tam pozostali, y byłem mile witany, y kownata iey była mi zawżdy otworem bez trudności. Kiedym przyszedł się z nią żegnać, dała mi listy zlecaiące do syna, pana margrabi Peskary, podczas generała w armiey iszpańskiey: prócz tego kazała mi przyrzec, iż za powrotem wstąpię ią odwidzić y nie będę szukał inego mieszkania, ieno iey.

Nieszczęściem dla mnie, statki, które nas wiezły z powrotem, przybiły do brzegu dopiro w Terracynie, skąd udaliśmy się do Rzymu, y nie było mi podobieństwem nawrócić wstecz; a także, iż zamyśliłem na woynę do Węgrów; wszelako, będąc w Wenecyey, doszła nas nowina o śmierzci wielgiego sułtana Solimana. Dopiroż hnet przeklinałem moie nieszczęście, iż nie wróciłem się lepiey do Neapolu, gdzie byłbych wdzięcznie przepędził czas. Y, możebna, przy pomocy oney pomienioney paniey margrebini byłbych napotkał szczęśliwy los abo przez małżenstwo, abo inaczey, bowiem miała dla mnie tę łaskę, iż barzo mnie nawidziła.

Tak mnimam, iż moia nieszczęsna gwiazda nie chciała tego y zawiedła mię do Francyey, iżbych był na zawsze nieszczęśnikiem, y gdzie nigdy fortuna nie ukazała mi śmieiącey twarzy, cheba przez pozory y próżne mamidła, iż byłem szacowany iako człek godny y dworny y z tego zażywałem chluby; wżdy maiętności a szarżów nic, iako niektórzy z moich kompanionów, ba, podleyszych ode mnie, śród których byli tacy, co by się czuli szczęśliwemi, gdybych do nich przemówił na dworze, bądź w kownacie króla lub królowey, bądź w sali, chociayby ieno na boku abo przez ramię, a których widzę dzisiay ozpuczonych iako dynie y barzo wyrosłych, chocia przed nimi się nie uniżam ani ich uważam za więtszych od się, anibych się godził im ustąpić w czem, bogday na długość paznokcia.

Owo tedy co do mnie, mogę w tym barzo dobrze użyć przysłowia, które nasz święty Zbawiciel Iezus Krystus wymówił własnemi usty, iż: "Nikt nie iest prorokiem we własnym kraiu." Możebna, gdybych był wysługiwał się cudzoziemskim xiążętom tak dobrze iako własnym y szukał losu śrzód nich, iako czyniłem miedzy naszemi, iż byłbych teraz więcey obciążony maiątkami a godnościami, niźlim iest dzisia laty a frasunki. Ano, trza cirpieć! Ieśli moia Parka tak uprządła, przeklinam iey; ieśli to zawisło od moich xiążąt, oddaię ich wszytkim dyabłom, ieśli się ieszcze tam nie dostali.

Oto koniec moiey powieści o oney godney paniey; owo zmarła w wielgiey reputacyey, iż była to barzo piękna y godna biała głowa, y zostawiła po sobie piękne y wspaniałe potomstwo, iako pana margrabię, swego pirworodnego, pana Żuana, pana Karlosa, pana Cezara Davalos, których wszytkich znałem y mówiłem o nich na inem miescu; córki takoż podały się na braci. Owo na tym kładę koniec moiey walney rozprawie.



ROZPRAWA PIĄTA

O TYM, IAKO PIĘKNE Y GODNE BIAŁE GŁOWY MIŁUIĄ WALECZNYCH MĘŻCZYZN,

ZASIĘ DZIELNI MĘŻCZYŹNI MIŁUIĄ DAMY ODWAŻNEGO SERCA

Nigdy się nie zdarzyło, iżby piękne y zacne białe głowy nie miłowały mężczyzn dzielnych y odważnych, mimo iż same z przyrody swoiey są boiące a tchórzliwe; przedsię mężność ma taką wagę naprzeciw nim, iż ią miłuią. Wielga to moc kazać się miłować swemu przeciwieństwu, wbrew iego przyrodzie! Y iakżeby to nie było prawdą: owo Wenera, będąca niegdy boginią piękności, wszelakiey gracyey y grzeczności, maiąc swobodę wybrać w niebiesiech y na dworze Iupitera iakiegoś miłośnika wdzięcznego a pięknego, iżby przyprawić rogi swemu niezgule mężowi Wulkanowi, nie wybrała żadnego z nabarziey przymilnych, nabarziey gładkich ani utrefionych, iedno wybrała y miłowała boga Marsa, boga hufców woyennych y męstwa, mimo iż był cale plugawy, cale spocony od potyczki, z którey powracał, y cale czarny od kurzu, y nieschludny ile być może, y pachnący barziey żołnirzem niźli dworskim gładyszem; y który, co gorsza iest ieszcze, często, wracaiąc cały uiuszony z bitwy, możebna kładł się z nią spać nie obmywaiąc się zgoła ani zlewaiąc wonnościami.

Wspaniała y cudna królowa Pentezylea, gdy posłyszała z wieści a sławy o czynach y męstwie walecznego Hektora y o cudownych przewagach woyennych, iakie odniósł pod Troią nad Grekami, na sam słych o tym rozgorzała do niego tak sielnie, iż w żądzy swoiey, aby od tak walecznego kawalera mieć dzieci, to iest córki, które by odziedziczyły iey królestwo, udała się do Troiey, aby go odnaleźć; y widząc go, pozieraiąc nań y podziwiaiąc uczyniła wszytko, co mogła, aby się mu przypodobać, nie mniey przez swoią biegłość we władaniu bronią, iako przez swoią urodę, wierę, barzo rzadką; y nigdy Hektor nie czynił wyprawy przeciw nieprzyiaciołom, by mu nie towarzyszyła y nie wmieszała się ieszcze przed Hektorem tam, gdzie było naygoręcey; y, iak powiedano, wiele razy, dokazuiąc tak osobliwych rzeczy, oczarowywała niemi Hektora, tak iż zatrzymywał się nagle iakoby w zachwyceniu pośród walk nayzawziętszych y usuwał się co nieco na stronę, aby widzieć y przyzierać się lepiey do smaku, iak ta dzielna królowa zadaie tak krzepkie ciosy.

Z tego idąc, może się każdy domyślić, co uczynili ze swoiem miłowaniem y czy ie przywiedli do skutku: łatwo o tym wydać swoie mnimanie. Wżdy prawda też iest, iż rozkosze ich nie mogły trwać długo; bowiem ona, aby snadniey przypodobać się swemu miłośnikowi, wystawiała się tak zwyczaynie na azard woyenny, iż w końcu ubito ią czasu nayzawziętszey y nayokrutnieyszey potyczki. Niektórzy zasię powiedaią, iż nie uźrzała Hektora y że zginął, zanim ta przybyła, za czym przybywszy y poznawszy iego śmierzć popadła w tak wielgą żałość y smutek, iż straciła lubość swoich oczu, którey tyle pożądała y ścigała z tak dalekiego kraiu, aż poszła zginąć z dobrey woley w co naykrwawszych bitwach y pomarła nie chcąc iuż żyć, skoro nie mogła oglądać walecznego przedmiotu od się nalepiey wybranego y umiłowanego. Tak samo uczyniła Talestryda, ina królowa Amazonek, która przewędrowała szyroką krainę y uczyniła nie wiem ile mil, aby naleźć Alexandra Wielgiego, prosząc go iako o łaskę abo na wymianę (iako że w onym dobrym czasie czyniono to y dawano na wymianę), aby z nią spał, by miała potomstwo z tak wielgiey y szlachetney krwie; co iey Alexander chętnie przyzwolił; wżdy byłby barzo przequintny a wybrydny, gdyby uczynił inaczey, bowiem królowa była równie cudna, iako waleczna.

Kwintus Kurcyusz, Orozyusz y Iustyn tak twirdzą, y to ieszcze, iż przybyło, przed oblicze Alexandrowe z trzysta białych głów w swoiem orszaku, tak dorzecznych y tak wdzięcznych w noszeniu broni, iako nie można więcey. Y uczyniła pokłon przed Alexandrem, który ią podiął z barzo wielgą cześcią; y pozostała czas trzydziestu dni y trzydziestu nocy przy nim, zdała się we wszytkim na iego wolę y rozkosz, przedsię mówiąc mu ciągle, iż gdyby stąd miała córkę, chowałaby ią iako skarb barzo kosztowny; gdyby zaś miała zeń syna, posłałaby mu go, a to dla osobliwey nienawiści, iaką żywi dla płci męskiey, w punkcie panowania y wszelakiego rozkazowania miedzy niemi, wedle praw ustanowionych w ich społeczności, od czasu gdy zabiły swoich mężów.

Nie ma wątpienia o tym, iż ine damy a poddamy uczyniły tak samo y dały się pokryć inym rotmistrzom i żołnirzom onego Alexandra; bowiem w tym trzeba było czynić iako ich władczyni. Piękna dziewica Kamilla, szlachetna y urodziwa, y która służyła tak wiernie Dyianie, swoiey paniey, w lasiech y borzech w iey łowach, zasłyszawszy co nieco o dzielności Turnusa y że miał do czynienia takoż z dziarskim mężem Eneaszem, który mu sielnie się przeciwił, wzięła postanowienie; poszła go odwidzić ieno samoczwart z trzema barzo zacnemi y pięknemi białemi głowami ze swoiey kompaniey, które wybrała iako swoie wielgie druhinie a zaufane powiernice (wolno iest mnimać: iey trybady y ćwiczone do łechtanki); y dla więtszey pompy dawała im sobie posługiwać we wszytkich miescach, iako powieda Wergiliusz, w swoich Eneidach; owo nazywały się iedna Armia, dziewica waleczna, zasię druga Tulla, a trzecia Tarpea, która umiała dobrze wytrząsać piką lub oszczepem, możecie mnimać w dwoiakiem rozumieniu; owo wszytkie trzy były rodem z Italiey.

Kamilla przybyła tedy ze swoiem pięknem małem stadkiem (owo też powiedaią: mały y piękny, y dobry) odwidzić Turnusa, przy którym walczyła barzo mężnie; y wysuwała się tak często na przodek, y mieszała się pomiędzy waleczne Troiany, iż w końcu ią ubito ku srogiemu żalowi Turnusa, który ią wieldze szacował, tak dla iey piękności, iako dla iey dzielney pomocy. Tak one białe głowy urodne y mężne poszukiwały po świecie odważnych y walecznych, wspiraiąc ich w bitwach a potyczkach.

Coż owo zażegło płomię miłości tak iarzące w piersi biedney Dydony, ieśli nie męstwo, iakie poczuła w swoim Eneaszu, ieśli w tem mamy wierzyć Wirgilowi? Bowiem kiedy go poprosiła, aby iey opowiedział woyny, niedole y spustoszenia Troiey, y gdy on iey uczynił zadość, z wielgą wszelako swoią żałością odnawiaiąc takowe cirpienie, przedsię w tey opowieści nie przepomniał własnego bohatyrstwa; to wszytko Dydona barzo dobrze zauważyła a rozmyśliła w sobie y kiedy zaczęła oznaymiać siostrze Annie swoią miłość, iey główne y naywyrazistsze słowa, iakie iey rzekła, były: "Ach, siestro, cóż to za gość przybył oto do mnie! Iakąż ma piękną postawę y iak mu pięknie przystoi być tak dzielnym a krzepkim bądź w czynieniu bronią, bądź w odwadze! Wżdy wierzę ia sielnie, iż zrodzon iest z iakowegoś szczepu bogów; bowiem podłe serca są tchórzliwe z natury." Takie były iey słowa. Tak mnimam, iż ięła się go miłować tak dlatego, iż była biała głowa szlachetna a mężna y że iey wola przyrodzona pchała ią, by pokochała równego sobie, iak również aby się nim zapomóc a posłużyć w potrzebie. Wszelako on nieszczęśnik ią zwiódł a porzucił haniebnie; czego nie powinien był uczynić tey zacney paniey, która dała mu swoie serce y miłość, iemu, powiedam, będącemu przybłędą y banitem.

Bokacyusz w swoiey xiążce o Dostoynych nieszczę śnikach powieda o nieiakiey xiężniczce Furlance imieniem Romildy, która postradała męża, ziemie y maiętności, iako że Kokan, król Awareńczyków, wszytko iey zabrał y zmusił, iż się schroniła z dziećmi w zamku furleńskim, gdzie ią oblegał; przedsię iednego dnia, kiedy się przybliżył do zamku na przeszpiegi, Romilda, będąca na szczycie wieży, dostrzegła go y zaczęła sielnie mu się przyzierać y długo; owo widząc go tak pięknym, będącym w kwiecie swoiego wieku, dosiadaiącym zacnego rumaka y w zbroiey barzo wspaniałey, y że dokonał tylu grzecznych uczynków woyennych, y nie więcey się oszczędzał iako namnieyszy z iego żołnirzów, rozgorzała ku niemu niestrzymawałą miłością; y, nie bacząc iuż na żałobę po swoiem mężu y sprawy swoiego zamku, y iego oblężenia, nakazała mu przez posłańca, iż ieśliby chciał poiąć ią w małżenstwo, wyda mu fortycę tegoż dnia, kiedy gody będą święcone. Król Kokan uiął ią za słowo. Skoro więc dzień umówiony przyszedł, ona ubiera się wspaniale w swoie naypięknieysze a napysznieysze szaty xiążęce, które uczyniły ią ieszcze cudnieyszą, bowiem była barzo urodziwa pani; gdy tedy przyszła do obozu króla spełnić małżenstwo, tenże, aby mu nikt nie mógł przyganić, iż nie dotrzymał wiary, całą noc się przykładał k'temu, aby zaspokoić rozgrzaną xiężniczkę. Potem, nazaiutrz rankiem, wstawszy z łoża kazał przywołać dwunastu ze swoich żołnirzów awareńskich y wydał Romildę w ich ręce, iżby z niey mieli rozkosz ieden po drugim; owo obracali ią przez całą noc iako tylko mogli; zasię gdy dzień nadszedł, Kokan, kazawszy ią przywołać y uczyniwszy iey siła uszczypków za iey wszeteczeństwo, y rzekszy siła słów hańbiących, kazał ią wbić na pal przez iey przyrodzenie, z czego zmarła. Uczynek, wierę, okrutny a barbarzyński potraktować tak piękną y zacną panią, miasto ią uznać, nagrodzić i uczcić z wszelaką grzecznością, za to dobre mnimanie, iakie miała o iego szlachetności, iego tęgości y szlachetnem męstwie, y pokochała go za to! Przed czym niekiedy białe głowy powinny się mieć na ostrożności, bowiem bywaią one iunaki, którzy tak nawykli zabiiać, machać a igrać żelazem tak grubie, iż tedy owedy przychodzi im ochota czynić to samo przeciw białym głowam. Wżdy nie wszytcy są takowey przyrody; bowiem, kiedy niektóre godne damy czynią im tę cześć, iż ich miluią y maią dobre mnimanie o ich męstwie, pozostawiaią w obozie swoią furią a swoie rabiactwo y na dworzech a w kownatach przykładaią się do słodyczy y wszelakich świadczeń, y grzeczności.

Bandel w swoich Historyiach tragicznych powieda iedną, naypięknieyszą, wierę, iaką kiedy czytałem, o xiężniczce Sabaudyey, która iednego dnia wyszła z miesta Turynu y usłyszała pątniczkę iszpańską, która szła do Loreto dla pewnego ślubu, iak wykrzykiwała a zachwycała się iey pięknością y mówiła na głos, iż gdyby tak cudna a wyborna biała głowa była zaślubiona z iey bratem, panem Mendozą, tak pięknym, dzielnym y walecznym, można by wszędzie mówić, iż dwoie naypięknieyszych na świecie sparzyło się razem. Xiężniczka, która rozumiała barzo dobrze ięzyk iszpański, sumniennie w sercu spamiętawszy a wyrywszy te słowa, ięła w niem równie wysnuwać przędzę miłości; tak iż ieno z tego gadania tak rozgorzała dla onego pana Mendozy, iż nie miała spokoiu, póki nie ułożyła wrzekomey piegrzymki do świętego Iacka, aby uźrzeć swego miłośnika, świeżo od niey przybranego. Tedy skierowawszy się ku Iszpaniey y obrawszy drogę przez mieszkanie pana Mendozy, miała czas y możność zadowolić się y nasycić oczy pięknym przedmiotem, który sobie obrała; bowiem siestra pana Mendozy, towarzysząca xiężniczce, ostrzegła swoiego brata o tych szlachetnych, wdzięcznych odwidzinach; za czym nie omieszkał wyniść naprzeciw niey pięknie przybrany, iadąc na cudnym iszpańskim rumaku, z tak piękną gracyą, iż xiężniczka miała przyczynę utwirdzić się w mnimaniu, iakie iey doniesiono, y podziwiała go sielnie, tak dla iego piękności, iako dla dworney maniery, ukazuiącey w pełni męstwo, iakie w nim było, które ceniła tyleż co ine cnoty y doskonałości, y znakomitości, przeczuwaiąc iuż wówczas, iż kiedyś będzie z nim miała sprawę; iakoż y późniey posłużył iey sielnie we fałszywem oskarżeniu, iakie grabią Penkalir podniósł przeciw iey czystości. Wszelako, mimo iż uznała go krzepkim y walecznym w orężu, tym razem okazał się tchórzliwy w miłości; bowiem obiawił się tak zimnym a przysadnym w cześci, iż nie przypuścił żadnego szturmu miłośnemi słowy, czego życzyła nabarziey y krzemu podięła swoią podróż: y dlatego, zmierzona takim chłodnym szacunkiem lub radniey takową tchórzliwością miłośną, pożegnała się z nim nazaiutrz, nie tak ukontentowana, ile by pragnęła. Oto iako białe głowy nawidzą niekiedy tyleż mężczyzn śmiałych w miłości, iako y w orężu, nie iżby chciały, aby byli bezczelni a zuchwali, bezwstydni a błaznowie, iako znałem y takich; ale trzeba, iżby dzierżyli w tem medium.

Znałem wielu, którzy postradali siła lubych przygód przez takowe szacunki, o czym przyczyniłbych tu niezgorsze powiastki, gdybych się nie obawiał zabłąkać zbytnio w moiey rozprawie; wszelako spodziewam się pomieścić ie oddzielnie: iedno tę tutay opowiem.

Słyszałem niegdy o iedney paniey y z barzo pięknych we świecie, która usłyszawszy tak samo pochwałę iednego xiążęcia, iż był waleczny a dzielny y że iuż w swoiem młodem wieku zamierzył y dokonał wielgich czynów woyennych, a zwłaszcza wygrał dwie wielgie y słynne bitwy przeciw swym nieprzyiaciołom, powzięła stateczną chęć uźrzenia go; k'czemu podięła podróż do prowincyey, w którey podczas bawił, wżdy pod inym iakimś pozorem, którego nie wymienię. Wreszcie dotarła do niego; cóż bowiem niemożebne iest dzielnemu, miłuiącemu sercu? Widzi go y poziera nań do syta, bowiem wyiachał daleko naprzeciw niey y przyiął ią z wszytką czcią a powolnością, iako to był powinien tak znaczney, cudney y wspaniałey xiężniczce, ba nawet nadto było tey czci, iako to mówią, bowiem przydarzyło mu się toż samo co panu Mendozie y xiężniczce Sabaudyey; owo takie szacunki rodzą podobne żale y nieukontentowania. Tak iż rozstała się z nim nie tak barzo rada, iako przybyła. Możebna, iż byłby kusił się na darmo y że nie byłaby się podała iego woley; przedsię nie byłoby złe popróbować, ieno barzo zaszczytnie, y wyższey ieno by go za to ceniono.

Na co tedy służy męstwo waleczne y wspaniałe, ieśli nie obiawia się we wszytkiey rzeczy, y także w miłowaniu, iako y w orężu, ile że woyna a miłowanie to są towarzysze, chadzaią razem y maią iedną sympatyą, iako o tem powieda poeta: ,,Każdy miłośnik iest żołnirzem a Kupidon ma swóy obóz y swoie oręże nie gorzey Marsa." Pan Romsar uczynił o tym piękny sonet w swoich pirwszych Amorach.

Owo, aby wrócić ieszcze do chciwości, iaką maią białe głowy ku oglądaniu y miłowaniu mężczyzn wspaniałych a odważnych, słyszałem to o królowey Angliey, Elizabecie, dzisiay panuiącey: iednego dnia będąc u stołu y maiąc u siebie na wieczerzy pana wielgiego pryora Francyey, z domu lotaryngskiego, y pana Danwiła, dziś pana Momorańskiego y konetabla, wśrzód tey gawędy biesiadney y kiedy zeszła rzecz na pochwały króla Hendryka Drugiego, wychwalała go sielnie, iż był dzielny, waleczny y wspaniały, y (użyła tego słowa) barzo m a r s o w y, y że okazał to dobrze we wszytkich swoich uczynkach; dlatego też, gdyby nie był pomarł tak wrychle, miała postanowienie iachać go odwidzić w iego królestwie y kazała sposobić y mieć w gotowości okręty, aby przeprawić się do Francyey y uścisnąć sobie z nim ręce na pokóy y na wiarę. "Owo to było iedno z moich żądań, aby go oglądać; mnimam, iż nie byłby mi tego odmówił, bowiem (tak prawiła) móy obyczay iest miłować ludzi walecznych; y barzo gniwam się na śmierzć, iż wydarła tak dzielnego króla, nimem go bogday była uźrzała." Taż sama królowa, w nieiaki czas potem, słysząc, iako tyle chwalono pana Nemurskiego za doskonałości a cnoty w nim będące, ciekawa była wywiedzieć się on od nieboszczyka pana Randana, kiedy go król Franciszek Drugi posłał do Szkocyey, iżby uczynił pokóy pod Ptyli, które było oblegane. Owo gdy iey o tym rozpowiadał barzo szyroko y o wszelakich rodzaiach iego pięknych cnót y uczynków, pan Randan, który rozumiał się na miłościach nie gorzey iako na woiowaniu, uznał w niey y w iey twarzy nieiaką iskierkę chuci abo przychylności, a także w iey słowiech wielgą chuć oglądania go. Za czym, nie chcąc zatrzymywać się na tak dobrey drodze, wziął przedsię dowiedzieć się od niey, czy gdyby tamten przybył ią odwidzić, czy byłby mile widziany; powziął stąd mnimanie, iż mogłoby tych dwoie przyść z sobą do małżenstwa. Wróciwszy tedy na dwór ze swego poselstwa, powtórzył całą rozmowę królowi y panu Nemurskiemu; za czym król rozkazał y przekonał pana Nemurskiego, aby się skłonił k'temu; co też ten uczynił z wielgą radością, iż mógł przyść do tak pięknego królestwa za pomocą tak piękney, cnotliwey y godney królowey.

Owo tedy poczęto kuć gorące żelazo: przy pomocy szczodrych zasobów, iakich król mu udzielił, poczynił pan Nemurski wielgie przygotowania y barzo wspaniałe a cudne przybory, mnogo szat, koniów, zbroi, prosto wszelkich rzeczy wybornych, niczego nie zaniechuiąc (bowiem widziałem to wszytko), aby iachać ukazać się przed oną piękną xiężniczką, nie przepominaiąc zwłaszcza zawieźć tam całego kwiatu młodzi dworskiey; z czego trefniś siła wysmażał uszczypków a wydwarzania.

Tymczasem pan Lignerol, barzo obrotny y bywały szlachcic, y barzo w łasce u pana Nemurskiego, swego pana, wysłany został do oney królowey: owo powrócił z odpowiedzią wdzięczną y barzo godną, iżby pan Nemurski był dobrey otuchy y naglił a przyspieszał swoią podróż. Pomnę tak, iż na dworze uważano to małżenstwo iakoby za dokonane: przedsię uźrzeliśmy nagle, iż tę podróż przerwano a poniechano iey, przez co cały barzo wielgi wydatek stał się próżny a daremny. Powiedziałbych snadnie, iako y każdy iny we Francyey, z iakiey przyczyny przyszło do tego zerwania; wszelako wspomnę tylko iedno słowo: możebna, iż ine miłoście wzięły panu Nemurskiemu serce y dzierżyły ie w więzieniu a niewoli; bowiem był to pan tak wyborny we wszytkich rzeczach y tak zręczny w robieniu bronią y inych cnotach, iż białe głowy rade byłyby go ścigać przemocą, iako widziałem nabarziey płoche y nabarziey stateczne, które łomiły posty swoiey czystości dla niego.

W Stu opowiastkach królowey Nawarry, Margarety, mamy barzo piękną powieść o oney paniey z Milanu, która, umówiwszy iednego dnia schadzkę z nieboszczykiem panem Boniwetem, późni admirałem Francyey, ustawiła na wschodach służebne z gołemi szpadami, iżby czyniły niemi hałas, kiedy będzie miał kłaść się w łoże: co też uczyniły barzo pilnie wedle rozkazu swoiey paniey, która ze swey strony udała przestraszoną y lękliwą, mówiąc, iż to iey szwagrowie snadź obaczyli się na czymś y że iest zgubiona, y żeby się ukrył pod łóżko abo za dywanem przy scienie. Alić pan Boniwet, nie przeraziwszy się, bierąc płaszcz w iedną rękę, a zasię szpadę w drugą, rzekł: "Y gdzież są owe dzielne braty, które by mi chciały uczynić krzywdę abo nagnać strachu? Kiedy mnie uźrzą, nie będą śmieli ani się spoźrzeć na koniec moiey szpady." Za czym otwieraiąc drzwi y wychodząc, gdy chciał prosto iść napadać ku tym schodom, nalazł one niewiasty pobrzękuiące, które się przelękły y zaczęły krzyczeć, y wyznały wszytko. Pan Boniwet widząc, że to ieno tyle, puścił ie y wysłał do dyaska, wrócił do kownaty, zamknął drzwi za sobą y podszedł ku oney paniey, która zaczęła się śmiać a ściskać go y wyznawać mu, iż to była igra przez nią przygotowiona, y upewniać, iż gdyby był okazał tchórza y nie obiawił w tym swego męstwa, iakie wieść o nim głosiła, nigdy nie byłaby go wpuściła do swego łoża. Przedsię iż okazał się tak wspaniałym a przezpiecznym, obłapiła go y ułożyła przy sobie; owo nie trzeba pytać, co całą noc czynili; bowiem była to iedna z cudnieyszych białych głów w Milanie y którą pozyskać przyszło mu barzo uciążliwie.

Znałem iednego dzielnego szlachcica, który gdy raz spał u iedney wdzięczney paniey rzymiańskiey w czas nieobecności iey męża, ta zgotowiła mu podobny przestrach, kazawszy pewney ze swoich niewiast wpaść z przestrzeżeniem, iż mąż powrócił z podróży. Pani, iakoby zadziwiona, prosiła szlachcica, aby ukrył się w alkowie abo też będzie zgubiona. "Nie, nie - rzecze ów szlachcic - za żaden skarb świata nie uczynię tego; wszelako ieśli przydzie, uśmiercę go." Za czym gdy ów poskoczył ku szpadzie, owa biała głowa poczęła się śmiać y wyznała, iż uczyniła to z rozmysłu, aby go podać na próbę, co by uczynił, gdyby iey mąż czynił iey co złego, y czyby iey dobrze bronił. Znałem iedną barzo cudną panią, która porzuciła hnet służkę, którego miała, iż nie okazał się mężnym; y wzięła inego, niepodobnego temu, którego barzo się lękano y strachano niezmiernie iego szpady, iako iż był podczas iednym z naytęgszych szyrmierzy.

Słyszałem od starych dworzan opowieść o iedney paniey, która była na dworze, miłośnicy nieboszczyka pana Delorsza, godnego człeka y w swoich młodych leciech iednego z naydzielnieyszych y naysławnieyszych kapitanów pieszego woyska owego czasu. Ona, słyszawszy tyle o iego dzielności, iednego dnia, gdy król Franciszek Pirwszy wydawał walkę lwów we swoim dziedzińcu, chciała uczynić próbę, czy był takim, iak to iey powiedano; ku czemu upuściła swoią rękawiczkę w ogrodzenie lwów będących w naywiętszey furyey; za czym prosiła pana Delorsza, aby poszedł ią podiąć, ieśli ią miłuie tak, iako powiedał. On, nie wahaiąc się, wziął płaszcz w iedną rękę, a szpadę w drugą y poszedł mężnie miedzy lwy podiąć rękawiczkę. W czym fortuna była mu przyiazna, bowiem, okazuiąc ciągle wesołą twarz y kieruiąc z wielgą pewnością koniec szpady ku lwom, sprawił, iż nie śmiały go zaczypić. Tak podiąwszy rękawiczkę, powrócił przed swoią damę y oddał iey sprzęt; w czym ona i wszytcy patrzący przychwalali mu barzo sielnie. Przedsię powiedaią, iż poniechał iey od wielgiey urazy pan Delorsz, iż chciała sobie czynić w ten sposób rozrywkę i z niego y z iego męstwa. Powiedaią ieszcze, iż z wielgiey wzgardy cisnął iey rękawiczkę w gębę; bowiem wolałby radniey, iżby mu była rozkazała sto razy iść natrzeć na batalion pieszego rycerstwa, w czym był barzo doświadczony, niżeli walczyć ze źwirzętami, które to potykanie nie ma w sobie niiakiey chluby.

Wierę, takie doświadczania nie są ani piękne, ani obyczayne y osoby bawiące się niemi barzo są godne przygany.

Tyleż warta iest sztuka, co ią pani iedna spłatała swoiemu miłośnikowi; ten gdy iey przedstawiał swoie służby y upewniał ią, iż nie ma rzeczy, by z nawiętszym azardem, którey by nie uczynił, ona, chcąc go uiąć za słowo, rzecze: ,,Ieśli mnie tyle miłuiecie y iesteście tak odważni, iako to powiedacie, ugodźcież się sztyletem waszym w ramię dla moiey miłości." Tamten, który umirał z miłości dla niey, dobył go wraz z pochew, chcąc się ugodzić; wżdy ia mu przytrzymałem ramię y odiąłem sztylet, przedkładaiąc mu, iż byłoby to wielgie szaleństwo tak uczynić y takim sposobem czynić próbę swoiey miłości a swoiego męstwa. Nie nazwę oney białey głowy, przedsię ów szlachcic był to nieboszczyk pan Klaromont Talar starszy, który zginął w bitwie pod Monkonturem, ieden z mężnych a walecznych rycerzów Francyey, iako skazał to swoią śmierzcią, dowodząc kompanią konnych: miłowałem go y szacowałem wieldze. Słyszałem, iż toż samo trefiło się nieboszczykowi panu Dżenlemu, zmarłemu w Niemczech, gdy dowodził woyskiem ugonockiem, czasu trzeciego rozruchu: owo gdy iachał raz przez rzekę pod Luwrem ze swoią damą, ta upuściła do wody chusteczkę, wierę, piękną y bogatą, z umysłu, y rzekła mu, aby skoczył do wody ią wyłowić. On, który umiał pływać nie więcey od kamienia, chciał się wymówić: przedsię ona wyrzucaiąc mu, iż był tchórzem y bez odwagi człowiekiem, nic nie zapowiadaiąc rzuciła się z miesca do wody y tak rwąc się ku tey chustce byłaby się utopiła, gdyby iey wraz nie dano pomocy z iney łodzi.

Mnimam, iż one białe głowy zadaiące takie próby chcą się nieraz zbyć misternie swoich miłośników, którzy, możebna, im omierzli. Lepiey by było, gdyby ich opasały nadobną szarfeczką y prosiły, aby ie nieśli dla ich miłości na chlubne pola bitew y dali dowody swoiego męstwa, y tym sposobem ieszcze sielniey ich zagrzały, niżby miały czynić takie mózgowcze, głupie wymysły, o których powiedałem y które mógłbych liczyć tu w nieskończoność. Przypominam sobie, iż kiedy szliśmy oblegać Rułę czasu pirwszych rozruchów, panna Pinianka, iedna z godnych panien dworskich, podeźrzewaiąc, iż nieboszczyk pan Dzierdź nie był dość waleczny, aby ubić sam, w poiedynczey walce, nieboszczyka barona Ingranda, iednego z naymężnieyszych szlachciców na dworze, y żądaiąc wypróbować iego męstwo, dała mu szarfę, którą sobie umocował na hełmie; owo kiedy przyszło do oblegania fortu Świętey Katarzyny, natarł tak śmiele y krzepko na gromadę konnych, którzy wypuścili się poza mury, iż walcząc otrzymał strzał pistoletu w głowę, od którego padł martwy na miescu: za czym owa panna zaspokoiła się co do iego męstwa y gdyby nie był zmarł od tego strzału, tak grzecznie się sprawiwszy, byłaby go zaślubiła; przedsię wątpiąc nieco o iego odwadze y mnimaiąc, iż nieobyczaynie ubił onego barona (tak iey się widziało), chciała mieć to doświadczenie, iako powiedała. Y, wierę, mimo że siła iest walecznych mężczyzn ze swoiey natury, wżdy białe głowy popychaią ich do tego ieszcze barziey; zasię ieśli są gnuśni a nikczemnego serca, pobudzaią ich a rozgrzywaią.

Mamy tego barzo piękny przykład w cudney Agniszce, która, widząc Karła Siódmego rozmiłowanym w niey y chciwym ieno uradzać z nią o miłości, y gnuśnym a nikczemnym, nie dbaiącym na swoie królestwo, rzekła mu iednego dnia, iż gdy była ieszcze młodą dziewczyną, astrolog przepowiedział iey, iż będzie ią miłował y służył iey ieden z naywalecznieyszych królów krześciiaństwa; owo kiedy król uczynił iey tę cześć, iż począł ią miłować, mnimała, iż to był on waleczny król iey przepowiedziany; wszelako widząc go tak miętkim, tak mało dbałym o swoie rządy, rozumi dobrze, iż się omyliła y że ów król tak waleczny to nie był on, iedno król Angliey, który bił się tak krzepko y zabierał mu tyle pięknych miest sprzed nosa. "Iakoż - rzekła tak królowi - hnet trzeba mi będzie iść do niego, bowiem to iego rozumiał snadź ów astrolog." Te słowa tak ukłuły w serce króla, iż zaczął płakać; owo od tego czasu, skrzepiwszy się w odwadze y niechaiąc łowów y ogrodów, wziął na kieł tak dobrze, iż przez swoie szczęście y zwycięstwo wygnał Angielczyków ze swego królestwa.

Bertrand Giklin, poiąwszy za żenę swoią panią Tyfanę, cały się poświęcił temu, aby zaspakaiać iey przyrodę, y poniechał rzemięsła woiennego, on, który tyle go kosztował wprzódzi y nabył w niem tyle chluby a rozgłosu; przedsię ona uczyniła mu wyrzuty a przedkładania, iż przed ich małżenstwem mówiono wciąż o nim y o iego grzecznych uczynkach, zasię teraz mogliby ludzie iey samey wyrzucać takowe zaniedbanie męża; iż to było z wielgą osławą dla niey a dla iey męża, iż się uczynił takowym domatorem; w czym nie ustała, aż go przywróciła do pirwszego męstwa y wyprawiła z powrotem na woynę, gdzie sprawił się ieszcze znaczniey niż wprzódzi. Oto iako ta poczciwa biała głowa nie tak miłowała swoie nocne rozkoszki, iako radniey cześć swoiego męża. Y, wierę, same żeny nasze, kiedy nas widzą tako bez męstwa a czci rycerskiey, nie skłonne są tak barzo nas miłować, wiszących wciąż przy ich spódnicach, ani trzymać przy sobie z ochoty; zasię kiedy wracamy z obozu y zdziałaliśmy co nieco pięknego a tęgiego, wówczas to miłuią nas a ściskaią z całego serca y lepszy w tym smak nayduią. Czwarta córa grabiego Prowancyey, teścia świętego Ludwika, a żena Karła, grabiego andegawskiego, brata onego króla, wspaniała y górnie niesąca się biała głowa, zmierziwszy to sobie, iż była ieno zwykłą grebinią andegawską y prowansalską y że sama iedna spośrzód trzech siestr, z których dwie były królowe, a trzecia zgoła cysarzowa, nie miała iney szarży ieno paniey a grebini, nie ustała się trapić, aż dopóki nie uprosiła, nie wymogła a wydusiła na swoim mężu, iżby posiadł a zdobył iakoweś królestwo. Owo zakrzątnęli się tak dobrze, iż byli naznaczeni przez Urbana papę królem y królową Oboyga Sycyliey; y poiachali oboie do Rzymu, z trzydziestą okrętów, dać się ukoronować Iego Świątobliwości, z wielgą pompą, na króla y królowę Ierozolimy a Neapolu, który zdobył późniey, tak przez swoie waleczne czyny, iako przez śrzodki, które żena mu dała sprzedaiąc wszytkie pirzścionki a klenoty, aby nastarczyć kosztom woyennym; potem zasię władali dosyć spokoynie y długo w swoich pięknych zdobytych królestwach.

W długi czas potem iedna z ich wnuczek, poczęta z nich y z ich rodu, Izabela Lotaryngska, dokazała bez swoiego męża Ireneusza podobnego czynu; bowiem gdy ów był ieńcem w rękach Karola, xiążęcia Burgundyey, ona, władnąc iako xiężniczka pełna roztropności, wspaniałości y męstwa, gdy im przypadło przez sukcesyę królestwo Sycyliey a Neapolu, zebrała armię trzydziestu tysięcy męża y sama ią powiedła, zdobyła królestwo y zaięła Neapol. Mógłbych wymienić nieskończoną mnogość białych głów, które w takowy sposób siła przysłużyły się swoim mężom y które będąc wyniosłego serca y hambitu, popchnęły y zagrzały swoich mężów ku wzniesieniu się, nabyciu dostatków y wielgości, y bogactw. Iako iż nabarziey piękna y zaszczytna iest posiąść ie ostrzem swoiey szpady.

Znałem wielu takich w naszey Francyey y na naszych dworzech, którzy więcey popychani od swoich żen niż z woley zamierzyli y dokonali takowych pięknych rzeczy.

Siła białych głów znałem równie, które nie myśląc ni o czym, ieno o swoich ucieszkach a foldze, tamowały ich y trzymały ciągle przy sobie, tamuiąc ich w dokonaniu pięknych czynów, nie chcąc, aby się czym trudnili, iak tylko zaspokaianiem ich w igrach Wenusowych, tak były na to łase. Siła bych takich mógł przytoczyć, wszelako nazbyt byłoby to z odbieżeniem od mego przedmiotu, który iest, wierę, pięknieyszy, bowiem dotycze cnoty, niżeli iny, który dotycze przestępku; y miley też iest słyszeć o onych białych głowach, które popchnęły samców do grzecznych uczynków. Nie powiedam ieno o białych głowach poślubionych, ale o wielu inych, które za ieden mały znak łaski a małą szarfeczkę zagrzały swoich służków do uczynienia wielu rzeczy, których nie byliby uczynili. Bowiem iakież zadowolnienie stąd czyrpią! takaż ostroga y rozgrzanie serca, kiedy, będąc w woyenney potrzebie, pomyśli się, iż się iest sielnie miłowanym od swoiey damy y że, ieśli się dokona czego pięknego dla iey miłości, ileż wdzięcznych pozierań, cudnych przymileń, pięknych zwroków, uścisków, rozkoszek, łask nadziwa się od niey otrzymać!

Scypion, miedzy inemi przyganami, iakie wyświadczył Masynissie, gdy ten, iakoby ociekaiący od krwie, zaślubił Sofonizbę, rzekł mu na to: iż nie iest przystoyna myśleć o białych głowach y o miłowaniu, kiedy się iest na woynie. Niech mi to raczy darować, wszelako, co do mnie, mnimam, iż nie masz więtszego ukontentowania ani też, co by dawało więcey odwagi y ostrogi ku mężnemu stawaniu, iako one. Bywałem y sam w takiey potrzebie. Co się mnie tyczy, to sądzę, iż wszytcy, którzy bywaią w bitwach, są tacyż sami; zdaię się na nich. Sądzę, iż będą moiego mnimania, ilu ich iest, y że kiedy są na iakiey grzeczney wyprawie woyenney y kiedy są w nawiętszym ucisku od nieprzyiaciela, serce im się dwoi a roście, kiedy myślą o swoich damach, o ich szarfeczkach, iakie maią na sobie, y o pieszczotkach a wdzięcznych przyięciach, iakich doznaią od nich za powrotem, ieśli ostaną żywi; zasię ieśliby pomarli, iakie lamenty będą czynić dla miłości ich zgonu. Prosto, dla miłości swoich pań y myśląc o nich wszytkie przedsięwzięcia są łatwe y sposobne, wszytkie walki są im iakoby turnieie, a śmierzć iest im triumphem.

Pomnę, iak w bitwie drewskiey nieboszczyk pan Bort, grzeczny y mężny kawaler iak mało, był porucznikiem pana Niewierskiego, przedtem nazywanego grabią Eu, xiążęcia takoż barzo wybornego; owo trzeba było iść do ataku, aby nałomić batalion pieszego rycerstwa idący prosto na awangardę, którey przewodniczył nieboszczyk pan Giz, xiążę zwane Wielgiem; za czym, kiedy dano sygnał do ataku, ów rzeczony pan Bort siedząc na szpakowatym koniu tureckim hnet rusza z miesca, ozdobiony y przybrany barzo wdzięczną szarfeczką, iaką dała mu iego dama (nie nazwę iey, przedsię była to iedna z pięknych y godnych panien, y z nawiętszych na dworze); y ruszaiąc rzekł: "Ha! będę walczył mężnie dla miłości moiey damy abo też chłubnie zgine." Czego nie chybił; bowiem, przełomiwszy sześć pirwszych szeregów, zginął przy siódmym, obalony na ziemię. Iakoż mnimacie, zali ta dama niedobrze użyła swoiey wdzięczney szarfeczki y zali musiała się hańbić, iż mu ią oddała?

Pan Buś był to także młodzian, który również barziey od inych okrył sławą szarfeczki swoich dam; zwłaszcza wiem o niektórych, co zasłużyły więcey walk, czynów woyennych, pchnięć szpadą, niżeli ich kiedy sprowadziła cudna Angelika u owoczesnych paladynów a rycerzy, tak krześciiańskich, iako y Saracenów; przedsię słyszałem nieraz od niego, iż tak w poiedynczych walkach y potyczkach, y w powszechnych bitwach (bowiem naczynił ich wiele), w których się nalazł y które kiedy podiął, iż było to nie tyle dla służby swego xiążęcia abo dla czci swoiey, iako dla samey chłuby spodobania się swoiey damie. Wierę, dobrze to osądzał, bowiem wszytkie czcie świata niewarte są tyle co miłowanie y życzliwość cudney a godney paniey a gołąbki.

A owo dlaczego tylu dzielnych rycerzów błędnych Okrągłego Stołu y tylu walecznych paladynów Francyey dawnego czasu wzięło przed się tyle woyen, tyle podróży odległych, tyle dokonało wypraw wspaniałych, ieśli nie dla miłości pięknych pań, którym służyli abo też chcieli służyć? Zdaię się w tym na naszych paladynów francuskich, naszych Rolandów, naszych Renodów, naszych Ożierów, naszych Oliwierów, naszych Ywonów, naszych Ryszardów y bezlik inych. Był to też czas wspaniały a barzo szczęśliwy; bowiem ieśli zdziałali co pięknego dla miłości swoich dam, ich damy, cale nie niewdzięczne, umiały ich dobrze wynadgrodzić, kiedy im przyszło się spotkać, lub też dać im schadzkę, w lesiech, w borzech abo też kole źrzódeł lub na iakiey wdzięczney łączce. Y otoć nagroda waleczności, iakiey pożąda się u dam! Za czym przychodzi tu iedno pytanie: czemu to białe głowy tak nawidzą odważnych samców? Owo, iakom rzekł na początku, odwaga ma tę cnotę y siłę, iż każe się miłować swoiemu przeciwieństwu. Co więtsza, iest to nieiako przyrodzona skłonność, która popycha białe głowy, iżby miłowały wspaniałość serca, która iest, wierę, sto razy godnieysza miłowania niż tchórzostwo: iako iż każda cnota sielniey się każe miłować niż przywara.

Bywaią niektóre białe głowy, które miłuią onych ludzi tak obdarzonych męstwem, ile że im się zdaie, iż tak samo, iako są waleczni y zdatni w robieniu bronią y rzemięśle Marsowem, tak samo są y w rzeczach Wenusa.

To prawidło nie chybia żadnego. Y w rzeczy są oni tacy, iako był niegdy Cezar, bohatyr świata, y siła inych śmiałków, których znałem, a których przemilczę. Owo tacy maią zgoła iną siłę a gracyą iako chłopy proste y ini ludzie inego rzemięsła; tak iż iedno doskoczenie takich ludzi warte iest tyleż co cztyry inych; mówię, dla takich białych głów, które są pomierne w iumości, nie zaś dla takich, które są bez miary, bowiem te mnogość ieno widzą nayradsze. Ba ieśli ta reguła schodzi się czasem u niektórych z tych ludzi y wedle przyrody niektórych białych głów, przedsię chybia u inych; bowiem trefiaią się one iunaki, którzy są tak utrudzeni od pancyrza y wielgich utrapień woyennych, iż nic iuż nie zdoła, kiedy trzeba przyść do tey słodkiey igry, tak iż nie mogą zaspokoić swoich dam: za czym niektóre, a siła iest takich, nawidziłyby radniey iakiego dobrego pracownika Wenery, świżego a dobrze wyszlifowanego, niżeli cztyrech z tych synów Marsowych tak poszczyrbionych.

Znałem siła z oney płci białogłowskiey takiego mnimania, bowiem w rzeczy (tak powiedaią) nie masz nic, iak dobrze zażyć swobody y wyciągnąć lubą essencyą nie dbaiąc na osobę.

Dobry woyownik iest dobry y cudnie iest nań pozierać na woynie, przedsię ieśli nic nie zdole uczynić w łożnicy (powiedaią), tedy tęgi a krzepki pachołek, sposobny do użytku, wart iest tyleż y dobrze więcey co piękny y mężny rycerz utrudzony.

Zdaię się na te, które tego doświadczyły y doświadczaią co dnia; bowiem lędźwie szlachcica, by był nabarziey dzielny a dworny, skoro są ugniecione a uciśnione od pancyrza, który długo nosił na sobie, nie mogą starczyć ku tey lubey ochocie, tak iako inych, którzy nie cirpieli zgoła utrudzeń ani ciężarów. Ine białe głowy są, które barziey nawidzą odważnych, bądź to za mężów, bądź za służków, iżby lepiey bronili a podtrzymywali ich cześć y ich niewinność, gdyby niektóre oszczerce chciały ie splugawić słowy; iako widziałem wiele takich na dworze. Tak znałem niegdy iedną barzo piękną y znamienitą panie, którey nie nazowię; ta, będąc podana na oszczercze ięzyki, porzuciła iednego służkę barzo od się ulubionego, iż widziała go miętkim w użyciu dłoni y wyzwaniu, y walczeniu za nią; zasię wzięła inego, który był rabuśnik, iunak y człek odważny y obnosił na ostrzu szpady cześć swoiey damy, tak iż nikt nie śmiał iey zaczypić.

Siła białych głów znałem tey przyrody, iż zawżdy chciały mieć dzielnego iunaka dla swego towarzystwa a obrony; co im iest barzo często wieldze dobre y użyteczne; przedsię trzeba, aby się barzo strzegły ochłódnąć y odmienić naprzeciw nim, skoro się iuż raz podały pod ich panowanie, bowiem, ieśli tamci obaczą się boday trochę na ich sztukach y letkościach, ostro ie pędzą y dopiekaią strasznie im y ich galanom, ieśli się odmienią: iako widziałem siła takich przykładów w moiem życiu.

Owo zatem takim białym głowam, które chcą mieć w posiadaniu takowych iunaków a rabuśników, niewola iest, iżby były poczciwe a wierne przeciw nim lub też aby były tak taiemne w swoich sprawkach, aby tamci nie mogli ich wypatrzyć: chyba żeby chciały ułożyć rzecz po dobremu, iako kortezany Italiey y Rzymu, które chcą mieć swoiego "brafa" (tak go nazywaią), aby ie chronił a podtrzymywał: przedsię stawiaią to zawżdy przy targu, iż będą miały y inych miłośników y że "braf" nie piśnie na to słówka.

To iest barzo dobre dla kortezan rzymskich y ich "brafów", przedsię nie dla dworney szlachty naszey Francyey lub indziey. Wżdy ieśli godna biała głowa chce się utrzymać w swoiey wierze a stałości, trzeba, by iey służka nie skąpił swego życia, aby ią wspirać y bronić iey, ieśli popadnie by w namnieysze nieprzezpieczeństwo w świecie, bądź na swoiem życiu, bądź na części, bądź też od iakiego szpetnego rzeczenia; iako widziałem na naszym dworze wielu prosto zamykaiących gębę obmowcom, kiedy przyszli do szarpania ich pań a władczyń, którym z obowiązku rycerstwa y z prawa powinni iesteśmy służyć za szyrmierzy w ich niedolach; iako wyświadczył ów dzielny Renod piękney Ginewrze w Szkocyey, pan Mendoza owey cudney xiężniczce, o którey powiedałem, y pan Karuk własney żenie za czasu króla Karła Szóstego, iako czytamy to w naszych chronikach. Przyczyniłbych bezlik inych, y z nowszego, y z dawnego czasu, iako widziałem to na naszym dworze; przedsię nigdy bych z tem nie skończył.

Ine znałem białe głowy, które poniechały mężczyzn lękliwych, mimo iż byli barzo bogaci, aby miłować a poślubić szlachciców, którzy nie mieli ieno płaszcz a szpadę (iako to powiedaią); przedsię byli waleczni y wielgiego serca y przeto nadziewali się przez swoią waleczność a wspaniałość przyść do wielgości y szarżów, chocia, wierę, nie zawsze naydzielnieysi nayczęściey do tego dochodzą, w czym wszelako krzywdę im się czyni; y barzo często widzi się, iż tchórze y boiaźliwce do tego przychodzą; wżdy taka ozdoba nigdy nie zdaie się na nich y nie błyszczy tak, iako kiedy przygodzi się mężnemu.

Owo nigdy bych nie skończył, gdybych chciał wywodzić rozmaite racyie a przyczyny, dlaczego białe głowy tak nawidzą onych mężów tak napełnionych wspaniałością. Wiem dobrze, iż gdybych chciał mnożyć tę rozprawę bezlikiem racii a przykładów, mógłbych uczynić o tym całą xięgę; przedsię, nie życząc tak zabawiać przy iednym przedmiocie, iedno przetrząsać radniey wielorakie a rozmaite, zadowolnię się powiedzeniem tego, com powiedział, mimo iż nieieden mógłby mi przyganić, iż ten przedmiot był dosyć godny, aby go zbogacić rozmaitymi przykłady a rozlicznemi raciami, tak iż ten y ów będzie mógł powiedzieć: "Przepomniał o tem; przepomniał o owem." Wiem dobrze; y wiedziałem, możebna, więcey, niżby oni sami mogli przyczynić, y górnieyszych a taiemnieyszych; wszelako nie chcę wszytkiego wyławiać a nazywać. Oto dlaczego zmilczam. Ba zanim poniecham, powiem, przechodząc mimo, to słowo: iż tak samo, iak białe głowy nawidzą mężczyzn odważnych y śmiałych w orężu, tak samo miłuią tych, którzy są śmiali w miłowaniu, y nigdy samiec tchórzliwy y nazbyt strzemięźliwy w temże nie naydzie u nich szczęścia; nie iżby życzyły ich tak zuchwałych, zaczypnych a bezczelnych, aby ie w przemocney walce mieli pokłaść na ziemię; wszelako pragną w nich nieiakiey śmiałey skromności lub skromney śmiałości; bowiem same z się, ieśli nie są czyste wilczyce, nie nagabuią same ani też nie zdaią na wolą, ale umieią tak dobrze rozniecić appetyt y chucie y wabią tak wdzięcznie do oney potyczki, iż kto nie skorzysta z chwili y nie chyci iey w garzść, bez niiakiego baczenia na maiestaty y wielgości abo na skrupuły, na sumnienie y obawy, abo na iaki iny przedmiot, ten, wierę, iest głupi mózgowiec y bez odwagi, który wart iest, iżby go szczęście na zawsze poniechało. Wiem dwóch godnych przyiaciół szlachciców, dla których dwie barzo godne panie, y, wierę, nie z ledacyiakich, wydały iednego dnia w Pariżu poczęstunek y poszły się z niemi przechodzić do ogrodu. Gdy tam były, każda oddzieliła się osobno od drugiey, każda ze swoim służką y w swoiey alei, które były tak pięknie zacienione winem, iż nawet w dzień iakoby nic widać nie było y chłód w nich był barzo luby. Owo ieden spomiędzy dwu, śmielszy, który wiedział, iż ten feścik nie był zgotowiony po to, aby się przechodzić a zażywać wczasu, y miarkuiąc wedle postawy swoiey damy, którą widział płonącą od ognia y z iney ochoty niż do iedzenia muszkatów, które były w winoroślach, y także wedle iey słówek rozgrzanych, czułych a psotliwych, nie stracił tak piękney okazyey; ieno, uymuiąc ią bez żadnego respektu, położył na małą kanapkę uczynioną z trawnika y grudek ziemi; owo nacieszył się z nią barzo statecznie, przy czym nic inszego nie powiedała iako telko: "Och, móy Boże, panie, co wy chcecie czynić? Nie iestże z was nawiętszy szaleniec y nayosobliwszy zuchwalec pod słońcem? Wżdy, ieśli kto tu przydzie, co powiedzą? Móy Boże, rycerzu, zydźcie ze mnie!" Przedsię szlachcic, nie kłopotaiąc się o to, wiódł swoią rzecz daley tak dobrze, iż barzo był ukontentowany y ona, y wszytko, tak iż przechodziwszy się ieszcze z trzy abo cztery razy po alei rozpoczęli nową potyczkę. Potem wyszedłszy stamtąd do iney alei otwartey, uźrzeli z drugiey strony drugiego szlachcica y drugą damę, którzy się przechadzali tak, iako ich zostawili wprzódzi. Na co dama zadowolniona rzekła do zadowolnionego szlachcica: "Mnimam, iż tamten się okazał iako głupiec y że nie zabawił swoiey damy iną rozmową, iak ieno słowy, dyszkury a przechadzaniem." Owo, gdy się zebrali wszytcy czworo, obie damy zaczęły się wypytywać wzaiem o swoie powodzenie. Zadowolniona rzekła, iż miewa się barzo dobrze y że na tę chwilę nie życzyłaby mieć się lepiey. Niezadowolniona zasię rzekła, iż miała sprawę z nabarziey mózgowczym a tchórzliwym miłośnikiem, iakiego kiedy widziała; y na to oba szlachcice uźrzeli, iako się śmiały ze sobą y pokrzykiwały miedzy sobą, przechadzaiąc się: "O ten mózgowiec! o ten niezguła! o ten respektownik!" Na co szlachcic zadowolniony rzekł do swego kompaniona: "Oto snadź nasze damy uradzaią o tobie y smagaią cię; uźrzysz, iż nadtoś czynił szanuiącego y zabawcę." Co ten przyznał; przedsię nie czas iuż był, bowiem nie dało się iuż dołapić okazyey. Wszelako, uznawszy swóy błąd, po nieiakimś czasie naprawił go inym pewnym sposobem, który bych mógł wymienić.

Znałem dwóch możnych panów, swoich bratów, obu, wierę, barzo wybornych a doskonałych szlachciców, którzy miłowali dwie panie, z tych wszelako iedna była we wszytkim cale więtsza niż druga; owo raz, wszedszy do kownaty owey znamienitey damy, która podczas była w łóżku, każdy się wziął na stronie uradzać ze swoią. Ieden rozmawiał z tą więtszą ze wszytkiem świadczeniem, cześcią, ze wszytkiem cmokaniem w rękę, ile tylko mógł, y słowami zaszczytu y powolności, nie daiąc żadnego pozoru, iżby się miał brać do niey z bliższa, a chciał imać szturmem tę fortycę. Drugi brat, bez niiakich ceremoniów w oddawaniu części y pokłonów, wziął swoią we framugę przy oknie y zdarłszy iey od iednego razu gatki, które były spętane (bowiem był barzo mocny), dał iey to poznać, iż nie miłował cale modą iszpańską, przez same oczy, ani też przez wydziwianie twarzą, ani przez słowa, ale wżdy przez on właściwy punkt a drogę, którey źrzetelny miłośnik ma pragnąć: y skończywszy swoie pensum odszedł z kownaty; zasię odchodząc rzekł dosyć głośno, iżby dama iego usłyszała: "Móy bracie, ieśli nie uczynisz iako ia, nic nie wskórasz: y powiedam ci, iż możeś iest odważny a śmiały inedy, ile chcesz, wey w tym miescu, ieśli nie okażesz swoiey śmiałości, będziesz zhańbiony; bowiem nie iesteś tutay w miescu czci a respektów, ieno w miescu, gdzie widzisz twoią damę, która czeka na cię." Owo tak ostawił swoiego brata, który wszelako na ten raz zastanowił swoią rzecz i odłożył ią na iny raz: nie stało się wszelako, iżby dama iego stąd ceniła go wyższey, bądź to iż przypisywała mu nazbyt wielgi chłód w miłości, bądź brak odwagi, bądź też niezdatność cielesną; a wszelako dosyć okazał się indziey zdatnym, czy to we woynie, czy w miłościach. Nieboszczka królowa matka wydała iednego dnia na wielgi wtorek, w Pariżu, w Pałacu Remskim, barzo piękną komedyą po włosku, wymyśloną od Kornelia Fiaska, kapitana okrętowego.

Cały dwór był na niey przytomny, tak mężczyźni, iak białe głowy, y siła inych z miesta. Miedzy inemi rzeczmi przedstawiony tam był pewien młodzian, który, będąc ukryty całą noc w kownacie barzo cudney damy, zgoła iey nie naruszył; owo gdy opowiedział tę przygodę swoiemu kompanionowi, ten się go spytał: "Ch'avete fatto?" Drugi odpowiedział: "Niente." Aż ów kompan: "Ah, poltronazzo, senza cuore! non havete fatto niente! che maldita sia la tua poltronneria!" Po odegraniu oney komedyi, wieczorem, kiedyśmy się naleźli w kownacie królowey y uradzaliśmy o onem widowisku, wraz zapytałem iedney barzo cudney y godney białey głowy, którey nie nazwę, iaką naypięknieyszą rzecz postrzegła y zakonotowała w oney komedyey, która by iey nabarziey przypadła do smaku. Odrzekła mi cale z prosta: "Naypięknieysza rzecz, która mi się zdała, to owo, co tamten odrzekł młodzianowi imieniem Lucyo, gdy mu powieda che non haveva fatto niente: "Ah, poltronazzo! non havete fatto niente! che maldita sia la tua poltronneria!"

Oto iako ta biała głowa mówiąca do mnie była w zgodzie z tamtym, który wyrzucał mu iego tchórzalstwo, y zgoła go nie szacowała, iż był tak miętki a małoduszny; za czym iuż barziey otwarcie rozmawialiśmy o błędach, iakie popełnia się w tym przedmiocie, iż nie chyta się czasu y wiatru, kiedy dmie z dobrey strony, iako czyni dobry nawigator. Owo trzeba mi uczynić ieszcze tę powiastkę y wmieszać ią, chocia ucieszna y błazyńska, miedzy ine, stateczne. Słyszałem tedy od godnego szlachcica, mego przyiaciela, iż iedna biała głowa, iego kraianka, gdy okazała wielekroć wielgie poufałości y fawory swemu pokoiowemu, które wszytkie cylowały ieno k'temu, aby przybyć do tego punktu, ów pokoiowy, nie żaden głupi y niezdara, nalazłszy iednego dnia rankiem swoią panią uśpioną w łóżku, cale nagą, odwróconą ku ścienie, skuszony tak wielgą pięknością y barzo sposobną postawą y dogodną, aby wzuć ią a zawładnąć iey osobą, iako iż była na kraiu łóżka, podszedł z cicha y wzuł oną damę, która obróciwszy się uźrzała, iż to był iey pokoiowiec, którego życzyła; y chocia wzuta na niego, nie zezuwaiąc się cale ani poruszaiąc, ani broniąc, ani zbawiaiąc go ni trochę wziętey fortycy, rzekła mu ieno, obracaiąc głowę y dzierżąc się w miescu, z obawy aby nic nie stracić: "Mości kpie, któż to ci dał tę śmiałość, aby go tam kłaść?" Pokoiowy odpowiedział iey z całą powinnością: "Mamż wyiąć, wielgomożna pani?" - "Tegoć nie powiedam, mości kpie - odparła mu dama. - Powiedam ci: kto ci dał tę śmiałość aby go tam kłaść?" Tamten znowu iął powtarzać: "Mamż wyiąć, wielgomożna pani? Ieśli każecie, wyimę." Aż ta znowu: "Nie to ci powiedam, mości kpie." Prosto, iedno y drugie uczynili też same repliki a dupliki po trzy abo cztyry razy, nie przerywaiąc sobie w potrzebie, aż wreszcie była ukończona, z czego owey paniey więtsza była korzyść, niż gdyby była rozkazała swemu galanowi wyniść z niey, iako ten się iey pytał.

Y dobrze iey wyszło, iż wytrwała przy swoiem pirwszem pytaniu, nie odmieniaiąc, a galan w swoiey replice a duplice: y tak samo świadczyli sobie wespołek te sprawy y ten artikuł długi czas późni: bowiem ieno pirwsze stąpnięcie iest trudne, powiedaią.

Oto mi tęgi pachołek y, wierę, śmiały! Zaś takim śmiałkom, iako powieda Włoch, trzeba rzec: "A bravo cazzo mai non manca favor."

Owo stąd widzicie, iż siła iest takich, którzy są krzepcy, śmiali i zadufali, tak we woynie, iako y w miłości; ini zasię są mężni w bitwie, zaś w miłowaniu nie; ini znowu w miłowaniu, a nie w bitwie, iako ten niezguła Paris, który miał tę śmiałość y męstwo, aby wydrzeć Helenę iey ubogiemu mężowi rogalowi, Menelaiowi niebożątku, a nie zaś aby się z nim potykać pod Troią. Oto także dlaczego białe głowy nie widzą rade starców ani tych, którzy są nadto posunięci w leciech, ile że są barzo boiaźliwi w miłości a umiarkowani w żądaniu: nie iżby ich nie kąsały chucie tak samo pilne iako y młodych, wierę, pilnieysze, iedno iż moc im nie iest równa.

Y oto co rzekła k'temu iedna iszpańska biała głowa: iż starcy podobni są wieldze do tych, co, kiedy widzą królów w ich wielgościach, mocy a powadze, pragnęliby sielnie być iako oni, wszelako nic by nie śmieli podiąć przeciw nim, aby ich wyzuć z królestw y zaiąć ich miesce; za czym mówiła: "Y a penas es nascido el deseo, quando se muere luego", iż "zaledwie chuć się narodzi, hnet iuż y obumiera." Dlatego starce, kiedy widzą nadobne przedmioty, nie śmieią się na nie targnąć, "porque los viejos naturalmente son temerosos; y amor y temor no se caben en un saco" - "bowiem starcy są barzo naturalnie lękliwi; zasię miłość y lęk nie mieszkaią nigdy rade w iednym worku". Owo też maią racyią, bowiem nie maią broni ani do zaczypki, ani do obrony, iako owe młodzieńczyki, które maią młodość y urodę;a także, iako powieda poeta: "Nic nie iest nieprzystoyne dla młodości, co bądź by uczyniła"; a także powieda iny: "Nie iest cudny widok starego żołnirza ani starego miłośnika."

Przedsię dość iuż uradzać o tym przedmiocie; przez co czynię koniec y nic nie rzekę iuż więcey, iedno przypasuię tu nową materyią, zbliżaiącą się poniekąd do tamtey; która iest: iż tak samo, iak białe głowy rade widzą mężczyzn dzielnych, walecznych y wspaniałych, tak samo y owi równie miłuią samice odważnego y wspaniałego serca. Y iako każdy mężczyzna wspaniały y odważny barziey godzien iest miłości y podziwu iako iny, tak samo się ma y z każdą panią dostoyną, wspaniałą y waleczną; nie iżbych chciał, aby taka biała głowa miała sprawować czynności mężczyźńskie ani też aby przywdziewała zbroię kształtem mężczyźńskim, iako widywałem y takie, ba, znałem y słyszałem o niektórych, iż dosiadały konia iako mężczyzna, krucice miały u łęku y strzylały z niey, y woyowały iako y szczyre mężczyzny.

Mógłbych nazwać iedną, która w czasie onych woien Ligi poczynała sobie tak właśnie.

Takie przestraianie się to iest zaprzanie się płci swoiey. Prócz tego, że nie iest piękne y stateczne, nie iest też dozwolone y przynosi więcey szkody, niżby kto mnimał: owo też nie na dobre wyszło oney zacney dziewce urlieńskiey, którą w iey procesie sielnie za to szkalowano, y w części to było przyczyną iey losu y śmierzci. Oto dlaczego nie życzę ani szacuię zbytnio takowego schłopczenia się. Wszelako życzę y miłuię białą głowę, która okazuie dzielną y wytrwałą odwagę, będąc w przeciwnościach a utrapieniach, przez piękne czyny niewieście, które zbliżaią się sielnie do męskiego poczynania sobie! Bez zapożyczania przykładów takich wspaniałych białych głów w dawney Romie a Sparcie, które przewyższyły w tym wszytkie ine, dosyć ich iest oczywistych y iawnych naszym oczom; chcę tedy pisać o nowszych y o naszych czasiech. Pirwszy y wedle moiego smaku naypięknieyszy, iaki mam, to iest przykład onych pięknych, zacnych y walecznych pań sieneńskich w czas podniesienia się ich miesta przeciw nieznośnemu iarzmu cysarskich; bowiem skoro wydano rozkazy do obrony, białe głowy, które usunięto na stronę, ile że nie są sposobne do woyny iako mężowie, chciały okazać się z czymś osobnem y że umieią czynić co insze iako zabawiać się swoiemi robótkami dnia y nocy; za czym, aby przyłożyć swoią cząstkę do dzieła, rozdzieliły się same z się na trzy gromady: y w dzień świętego Antoniego, w miesiącu styczniu, trzy z naypięknieyszych, nawiętszych a głownych pań w mieście poiawiły się publicznie na wielgim placu (który iest barzo piękny) z bębny a sztandarami.

Pirwsza była signora Fortegerra, ubrana fioletowo, ze sztandarem a szarfą tey samey barwy, z godłem w tych słowiech: "Pur che sia il vero." Y wszytkie te panie były ubrane po nimfieńsku, w przykusym stroiu, który odsłaniał y ukazował tym snadniey wdzięczną łydeczkę. Druga była signora Pikolomini, przybrana w szkarłat, ze sztandarem y szarfą teyże barwy, z białym krzyżem y godłem w tych słowiech: "Pur che no l'habbia tutto." Trzecia była signora Liwia Fausta, ubrana cale biało, z szarfą y sztandarem maści białey, na którym była palma y godło w tych słowiech: "Pur che l'habbia."

Dokoła y poza temi białemi głowami, które zdawały się trzema bogińmi, było z iakie trzy tysiące pań, szlachcianek, mieszczek y inych, wszytkie nadobnego weźrzenia, wszytkie wdzięcznie przybrane w suknie a barwy abo z iedwabiu, abo z taftu, z adamaszku lub inych iedwabnych materyi, a wszytkie gotowe żyć lub zginąć dla wolności. A każda niesła faszynę na ramieniu, dla fortu, który czyniono, krzycząc: "Francyia! Francyia!", z czego iegomość pan kardynał z Ferrary y pan Term, namiestnik królewski, byli tak oślnieni uczynkiem tak rzadkim y pięknym, iż nie zabawiali się czem inszem, iak tylko patrzeniem, pozieraniem, podziwianiem a wychwalaniem tych nadobnych y godnych pań: iakoż, w rzeczy, słyszałem od niektórych tam obecnych, iż nigdy nie zdarzyło się widzieć co pięknieyszego. A Bóg wie, iż pięknych białych głów nie braknie w tym mieście y barzo iest ich tam obficie bez przebierania. Mężczyźni, którzy ze swoiey dobrey woley barzo byli chciwi tey wolności, ieszcze barziey się k'temu zagrzali tym zacnym uczynkiem, nie chcąc w niczym ustąpić swoim damom: tak iż barzo skwapliwie wszytcy, szlachta, panowie, mieszczanie, kupcy, rzemieślnicy, bogaci a biedni, wszytcy przybieżali do fortu, aby czynić tak samo iako te piękne, zacne a poczciwe białe głowy; y w wielgiem współzawodnictwie nie tylko świeccy, lecz y ludzie duchowni chwycili się tego dzieła. A za powrotem z fortu, mężczyźni osobno a białe głowy takoż, ustawieni w szyku woyennym na placu, poszli iedni po drugich, dłoń w dłoni, pokłonić się przed obrazem Nayświętszey Panienki, patronki miesta, śpiewaiąc nieco hymnów a kanticzek na iey cześć, w tak słodkiey a wdzięczney armoniey, iż, kąszczek z lubości, kąszczek z miłosierdzia, łzy płynęły z oczu całemu ludowi; za czym, otrzymawszy błogosławieństwo pana kardynała ferrarskiego, każdy udał się do swego pomieszkania, wszytcy y wszytkie postanowiwszy co w mocy czynić na przyszłość.

Owa święta ceremonia tych pań przywodzi mi (bez przyrównywania) iną świecką, przedsię piękną barzo, którey dopełniono w Rzymie czasu woyny punickiey, opisaną w Tytusie Liwiuszu. Była to pompa y processya, do którey stanęło trzy razy po dziewięć, co iest razem siedm y dwadzieścia, młodych, urodnych panien rzymiańskich (z których same nie tknięte prawice), ubranych w sukienki dość długie (historyia nie powieda o kolorach); które ukończywszy swoią pompę a processyią zatrzymały się na placu, gdzie zawiedły przed ludem taniec, podaiąc sobie wzaiem sznureczek, ustawione iedna za drugą, czyniąc obroty taneczne y przymierzaiąc poruszenia y podrygowania nóżek do kadencyey melodyów y pieśni, iakie śpiewały: co była rzecz barzo wdzięczna do widzenia, tak dla piękności tych nadobnych panien, co dla ich gracyey, ich piękney postawy taneczney y dla ich misternego poruszania nóżkami, co, wierę, wdzięczne iest u ładney prawiczki, kiedy ie umie bystro a figlarnie wytrząsać a prowadzić. Wyobraziłem w sobie tę postać tańca; y to mi przypomniało iny, który widziałem za moich młodych lat, iak go tańczyły dziwczęta w moim kraiu, zaś nazywano go "podwięzką"; które, bierąc y daiąc sobie wzaiem podwięzką dłońmi, przesuwały ręce tam a z powrotem nad głowami, potem ie łączyły y zaplatały wzaiem miedzy swoiemi nogami, przeskakuiąc zwinnie ponad niemi, a potem zasię rozwiiały się, popuszczały się tak wdzięcznie małemi poskoczkami, ciągle podążaiąc iedne za drugiemi, nie gubiąc nigdy kadencyey śpiewu ani instrumentu, który ie prowadził, tak iż rzecz była barzo ucieszna do patrzenia; bowiem te skoki, zaplatania się, uwalniania, dzierżenie podwięzki y gracya onych dziewczątek miały w sobie nie wiem iaką przymilną lascywię, tak iż dziw mi, iż tego tańca nie praktikowano na dworzech za naszych czasów, gdzie gatki są k'temu barzo schludne y łacno można uźrzeć nadobną nóżkę y która z nich ma pończoszkę wdzięczniey obciągniętą y kształt foremnieyszy. Który taniec snadniey da się przedstawić zwrokiem niżeli opisaniem.

Aby powrócić do naszych pań sieneńskich: ha! piękne y dzielne panie, nigdyście nie powinne były umrzeć, tak samo iak wasza chwała, która na zawsze będzie przechowana w nieśmiertelności, tak samo iak oney cudney a wdzięczney panny z waszego miesta, która w czas oblężenia widząc swoiego brata, iż chory przyległ w łożu y barzo był niesposobny, aby iść strażować, zostawiwszy go w łóżku wymyka mu się cichaczem, bierze iego broń y przyodziewę y iako prawy obraz swego brata poiawia się na straży; iakoż wzięto ią za brata y nie poznano przy sprzyiaiącey ciemności mocney. Piękne, wierę, postąpienie! bowiem chocia się schopczyła y zżołnirzyła, przedsię nie zrobiła tego, aby to uczynić ustawicznym obyczaiem, ieno tylko aby na ten raz oddać dobrą usługę swoiemu bratu. Iako też powiedaią, iż żadne miłowanie nierówne iest braterskiemu y że dla dobrey przyczyny nic nie trzeba oszczędzać, aby okazać wdzięczną szlachetność serca na iakiem bądź miescu.

Tak mnimam, iż kapral, który podczas dowodził temu oddziałowi, gdzie była ona piękna dzieweczka, kiedy dowiedział się o tem postąpieniu, był barzo strapiony, iż wcześniey iey nie rozpoznał, aby lepiey na miescu rozgłosić iey chwałę lub też aby ią zwolnić od warty abo też zgoła ucieszyć się pozieraniem na iey cudność, iey gracya a iey postawę woyanną? bowiem nie ma wątpienia, że we wszytkim siliła się ią przybierać.

Wierę, nie można zbyt sielnie nachwalić tego pięknego postępku, a zwłaszcza dla tak godney braterskiey potrzeby. Tak owo uczynił ów nadobny Ryszardet, przedsię dla iney przyczyny, kiedy iednego wieczora, usłyszawszy siestrę swoią Bradamantę rozprawiaiącą o pięknościach oney cudney xiężniczki iszpańskiey y o iey miłościach a daremnych pragnieniach, kiedy się pokładła, wziął iey zbroię y iey wdzięczny płaszczyk y przebrał się, aby udać siestrę, tak byli podobni do się z twarzy y z urody; a późniey pod tą postacią wziął od oney cudney xiężniczki to, czego siestrze iego broniła iey płeć; co wszelako na złe by mu było wyszło, gdyby nie odsiecz Rogera, który, bierąc go za swoią miłą Bradamantę, zbawił go od śmierzci. Owo słyszałem od pana Szapela Ursyna, bawiącego podczas we Włoszech y który uczynił raport o tak zacnym uczynku białych głów sieneńskich nieboszczykowi królowi Hendrykowi, który król nalazł to tak pięknem, iż ze łzą w oku zaprzysiągł, iż ieśli Bóg dozwoli mu kiedy pokoiu abo rozeymu z cysarzem, poiedzie we swoich okrętach na Morze Toskańskie, a stamtąd do Sieny, aby uźrzeć to miesto tak oddane iemu y iego sprawie y aby podziękować za ona zacną a dzielną chęć, a zwłaszcza aby uźrzeć one piękne a godne panie y oddać im dank osobliwszy. Mnimam, iż nie byłby temu chybił, bowiem czcił barzo piękne a zacne damy; iakoż napisał do nich, a zwłaszcza do trzech naczelnych, listy naydwomieysze w świecie, z podzięką y przyrzeczeniami, które ie ukontentowały y rozegrzały ieszcze sielniey.

Ha! ha! przyszedł, wierę, w niedługi czas potem rozeym; wszelako, oczekuiąc na iego przybycie, miesto zostało dobyte, iakom o tem rzekł inedy; co było z nieznośną szkodą dla Francyey, iż straciła tak zacnego y drogiego sprzymierzeńca, który, wspominaiąc sobie y poczuwaiąc się w swoiem dawnem pochodzeniu, chciał się przyłączyć y przywrócić ku nam; bowiem powiedaią, iż ci dzielni Sieneńczycy pochodzą od ludów Francyey, których w Galiey nazywano niegdy Senonami, z których mamy dzisiay ieszcze owych mieszkańców Senu; owo też maią dziś ieszcze wiele z naszey francuskiey przyrody, iako iż w głowach łacno się im pali y są nagli, porywczy a bystrzy iako my. Białe głowy równie tak samo podały się na oną gracyią, wdzięczne sposoby y obyczayność francuską.

Czytałem w starey chronice, którą przytoczyłem inedy, iż gdy król Karol Ósmy w czas swoiey podróży do Neapolu przeieżdżał przez Sienę, przyięty był wiazdem tak triumphalnym a wspaniałym, iż przeszedł wszytkie ine, iakie mu zgotowano w całey Italiey; aż nawet, dla więtszego uszanowania y znaku poddaństwa, wszytkie bramy miasta zdięto z zawiasów y ułożono na ziemi; y iak długo tam pozostawał, były tak otwarte y dozwolone wszytkim wchodzącym y wychodzącym, a dopiro kiedy odiachał, założone były na nowo.

Możecie sobie myśleć, czy król, cały iego dwór y woysko nie mieli wielgiey przyczyny miłować a czcić tego miasta (iakoż y w rzeczy ie miłował) y powiedać o niem samo nalepsze we świecie. Owo też pobył w niem był iemu y wszytkim barzo przyiemny y pod gardłem zabroniono dopuszczać się tam iakieyś swey woley; iakoż, wierę, by w namnieyszey sobie nie pofolgowano. Ha! zacne Sieneńczyki, obyście żyli wiecznie! Dałby Bóg, iżbychcie ieszcze nasi byli we wszytkim, iako, możebna, iesteście w sercu a w duszy! bowiem władztwo króla Francyey iest wiele więcey słodkie iako diuka Florencyey; a przy tym krew nie może się zaprząc samey siebie. Gdybychmy owo byli tak somsiadami, iako iesteśmy oddaleni, możebna, iż wszytcy ziednoczeni tą wolą coś bychmy k'temu uradzili.

Czasu oblężenia Pawiey przez króla Franciszka nawiętsze damy z miesta, pod wodzą y za przykładem signory grebini Ipolity de Malespina, ich ich generałki, zaczęły same nosić kosze plecne, kopać ziemię y naprawiać wyłomy, czyniąc na wyprzódki z żołnirzami.

Podobny postępek iak u owych białych głów sieneńskich, o których powiedałem, widziałem takoż u niektórych pań roszelskich w czas oblężenia ich miesta: ku czemu przypominam sobie, iż w pirwszą niedzielę postu, odkąd było oblężenie, pan brat królewski, nasz generał, kazał przyzwać pana Delana na parol, iżby z nim miał rozmowę y zdał mu sprawę z negocyaciey, iaką mu powierzył co do tego miesta; o czym rzecz iest przydługa y barzo osobliwa, którą nadziwam się inedy opisać. Pan Delan nie chybił temu, za czym znowu dano miestu w zakład pana Stroca y uczyniono rozeym na ten dzień y następny.

Skoro stanęły te rozeymy, natychmiast, tak samo iak y od nas, poiawiło się poza okopami siła ludzi z miesta na wałach y na murach; a zwłaszcza poiawiła się z iaka setka pań y mieszczek, ba, z nawiętszych y naybogatszych, y naypięknieyszych, wszytkie przybrane biało, tak na głowie, iako y na ciele, wszytkie w płótna cienkie olandzkie, co było barzo wdzięczne dla zwroku. Y tak przybrały się z przyczyny sypania szańczyków, przy których pracowały, bądź to nosząc kosze, bądź też kopiąc ziemię; przedsię ine ubiory byłyby się ubabrały, a tym białym starczyło, gdy się ie znów przeprało; a także iż w tych białych stroiach lepiey się odznaczały miedzy inemi. Myśmy byli barzo radzi widzieć te cudne panie; y uręczam wam, iż wielu zabawiało się tym barziey niż iną rzeczą; one też rade były nam się ukazać y nie drożyły się nam ze swoiem widokiem, bowiem dzierżyły się na kraiu szańców w barzo piękney postawie a chodzie, tak iż było na co pozierać a czego pożądać.

Ciekawi byliśmy zapytać, co by to były za białe głowy. Odpowiedzieli nam, że był to huf białych głów tak sprzysiężony, złączony y tak odziany dla pracy u szańców y aby oddać takie usługi swoiemu miestu; iakoż, wierę, oddały ich niemało, tak iż barziey krzepcie a tęgsze chytały się zgoła oręża: iako słyszałem od iedney, iż, dawszy odpór nieprzyiaciołom piką, chowa ią dotąd pilnie, iakoby świętą relikwią, y nie oddałaby iey ani zbytaby za ciężki piniądz, w takiey cenie trzyma ią u siebie.

Słyszałem od niektórych starych komturów rodyiskich, a także czytałem w iedney starey xiążce, iż kiedy Rodus był oblegany od sułtana Solimana, piękne niewiasty y panny z miesta nie oszczędzały swoich pięknych twarzy y tkliwych a wdzięcznych ciałek, aby ponosić swoią dobrą część trudów y mozołów oblężenia, tak iż często zgoła poiawiały się przy barzo nagłych, nieprzezpiecznych szturmach y odważnie wspirały rycerstwo a żołnirzów ku wytrzymywaniu ich. Ha! piękne Rodyiki, imię wasze, chłuba wasza głośne były we wszytkich czasiech y, wierę, niegodneście były być pod panowaniem barbarzyńców!

Za czasu króla Franciszka Pirwszego miesto Sanrykia w Pikardyey było oblegane y dobywane przez iednego szlachcica flamandzkiego nazwiskiem Domryn; był to chorąży pana Ruya, a szło z nim stu iezdnych y dwa tysiące pieszych, y nieco też harmaty. W murach było stu pieszych, co było barzo niemnogo. Y byłyby wzięte, gdyby nie białe głowy z miesta, które ziawiły się na murach z bronią, wodą y oliwą wrzącą, y kamieńmi y krzepko dały wstręt nieprzyjaciołom, mimo iż czynili, co mogli, aby wniść. Ieszcze dwie z rzeczonych pań wydarły dwa sztandary z rąk nie przyiacioł y cisnęły ie z murów do miesta; tak iż oblęgaiącym mus był opuścić wyłom, iaki uczynili, y poniechać murów, y odyść: z czego sława poszła na całą Francyią, Frandryią y Burgundyią. Po nieiakiem czasie król Franciszek przeieżdżaiąc tamtędy chciał uźrzeć te białe głowy, pochwalił ie y dziękował im.

Panie z Perony poczęły sobie tak samo, kiedy miesto ich było oblegane od xiążęcia Dynasów, y dopomogły dzielnym żołnirzom, będącym wewnątrz murów, w takiż sam sposób, za co były czczone, chwalone y zyskały podziękę od swego króla.

Takoż w ostatnich woynach domowych y obleganiu miesta Sancery również zalecano a chwalono białe głowy sancerskie za piękne uczynki wszelakiego rodzam, iakich się dopuściły. Podczas ostatniey woyny Ligi białe głowy witreńskie sprawiły się tak samo w swoiem mieście, obleganem od pana Merkura. Niewiasty są tam barzo urodziwe y zawżdy w każdy czas barzo schludnie odziane; przedsię nie oszczędzały swoiey krasy, by okazać swą waleczność a męstwo; iakoż, wierę, w takowey potrzebie wszytkie uczynki męskie a wspaniałe tyleż są szacowne w białych głowach co y w mężczyznach.

Tak samo okazały się niegdy one wdzięczne panie kartagińskie, które, kiedy uźrzały swoich mężów, swoich braci, oćców, krewniaków y żołnirzy, iż ustaią strzylać na nieprzyiaciół z niedostatku cięciw na łukach, które były cale zużyte od strzylania przez tak długi czas oblegania, y dlatego, nie mogąc iuż dostać ani konopi, ani lnu, ani iedwabiu, ani inych rzeczy, aby porobić sznurki, umyśliły obciąć swoie piękne warkocze y blonde włosy y nie przepuścić tey wdzięczney ozdobie swoich głowiąt a koronie swoich piękności; tak iż same swemi cudnemi, białemi a subtylnemi dłońmi poskręcały ie a poczyniły sznurki y dostarczyły ich swoim żołnirzom; z czego możecie mnimać, z iaką odwagą y z iaką mocą przyszło im naciągać a napinać owe łuki, strzylać z nich a walczyć, maiąc w rękach tak piękne oznaki swoich dam.

Czytamy w dziełach Neapolu, iż ów wielgi hetman Sforca pod rządem królowey Iohanny Drugiey był pochwycony od męża królowey, Iakuba, zamknięty w surowym więzieniu y na włosku pewnie wisiało, iżby miał głowę uciętą, gdyby iego siestra Małgorzata nie chyciła się oręża y nie ruszyła w pole. Owo sprawiła się tak dobrze, sama swą własną osobą, iż poymała cztyrech szlachciców napolitańskich, ba z nawiętszych, y przekazała królowi, iż iakie on postąpienie zgotuie iey bratu, tak ona postąpi z iego ludźmi. Tak iż niewola mu była wdać się w układy y wypuścić go zdrowym y całym. Ha! oto dzielna a wspaniała siestra, niepodobna w tym zgoła do płci swoiey!

Wiem o inych siestrach y krewniaczkach, które, gdyby się były ważyły na taki postępek przed niedawnym czasem, możebna, iż byłyby ocaliły życie dzielnego brata, który wszelako zginął dla braku takiego ratunku y pomocy.

Teraz chcę poniechać iuż tych białych głów pospolicie walecznych a wspaniałych: mówmy o niektórych szczegółowych. A iako naypięknieyszy przykład starożytności chcę ieno za wszytkie przytoczyć oną Zenobią, która po śmierzci swoiego męża nie bawiła się, iako wiele inych, y nie traciła czasu na płakanie a żałowanie, ieno zagarnęła władztwem w imieniu swoich dzieci y wydała woynę Rzymianom y cysarzowi Aurelianowi, będącemu podczas cysarzem, wyrządzaiąc siła utrapień przez całe ośm lat, aż dopiero wyszedłszy w pole przeciwko niemu została zwyciężona y poymana iako ieńczyni, y zawiedziona przed cysarza; który, gdy zapytał ią, iak miała śmiałość wydawać woynę cysarzom, rzekła mu ieno: "Wierę! poznaię teraz, iż iesteście cysarzem, skoroście mnie zwyciężyli." Barzo był rad z tego iey zwyciężenia y tak wielgą dumę z tego czyrpał, iż chciał odprawić z niey triumph; y z barzo wielgą pompą a wspaniałością kroczyla przed iego wozem triumphalnym, barzo wspaniale przystroiona y ozdobiona wielgim bogactwem pereł a kamieni, znacznych klenotów y złotych łańcuchów, któremi była spętana na ciele, na nogach y rękach, na znak ieńczyni a niewolney; tak iż dla wielgiey ciężkości onych klenotów a łańcuchów, iakie miała na sobie, mus iey był zażywać nieiakiego wytchnienia y spoczywać przy onym triumphie. Znaczny to wypadek, wierę, y osobliwy, iż, chocia zwyciężona y poymana, ieszcze przepisywała prawo triumphuiącemu zwycięzcy y zmuszała go zatrzymać się y czekać, aż ona zaczyrpnie oddechu! Znaczna również y przystoyna usłużność była u tego pana, iż iey przyzwalał wytchnienia a wypoczynku y cirpiał iey niemoc, y nie zmuszał iey ani naglił, y nie popędzał barziey, niźli mogła; tak iż nie wiadomo, co więcey trza wychwalać: abo obyczayność cysarza, abo też sposoby oney królowey, która, możebna, z umysłu mogła prowadzić tę igrę, nie telko dla swoiey niemocy a znużenia, ilko dla iakowegoś puszenia się chwałą y pokazania światu, iż chciała zebrać ieszcze to zdziebełko na odwieczerz swoiey fortuny, iako czyniła w iey poranek, y że pan cysarz ustępował iey w tey rzeczy, aby wyczekiwać iey przy iey wolnym kroku a leniwym chodzeniu. Dawała tak sielnie pozierać na się y się podziwiać, tak od mężczyzn, iako od białych głów, z których nieiedne barzo byłyby rade być podobne tey wdzięczney postaci; bowiem była z naypięknieyszych, wedle tego, co mówią ci, którzy to spisali. Była barzo piękney, wyniosłey a bogatey postawy, kształt iey barzo wdzięczny, gracya a maiestat toż samo; takoż daley oblicze barzo piękne a powabne, oczy czarne y barzo iarzące. Miedzy inemi pięknościami przyznawali iey zęby barzo piękne a białe, umysł bystry, barzo skromny, szczyry y łaskawy w potrzebie; mowa barzo piękna y wymawiana donośnym głosem: iakoż sama przekazowała wszytkie swoie myśli a rozkazy swoim woiownikom y przemawiała do nich często. Mnimam, wierę, że równie pięknie ią było widzieć ubraną tak wspaniale y wdzięcznie w szaty niewieście, co kiedy była uzbroiona od stóp aż do głowy; bowiem zawżdy płeć przeważa: iako też można przypuścić, iż cysarz nie chciał ią w swoiem triumphie wystawić inaczey, iedno w iey wdzięczney płci białogłowskiey, która ią kształtowała cudniey y czyniła ią ludowi przyiemnieyszą w iey wyborney urodzie. Co więtsza, równie trzeba mnimać (skoro była tak piękna), iż pan cysarz iey pomacał, posmakował y smakował ieszcze; y że, ieśli ią zwyciężył na ieden sposób, on abo ona (można obydwa rozumieć), iedno z nich, zwyciężyło też na drugi sposób.

Dziw mi, iż skoro ta Zenobia była tak cudowna, że cysarz nie wziął y nie trzymał iey sobie na iedną ze swoich dziwek abo też iż ona nie otworzyła a nie założyła za zezwoleniem iego abo też senatu handlu z miłością y k...ewstwem, iako uczyniła Flora, aby się zbogacić y zebrać mnogo dostatków a maiętności pracą swoiego ciała a chwierutaniem łóżka: do którego sklepiku mogli byli chadzać nawiętsi w Rzymie, na wyprzódki iedni przed drugimi; bowiem nie masz cheba takiego ukontentowania a lubości na świecie iako wywalić się na królewskość abo na xiążęcość y sycić się piękną królową, xiężniczką a możną panią. Zdaię się na tych, którzy przedsiębrali te podróże y zdziałali w nich piękne czyny. Y tak owo ta królowa Zenobia byłaby się wrychle zbogaciła z łaski onych możnych, iako uczyniła Flora, która inych nie przyimowala w swoiem handlu. Czyż nie lepiey by iey było pędzić to życie w uciechach, wspaniałościach, bogactwach a cześci niż popaść w niedostatek a ostateczność, w iakie popadła, iż musiała zarabiać na życie, przędąc pośrzód pospolitych niewiast, y umrzeć z głodu, gdyby nie to, iż senat lituiąc się nad nią, bacząc na iey świetność minioną, wyznaczył iey na życie iakowyś iurgielcik y iakieś szczupłe ziemie a posiadłości, które nazywano długi czas "dobrami zenobiańskiemi": bowiem wszelako wielgie to iest zło ubóstwo! y kto może mu się umknąć, by w iaki sposób, ten czy inszy, dobrze czyni, iako powiedał ktoś mi znaiomy. Oto dlaczego Zenobia nie zachowała swoiego wielgiego męstwa aż do końca swoich losów, iako iey było przystało y iako trzeba w niem wytrwać we wszytkich uczynkach. Mówiono, iż kazała była sporządzić wózek triumphalny, naywspanialszy, iaki kiedy widziano w Romie, y powiedała to często w czas swoiey wielgiey pomyślności a chełpienia się, iż to iest na triumph w tey Romie; tak była upewniona zdobyć Cysarstwo Rzymskie! Przedsię wszytko wyszło na wspak; bowiem cysarz, zwyciężywszy ią, wziął ią sobie y odbył z niey triumph, y ona szła pieszo, wydaiąc z siebie więtszy triumph a pompę, niż gdyby był zwyciężył potężnego króla. Y mówcież, iż zwycięstwo, iakie odniesie się nad białą głową, by iakiemkolwiek kształtem osiężone nie iest barzo wielgie y barzo wspaniałe!

Tak pragnął Augustus odbyć triumph z Kleopatry, wszelako nie wziął się do tego dość pilnie. Zaradziła temu zawczasu, y tym samym sposobem, iako Paulus Emilius rzekł Perseuszowi; gdy go prosił w swoiey niewoley, iżby się nad nim ulitował, tamten rzekł, iż iego to rzecz była zaradzić temu wprzódzi, rozumieiąc pod tym, iż powinien się był zabić.

Słyszałem, iż nieboszczyk król Hendryk Drugi niczego tyle nie pragnął, co móc poymać w niewolą królowę Węgrów, nie aby sobie z nią źle począć, mimo iż dała mu do tego siła przyczyn przez swoie pożarnictwo, ieno aby mieć tę chlubę trzymania w ieńcostwie tey wielgiey królowey y uźrzeć, iaką by minę a postawę przybrała w oney klozie y czy byłaby taka harda a pyszna iako przy swoiem woysku: bowiem, wierę, nic nie ma tak pysznego a wyniosłego iako piękna, dzielna a można biała głowa, kiedy chce y kiedy ma odwagę, iako było u tey, barzo pono radey z nazwiska, iakie iey nadali żołnirze iszpańscy, którzy, iako nazywali cysarza, iey brata, "el padre de los soldados", ią nazywali "la madre", iako Wiktoryę czy Wiktorynę niegdy, za czasu Rzymian, nazywano w iey woysku "matką obozu". Wierę, kiedy taka dama znaczjna a urodziwa bierze na się szarżę woyenną, siła się k'temu przysługuie y zagrzywa sielnie swoich ludzi, iako widziałem królowę matkę, która barzo często przybywała do naszego woyska y umacniała ie cale, y dodawała sielnie odwagi, y iako czyni dzisia iey wnuka, infantka, we Flandryey, która przewodzi swoiemu woysku y iawi się swoim żołnirzom w całey odwadze, tak iż bez niey a bez iey wdzięczney a lubey przytomności Flandrya nie miałaby sposobu strzymać, iako wszytcy powiedaią; y nigdy królowa Węgrów, iey cioteczna babka, nie obiawiła się taką w piękności, męstwie, wspaniałości a gracyey.

Czytamy w historyach naszey Francyey, ile posłużyła przytomność oney wspaniałey grebini Monfordzkiey, gdy ią oblegano w Anebonie; bowiem, mimo iż iey żołnirze byli krzepcy a odważni y mimo iż walczyli a strzymywali szturmy tak dzielnie, iako tylko można, wżdy zaczynali tracić serce y chcieć się poddawać; wszelako ona hnet przemówiła do nich tak dobrze y orzeźwiła tak pięknemi a walecznemi słowy, y zagrzała ich tak pięknie a dobrze, iż zaczekali na odsiecz, która przybyła im w porę, tak barzo upragniona, y oblężenie zeszło ku niczemu. Więcey ieszcze uczyniła; bowiem, gdy iey nieprzyiaciele zabawiali się przy szturmie y wszytcy tam byli, y uźrzała namioty ich będące cale puste, sama, dosiadszy dobrego konia, y z pięćdziesięcią dobrey iazdy uczyniła wycieczkę, wszczęła alarm y podłożyła ogień w obozie: tak iż pan Karol Bloyski, mnimaiąc się być zdradzonym, hnet kazał zaprzestaćszturmu. Ku czemu przyczynię tu małą opowiastkę.

W czas tych ostatnich woyen Ligi nieboszczyk xiążę Kondeusz, świeżo zmarły, będąc w Świętoiańsku posłał do pani Bordeilowey, wdowy w wieku czterdziestu lat y barzo urodney, wezwanie, iżby wydała sześć lub siedm ludzi z iey dóbr, y z naybogatszych, którzy schronili się z nią do iey zamku w Matas. Ta pani odmówiła wręcz, iż nigdy nie zdradzi ani nie wyda tych nieszczęsnych ludzi, którzy schronili się y ukryli na iey wiarę. Rozkazał iey po raz ostatni, iż ieśli mu ich nie pośle, hnet ią nauczy być mu posłuszną. Dała mu odpowiedź (bowiem bawiłem podczas przy niey ku pomocy), iż skoro on sam nie umie być posłusznym, zdawa się to iey szczególnym, iż chce tego uczyć drugich, y że skoro on usłuchnie swemu królowi, ona usłuchnie iemu: owo też że, przy wszytkich iego wygróżkach, nie boi się ani iego harmaty, ani iego oblegania y że pochodzi z rodu od grebini Monfordzkiey, od którey ród iey wziął w spadku tę fortycę, ona zasię y wszytko, y iey odwagę; y że iest gotowa bronić iey tak dobrze, iż iey nie dostanie; y że tak tu sobie będzie poczynać y taką chlubę zdobędzie, iako iey przodkini, owa grebinia, uczyniła w Anebonie. Xiążę pan długo rozmyślał nad tą odpowiedzią y ociągał się kilka dni nie grożąc iey więcey. Przedsię gdyby nie był pomarł, byłby ią oblęgał; wżdy ona dobrze się przygotowała na to w sercu, w męstwie, w żołnirzach. y we wszytkim, aby go godnie przylać; owo mnimam, iż byłby tam wstydu zażył.

Makiawel w swoiey xiędze O woynie powieda, iż Katarzyna, grebini furleńska, była oblegana w tym swoiem mieście Furle od pana Cezara Bordzia, wspiranego armią francuską, y że dawała mu odpór barzo walecznie, wżdy w końcu została wzięta. Przyczyną iey zguby było to, iż to miesce było zbyt pełne fortyc y szańców, z których można się było cofać z iednego miesca do drugiego, tak iż gdy ów Cezar się przybliżył, pan Ian Kazal (którego owa grebini wzięła dla swoiey obrony y pomocy) opuścił wyłom, aby się cofnąć do swoich fortów; y przez, ten błąd pan Bordź wziął górę y zaiął miasto. Za czym, powieda ów skryba, te błędy krzywdę uczyniły mężney odwadze y sławie tey wspaniałey grebini po chłubnem wytrzymaniu armiey, którey król Neapolu ani diuk Milański nie śmieli wytrzymać; y chocia skutek był nieszczęśliwy, wzięła stąd cześć, iaką iey cnota zasłużyła; ku czemu uczyniono we Włoszech siła wirszów a rymów na iey pochwałę. Ten passus godzien iest odczytania dla tych, którzy się trudzą, aby umacniać twierdze y budować w nich wielgą mnogość fortów, grodów, wież y cytadellów. Aby wrócić tedy ku naszemu przedmiotu, mieliśmy w ubiegłych czasiech w naszey Francyey siła xiężniczek a możnych dam, które dały piękne oznaki swoiego męstwa: iako uczyniła Paula, córka grafa Pentewreńskiego, która była oblegana w Ruii przez grofa Szarułę y okazała się tak dzielna y wspaniała, iż po wzięciu miasta grof obszedł się z nią barzo przychylnie y dał ią odprowadzić przezpiecznie do Kompaniey, nie pozwalaiąc, iżby iey uczyniono by iaką szkodę, y czcił ią sielnie za iey męstwo, mimo iż barzo miał na pieńku z iey mężem, którego winił, iż chciał go uśmiercić iakimiś czarodzieystwy a urokami pewnych obrazków a świc. Ryszylda, iedyna córa a dziedziczka pana Montsa w Henie, żena Baldwina Szóstego, grabiego Flandryey, czyniła wszytkie wysiłki przeciw Robertowi Tryzonowi, swemu szwagrowi, ustanowionemu opiekunem dzieci Flandryey, aby mu odiąć tę władzę a rządztwo y przypisać ie sobie: które dzieło podiąwszy przy pomocy Filipa, króla Francyey, wydała mu dwie bitwy. W pirwszey została poymana, co również przygodziło się iey przeciwnikowi Robertowi y potem zostali oddani na wymianę: za czym wydała mu nową bitwę, którą przegrała y straciła w niey syna Arnulfa, y wygnano ią aż do Monsu.

Iezabel Francuska, córa króla Filipa Pięknego y żena króla Eduarda Drugiego, xiążęcia Guiany, popadła w niełaskę u króla, swoiego małżonka, na skutek złey obmowy Hugona Depenzira, z czego mus iey był schronić się do Francyey z synem Eduardem; po czym wróciła do Angliey z kawalerem Heno, swoim krewniakiem, y armią przywiedzioną przez się, za pomocą którey wzięła swoiego męża do niewoli y wydała go w ręce, w których przeznaczonem mu było skończyć życie; przedsię toż samo przygodziło się y iey samey, bowiem gdy wdała się w miłoście z nieiakim panem Mortymerem, syn iey zamknął ią w zamku aż do końca żywota. Ona to dała przyczynę Anglikom, iżby niesłusznie napastowali Francyią. Wszelako złe to było uznanie y wielgą niewdzięczność syna, który, zapominaiąc tak znaczne dobrodzieystwo, tak począł sobie ze swoią matką dla tak małey przewiny. Małą ią nazywam, bowiem iest przyrodzona y bowiem, naobcowawszy się tyle z żołnirzami y wzwyczaiwszy się tak obracać w chłopczyńskiey postaci miedzy niemi wśród obozu y w namiotach a fortach, trzebaż iey było tak samo chłopczyńskim obyczaiem zabawiać w prześciradłach, iako to się często trefią. Powołuię się w tym na naszą królowę Lenorę, diuszesę Guiany, która towarzyszyła królowi, swemu małżonkowi, za morze y na woynę świętą. Iako iż przestawała tak często z rycerstwem a z żołdactwem, barzo dała nadwerężyć się na swoiey części, tak iż zgoła wąchała się nawet ze Saracenami; za co król wszelako ią odpędził, co, wierę, niemało nas kosztowało. Oczywista, iż chciała wypróbować, czy takie tęgie chłopy są tak samo krzepkie pachołki na uboczu, sam na sam, iako w szczyrey bitwie, y że, możebna, przyroda iey ciągnęła ią do miłowania ludzi walecznych, a zaś iedna waleczność pociąga drugą, iako y cnota; bowiem, wierę, nie rzekł ten łgarstwa, kto powiedał, iż cnota podobna iest pieronowi, który przebiia wszytko.

Owa królowa Lenora nie była iedna, która towarzyszyła w tey świętey woynie królowi, swemu mężowi. Owszeyki, przed nią y z nią, y potem siła inych xiężniczek y znacznych pań krzyżowało ze swoiemi mężami, wżdy nie nogi, które rozwierały a rozkładały ile się dało, tak iż niektóre tam zostały, ine zasię wróciły iako barzo sumnienne k...y. Y pod pokrywą odwidzenia świętego grobu wśród tylu żołnirstwa folgowały sobie do syta z miłością; owo, iako rzekłem, zbroie a miłość przystała do się barzo dobrze razem, jako że simpathia miedzy niemi iest dobra a mocno zadziarzgniona.

Takie białe głowy barzo trzeba ieszcze szacować za owo miłowanie a obchodzenie się z mężczyznami, a nie iako czyniły niegdy Amazonki, które, mimo iż się powiedały być corami Marsa, wyzuły się ze swoich mężów, powiedaiąc, iż małżenstwo to iest szczyre niewolnictwo; przedsię mniey hardo niosły się z inymi mężczyznami, aby z nich mieć córki, zasię zgładzaiąc dzieci płci męskiey.

Nauklerus powieda w swoiey Kosmografiey, iż w roku pańskim 1123, po śmierci Tybussy, królowey Czechów, która kazała miesto Pragę obwieść murami y barzo wzdragała się przed rządem mężczyźńskim, była miedzy iey pannami iedna wielgiey odwagi zwana Wałaszka, która ziednała tak skutecznie niewiasty a dziwki onego kraiu y przedstawiła im tak pięknie wolność, y omierziła im tak sielnie niewolę mężczyźńską, iż każda z nich zabiła ta swego męża, ta swego brata, ta krewnego, ta somsiada, takoż w iedney chwili stały się paniami; za czym wziąwszy zbroie swoich mężów, radziły sobie niemi tak dobrze y obiawiły się tak dzielnemi y zdatnemi w tym amazońskim kształcie, iż odniosły mnogo zwycięstw. Zasię późniey, przez sztuki a chytrości nieiakiego Prymilausza, męża Tibussy, którego wzięła sobie z niskiey a szpetney kondycyey, zostały pobite, a na śmierzć wydane. Co było z dopustu bożego za ów omierzły postępek uknuty tak dla wygubienia rodzaiu ludzkiego.

Zaiste, one białe głowy mogły okazać swoią piękną odwagę inymi wspaniałymi, męskimi a walecznemi uczynkami radniey niźli takowem okrucieństwem, iako widzieliśmy, iż tyle cysarzowych, królowych, xiężniczek a możnych pań wsławiło się zacnemi postępkami, władztwem a kierowaniem swoich państw y inymi czynami, których dziele są dość pełne, tak iż nie potrzebuię tego opowiadać; bowiem hambit panowania, .królowania a cysarzowania mieści się w ich duszach równie iako u mężczyzn y równie są na to łase.

Iednę wszelako wymienię, która mniey była tem owładnięta, a to Wiktoryię Kolonnę, żenę margrabi Peskara, o którey czytałem w iedney xiędze iszpańskiey. Gdy ów margrabia posłyszał o pięknych ofiarach, iakie mu uczynił Ieremi Muron od samego papieża (iakom to powiedał uprzednio), daiąc mu królestwo Neapolu, ieśliby zechciał zawrzeć z nim soiusze, ona, powiadomiona przez samego męża, który nic iey nie ukrywał ze swoich naytaynieyszych spraw, ani duższych, ani przymnieyszych, napisała mu (bowiem bystra była w ięzyku) y przekazała, iżby był pomny swoiego dawnego męstwa a cnoty, które mu dały taką sławę a reputacyą, tak iż przechodziła ona chlubę a fortunę nawiętszych królów na ziemi, powiedaiąc, iż: "Non con grandezza de los reynos, de estados ny de hermosos titulos, sine con fe illustre y clara virtud, se alcançava la honra, la qual con loor siempre vivo, llegawa a los desc ndientes; y que no havia nigun grado tan alto que no fuesse vencido de una trahicyon y mala fe. Que por esto, nigun desseo tenia de ser muguer de rey, queriendo antes ser muguer de tal capitan, que no solamente en guerra con valorosa mano, mas en pas con gran honra de animo no vencido, havia sabido vencer reyes, y grandissimos principes, y capitanes, y darlos a triumphos, y imperiarlos"; powiedaiąc iż: "Nie wielgością królestw, wielgich państw y wielgich a wysokich tytułów, iedno wiarą wspaniałą a nieskalaną cnotą nabywa się cześć, która wiecznie żywą, chlubą przechodzi na naszych potomków; i że nie ma szarży tak wysokiey, iżby nie była skażona a zepsuta przez popełnienie zdrady a złamanie wiary; y że dla miłości tego nie miała żadney chuci być żeną króla, iedno żeną takiego hetmana, który nie tylko we woynie swoią waleczną dłonią, ale w pokoiu y wielgą czcią nieugiętego ducha umiał zwyciężyć królów, wielgich xiążąt a hetmanów y triumph z nich mieć, y cysarzować nad niemi." Owa biała głowa mówiła z wielgą odwagą, wielgą cnotą a prawdą y wszytkim: bowiem mieć władzę ze złego postępku iest szpatną rzeczą, zasię rozkazować królestwom a królom przez cnotę iest to barzo piękne. Fulwia, żena P. Klaudyusza, a w drugiem stadle Marka Antoniego, nie bawiąc się zgoła około spraw swoiego domu, ięła się rzeczy wielgich, ba, traktowania spraw państwowych, aż nawet zdobyła sobie sławę rozkazowania cysarzom. Owo też Kleopatra musiała iey barzo być rada y dziękować, iż tak dobrze przyuczyła a włożyła Marka Antoniego do posłuszeństwa y nachylania się pod prawem uległości.

Czytamy o owem wielgiem xiążęciu francuskiem Karolu Martelu, który nie chciał niegdy wziąć a nosić tytułu króla, maiąc to we swoiey mocy, wey wolał radniey kierować królami y im rozkazować.

Mówmy o naszych niektórych białych głowach. Mieliśmy za czasu naszych woyen Ligi panią Monpensir, ową siestrę nieboszczyka pana Giza, która była wielga polityczka y która dużo przyłożyła dowcipu, wymysłów swego bystrego rozumu y pracy swoiego ciała, aby zbudować ona ligę; owo tak ią zbudowawszy, gdy iednego dnia grała w karty, w prymkę (bowiem lubi barzo tę grę), ktoś iey powiedział, iż dobrze miesza karty; na co ona odparła w przytomności wielu osób: "Pomięszałam ie tak dobrze, iż nie można by ich lepiey zmieszać ani rozmieszać." Byłoby to wszytko dobrze, gdyby iey bliscy nie byli poginęli; k'czemu, nie tracąc serca z przyczyny takiey straty, ięła krzątać się około zemsty. Owo, posłyszawszy owe wieści w Pariżu, nie zamykaiąc się w kownacie, aby odprawować żałobę modą białogłowską, wychodzi ze swego pałacu z dziećmi swoiego pana brata, trzymaiąc ie za ręce prowadzi ie po mieście, czyni lament przed ludem, zagrzywaiąc go płaczem, krzykami litości y słowy, aby wszytcy chycili za broń y podnieśli się z furyą, y czynili zniewagi przed domem y obrazem królewskim (iako to widziano y iako zamierzam to w iey żywocie opowiedzieć), y aby odmówili iemu wszelakiey wierności, ba, przeciwnie, zaprzysięgli mu szczyrą rebellią, z czego późni przyszło iego zamordowanie; po którem łacno iest odgadnąć, kto są ci y te, którzy dawali rady po temu y tego są winni. Wierę, serce siestry tracącey takich braci nie mogło strawić trucizny bez pomszczenia owego mordu.

Słyszałem, iż skoro tak dobrze podsyciła lud pariski do takiego zuchwałstwa y buntu, poiachała ku xięciu Parmeńskiemu prosić go o pomoc w iey pomście. Owo iedzie tam tak wielgiemi y długiemi postoiami, iż iednego dnia trzeba było iey konie wozowe, zmęczone y wyczerpane, ostawić w pół drogi w Pikardyey, w błotach, iako iż nie mogły iść ani naprzód, ani w tył, ani też iedney nogi postawić przed drugą. Owo przygodził się tam trefunkiem ieden barzo godny szlachcic z tego kraiu, który należał do Reformy; ten, mimo iż zmieniła ubiór y miano, poznał ią, wszelako zamykaiąc oczy na postępki, iakie czyniła przeciw współbraciom iego wiary, y nienawiść, iaką miała dla nich, rzekł iey barzo dwornie: "Pani, znam was dobrze, alić iestem tu waszym sługą; widzę was w ciężkiey potrzebie, przybądźcie, ieśli łaska wasza, do moiego domostwa, które tu leży wpodle, iżbychcie się osuszyli a spoczęli. Wygodzę wam we wszytkim, iako będę mógł nalepiey y iako mi będzie możebna. Nie trwóżcie się niczego; bowiem, mimo iż należę do wiary, którą wy nienawidzicie sielnie, nie chciałbych rozstać się z wami nie wyświadczywszy wam grzeczności, którey, wierę, barzo potrzebuiecie." Iakoż przystała na tę gościne y przyięła ią barzo wdzięcznie, y zaopatrzywszy ią w to, co iey było potrzebne, ów szlachcic odprowadził ią ieszcze z dwie mile, przy czym wszelako zataiła mu cel swoiey podróży; zasię od czasu tey grzeczności, iako słyszałem, odwdzięczyła się onemu szlachcicowi w tey woynie mnogiemi inemi poczciwościami.

Wielu się dziwiło, iako mogła się zawierzyć iemu, będącemu hugonotem. Ba cóż! potrzeba czyni wiele rzeczy; a przy tym widział się iey tak godnym y obyczaynym a szczyrym w mowie, iż osądziła go być zdolnym poczciwego uczynku.

Pani Nemurska, iey matka, będąc uwięziona po śmierzci iey dostoynych panów synów, popadła, iak można mnimać, w rozpacz z przyczyny tak nieznośney straty, tak iż chociay z przyrodzenia iest to pani barzo łagodnego a chłodnego obyczaiu y która nie porusza się dla małey przyczyny, przyszła do tego, iż zaczęła rzucać siła zniewag przeciw królowi y miotać nań tyle przekleństw a wyrzekań (bowiem gdzież iest ta rzecz y te słowa, których by się nie uczyniło a nie rzekło w takowey gwałtowney stracie y boleści!), tak iż nie nazywała króla inaczey iedno zawżdy ,,ów tyran". Potem znowu, przyszedłszy do się, rzekła: "Ha! co powiedam, tyran? Nie! nie! nie chcę go już mienić takim, ieno królem barzo dobrym a łaskawym, ieśli mi zada śmierzć iako moim dzieciom, aby mnie zbawić niedoley, w iakiey iestem, y przenieść mnie do szczęśliwości niebieskiey." Po czym znowu, uśmirzaiąc swoie słowa a krzyki y iakoby przychodząc do opamiętania, mówiła ieno: "Ha, moie dziatki! ha, moie dziatki!", wznawiaiąc nieustannie te słowa ze swoiemi wdzięcznemi łzami, które byłyby zmiękczyły serce ze skały. Niestety! było iey czego tak płakać a żałować po nich, którzy byli tak dobrzy, tak szlachetni, tak cnotliwi y waleczni, ale zwłaszcza onego wielgiego xiążęcia Giza, prawdziwego pirworodnego y prawdziwy wzór wszelakiego męstwa y wspaniałości. Owo iuż z przyrody swey tak kochała swoie dzieci, iż iednego dnia, gdym rozmawiał z iedną znaczną panią z dworu oney pani Nemurskiey, ta rzekła mi, iż to była nayszczęśliwsza xiężniczka we świecie, dla wielu przyczyn, które mi przytaczała, oprócz w iedney rzeczy, iż nazbyt kochała swoich panów synów: bowiem miłowała ich tak sielnie, iż ustawna troska, iaką o nich miała, y aby się im nie przygodziło co złego, mąciła całą iey szczęśliwość, tak iż żyła za nich w nieustanney trwodze a niepokoiu. Możecie zatem zgadnąć, ile cirpiała niedoli, goryczy a męczarni z przyczyny śmierzci tych obu, a z obawy o inego, który pociągnął ku Lyonowi, y o pana Nemurskiego będącego w więzieniu: bowiem o swoie więzienie, powiedała, nie troszczyła się zgoła ani o swoią śmierzć, iakom tu właśnie przedstawił.

Gdy ią wywiedziono z zamku bloyskiego, aby ią zawieść do Ambazyey, do ieszcze ściśleyszey klozy, skoro przekroczyła drzwi, obróciła i podniosła głowę ku obrazowi Ludwika Dwunastego, swoiego dziadka, który w kamieniu nad drzwiami iest tam wyryty, na koniu, z wielgą gracyą y postawą rycerską. Tedy, zatrzymawszy się nieco y patrząc nań, rzekła w głos wobec wielu ludzi, którzy się tam zbiegli, y ze swoiem pięknem a niezłomnem męstwem, z którego się nigdy nie wyzuła: "Gdyby ten, który tu iest wyobrażony, był przy życiu, nie pozwoliłby, aby wleczono iego wnukę tak uwięzioną y aby sobie przeciw niey tak poczynano." Po czym poszła swoią drogą, nic iuż nie mówiąc. Można sądzić, iż w duszy swoiey błagała a przyzywała cienie onego wspaniałego przodka, iżby były sprawiedliwemi mścicielami iey więzienia, ni mniey ni więcey iako niegdy czynili sprzysiężeni na śmierzć Cezara, którzy, gdy mieli dokonać tego uczynku, obrócili się ku posągu Pompeiusza y cichcem wezwali y ubłagali cień iego ręki, niegdy tak waleczney, aby prowadziła ich przedsięwzięcie w uczynku, którego też dokonali. Możebna, iż wezwanie oney xiężniezki mogło przyczynić się a przyspieszyć śmierzć króla, który ią tyle obraził. Bo też pani wielgiego serca, y która czai w nim pomstę, iest barzo nieprzezpieczna.

Przypominam sobie, iż kiedy nieboszczyk iey pan mąż, xiążę Giz, otrzymał ów cios, od którego poległ, była podczas w obozie, dokąd przybyła przed kilkoma dniami, aby go odwidzić. Kiedy więc wszedł do swoiey kwatery zraniony, wyszła naprzeciw niemu cale zrozpaczona a we łzach y, powitawszy go, hnet wykrzykla: "Iestli możebna, aby ten, który dopełnił tego uczynku, y ten, który go zgotował (podeźrzewaiąc pana admirała), pozostali nie ukarani? Boże! ieśliś iest sprawiedliwy, iakoś powinien być, pomściy to; inaczey...", y nie dokończyła tego słowa, bowiem pan mąż powściągnął ią rzekłszy: "Żeno miła, nie obrażay Boga swoiemi słowy. Ieśli to on mi zesłał za moie grzychy, niech się stanie iego wola y chwała niech będzie iego imieniu. Ieśli zasię przyszło skądinąd, on, któremu przynależy pomsta, dokona iey snadno bez ciebie." Przedsię po iego śmierzci dochodziła iey tak pilnie, iż mordercę rozdarto czterma końmi, zasię podeźrzewanego od niey sprawcę zamordowano po niewielu leciech (iako spodziwam się donieść na swoiem miescu) na skutek nauk, iakie dała swemu panu synowi, iakom na to patrzał, y rad a pouczeń, któremi go żywiła od wczesney młodości aż do czasu, gdy zemsty dopełniono całkowicie.

Rady y napominania takich wspaniałych niewiast y matek wiele w tem mogą: iako przypominam sobie, iż gdy król Karol Dziewiąty obieżdżał swoie królestwo y stanął w Bordo, podczas zamknięto w klozie barona Bumazela, dzielnego y godnego szlachcica z Gaskoniey, za to iż zabił inego szlachcica z tegoż kraiu, który nazywał się Latur: powiedali, iż było to zaboystwo z wielgą podstępnością. Wdowa po nim dochodziła tak pilnie ukarania, iż starano się, aby wieści o tem doszły do kownat króla y królowey, iż onemu baronowi maią uciąć głowę. Hnet poruszyli się szlachta a panie dworskie y zaczęto sielnie się krzątać, aby mu ocalić życie. Proszono po dwakroć u króla y królowey, iżby go podarowali łaską. Pan kanclerz przeciwił się mocno, powiedaiąc, iż trzeba, aby sprawiedliwość była dopełniona. Król chciał tego znacznie, bowiem był młody y nabarziey rad byłby go ułaskawić, iako że był ów baron z galanów dworskich; y pan Ciper takoż sielnie go k'temu nakłaniał. Wszelako godzina egzekucyey zbliżała się, co dziwiło wieldze wszytkich. Podczas przybył pan Nemurski (który miłował biednego barona, nawoyowawszy się z nim razem w nie leda iakich potrzebach) y rzucił się do kolan królowey, y błagał ią, aby podarowała życiem tego ubogiego szlachcica, y prosił ią, y naciskał takiemi słowy, iż mu to przyzwoliła; za czym nie mieszkaiąc posłano kapitana straży, który poszedł go szukać y wyiąć z klozy, gdy iuż go wywodzono, aby go pognać na stracenie. Tak tedy ocalał, ale z takim przestrachem, iż na zawsze pozostał on wyciśnięty na iego twarzy; y nigdy późni nie mógł odzyskać koloru, iako to widziałem y iako słyszałem o panu Szanwalirze, który takoż wymigał się pięknie z przyczyny pana Burbona.

Przedsię wdowa nie zasypiała sprawy y nazaiutrz dopadła króla, gdy właśnie szedł wysłuchać mszy świętey, y rzuciła mu się do nóg. Ukazała mu swego syna, mogącego mieć trzy abo cztyry lata, y rzekła: "Przynamniey, Nayiaśnieyszy Królu, skoro darowałeś łaską mordercę oćca tego dziecięcia, błagam was, abyście y iego darowali od tey godziny, aby, kiedy będzie duższy, mógł wziąć pomstę y zabić tego nieszczęśnika!" Od tego czasu, wedle tego, co słyszałem, matka codziennie przychodziła budzić to dzieię y ukazuiąc mu zakrwawioną koszulę, którą miał ociec, kiedy go zabito, powiedała mu po trzykroć: "Patrz na nią dobrze y pomni sumniennie, kiedy będziesz duższy, pomścić to: inaczey cię wydziedziczę."

Co za zawziętość!

Będąc w Iszpaniey słyszałem, iż Antonio Roch, ieden z naydzielnieyszych, naywalecznieyszych, bystrych, przebiegłych, obrotnych, sławnych y naydwomieyszych rozbóyników, iacy kiedykolwiek byli w Iszpaniey (tak powiedaią), nabrał wprzódy ochoty, aby na swoią pirwszą profesią uczynić się xiędzem; owo gdy nadszedł dzień, iż miał śpiwać swoią pirwszą mszą, y gdy wychodził z zakrystyey, y szedł z wielgą ceremonią do wielgiego ołtarza swoiey parafiey, pięknie odziany y przysposobiony do obrzędu, z kielichem w dłoni, usłyszał matkę swoią, która rzekła mu przechodzącemu: "Ah! vellaco, vellaco, mejor seria de vengar la muerte de tu padre que de cantar missa" - "Ha! nieszczęśniku, niegodziwcze! lepiey by było pomścić śmierzć twoiego oćca niżeli śpiewać mszą." Ten głos trafił mu tak sielnie do serca, iż, iak szedł, nawraca nagle z miesca y idzie do zakrystyey; tam się rozdziewa, daiąc za powód, iż serce mu dolega y że to będzie na iny raz; y spieszy w góry pomiędzy rozbóyniki, tam daie się im tak sielnie szanować a uczuć, iż obieraią go wodzem: czyni siła zła y kradzieży, mści się śmierzci swoiego oćca, o kórym powiedano, iż ubity był przez drugiego, wedle inych zasię był stracony od sprawiedliwości. Tą gadkę powiedał mi ieden sam rozbóynik, który był niegdy pod iego wodzą, y wychwalał mi go pod niebiosy, y powiedał, iż sam cysarz Karol nie zdołał mu dopiec.

Aby powrócić ieszcze do pani Nemurskiey, król nie zatrzymał iey długo w klozie, w czym był po części pan Dekar przyczyną; bowiem dobył ią stamtąd, aby ią wysłać do Pariża ku xiążętom Menowi y Nemurskiemu y innym xiążętom z Ligi, iżby im zaniesła wszytkim słowa pokoiu y zapomnienia całey przeszłości; kto pomarł, ten pomarł, y przyiaźń niech będzie iako wprzódy. Iakoż w rzeczy król odebrał od niey przysięgę, iż dopełni tego poselstwa. Skoro tedy przybyła, za pirwszym powitaniem to były ieno płacze, lamentacyie a żale nad ich stratą; potem zasię dopełniła zdania sprawy ze swoiey szarży. Xiążę Men za całą odpowiedź zapytał iey, czy mu to doradza. Odpowiedziała mu ieno: "Móy synu, nie przybyłam tutay, aby ci doradzać, iedno aby ci przekazać to, co mi powiedziano a zlecono. Wasza to iest rzecz myśleć, czy macie przyczynę y powinność tak uczynić. W tym, co wam mówię, serce wasze a sumnienie powinno wam być nalepszym doradzcą. Co do mnie, wywięzuię się z tego, co przyrzekłam." Zasię taiemnie umiała dobrze dmuchać w ten ogień, tak iż żarzył się długo. Było siła takich, którzy się dziwili, iak król, który był tak roztropny y ieden z bystrzeyszych we swoiem królestwie, wspomogał się oną panią dla takiego zlecenia, obraziwszy ią w ten sposób, iż musiałaby nie mieć serca ani uczucia, gdyby się do tego przyłożyła by w namnieyszey części: owo też zadrwiła sobie sielnie z niego. Powiedano, iż to była piękna rada marszałka Reca, który podobną dał też królowi Karolowi, a to aby posłać pana Delana do Roszeli, aby nakłonić mieszkańców do pokoiu y do ich posłuszeństwa a obowiązku; tak iż, aby pozyskał u nich zaufanie, pozwolił mu czynić zagorzałego y zapamiętałego dla nich y ich sprawy y czynić woynę do upadłego, y dawać im rady, y świadczyć przeciwko królowi; przedsię pod klauzą, iż kiedy będzie miał przykazane a zalecone od króla abo od pana brata królewskiego, swoiego hetmana, aby wyszedł, iż to uczyni. Uczynił y iedno, y drugie, y woynę, y wyszedł; wszelako dodał tak ducha tym ludziom y zagrzał ich, y dał im tak dobre nauki, y podsycił tak mocno, iż na ten raz wzięli nad nami górę. Siła ludzi twirdziło, iż w tym nie było żadney chytrości: widziałem to wszytko; mnimam wywieść to obszerniey inedy. Owo ten marszałek sprowadził to na króla y na Francyą; którego to marszałka trzymano barziey za szalbierza a omamiacza niźli za dobrego doradcę a marszałka Francyey.

Powiem ieszcze to małe słówko o owey wspomnianey pani Nemurskiey. Słyszałem, iż gdy zawięzywano Ligę y ona oglądała spisy y listy miest, które przynależały do niey, a nie widziała ieszcze Pariża, ciągle mówiła do swoiego pana syna: "Móy synu, to iest nic, trzeba ieszcze Pariża. Póki go nie będziecie mieli, niceście nie zdziałali; przeto staraycie się o Pariż." Y nic ieno ów Pariż wciąż miała w gębie; tak dobrze, iż z tego potem przyszły owe barykady. Oto iako wspaniałe serce ma się zawżdy ku naywyższemu: co mi przywodzi na pamięć małą powiastkę, którą czytałem w romansie iszpańskim przezwanym La Conquista de Navarra. Gdy to królestwo zostało dobyte a wydarte na królu Ianie przez króla haragońskiego, król Ludwik Dwunasty wysłał tam, pod dowództwem pana Lapalisa, armią, aby ie dobyć z powrotem. Król przekazał królowey, donie Katarzynie (przez pana Lapalisa, który iey zaniósł tę wiadomość), aby przybyła na dwór Francyey y pozostała tam z królową Anną, iego żeną, przez czas, gdy król, iey małżonek, z panem Lapalisem będą silili się odzyskać królestwo. Na co królowa odparła wspaniale: "Iakże to, panie! Mnimałam, iż król, wasz pan, przysłał was tutay, abyście mię wprowadzili z sobą do mego królestwa y przywrócili mię hnet do Pampelony, a ia iżbych wam towarzyszyła, iako byłam k'temu przysposobiona y gotowa; owo wy mię teraz zapraszacie, iżbych iachała na dwór francuski? Oto, wierę, zła nadzieia a złowrogi znak dla mnie! widzę dobrze, że iuż nigdy tam nie powrócę." Ba, iako to sobie przepowiedziała, tak się zdarzyło.

Powiedziano y nakazano xiężney Walentyńskiey, gdy zbliżała się śmierzć króla Hendryka y niewiele było nadziei co do iego zdrowia, aby pozostała w swoiem pałacu w Pariżu y nie wchodziła iuż na iego kownaty, tak aby nie zakłócać iego porozumienia z Bogiem, iak też dla nieprzyiaźni, którą wielu miało dla niey. Gdy się tam zamknęła, posłano do niey zażądać niektórych pirścionków a klenotów, należących do korony y które należało iey oddać. Ta pani zapytała hnet onego posła: "Iakże to? Król legomość pomarł?" - "Nie, pani - odparł tamten - alić nie strzyma iuż długo." - "Póki mu ieszcze na tyli palec życia - rzekła - chcę, aby moie nieprzyiacioły wiedziały, iż się ich nie lękam y że im nie będę powolna, dopóki on iest przy życiu. Męstwo moie ieszcze mi nie chybia. Przedsię kiedy on zamrze, nie chcę żyć dłuższey po nim; y wszytkie gorzkości, iakiemi by mnie nakarmiono, będą mi słodyczą naprzeciw moiey straty. Tak owo, iestli móy król żyw czy umarły, nie lękam się moich nieprzyiaciół."

Owa pani okazała w tym wielgą wspaniałość serca. Przedsię nie umarła, mógłby ktoś rzec, iako to powiedała. Wszelako uczuła mnogo oznak ku śmierzci; wżdy, radniey niźli umrzeć, lepiey uczyniła, iż chciała żyć, aby okazać swoim nieprzyiaciołom, iż się ich nie obawia y że, iako widziała ich niegdy gnących się a poniżaiących przed nią, nie chce tak samo czynić naprzeciw nim. Iakoż pokazała im taką twarz y czoło, iż nigdy nie śmieli uczynić iey coś na despekt. Wierę, lepiey ieszcze: we dwóch leciech zabiegali się o nią barziey niż kiedy y weszli z nią w przyiaźń, iako na to patrzałem: iako to iest obyczay możnych, którzy mało maią wytrwania w swoich przyiaźniach y zgadzaią się łacno w swoich kłótniach, iako opryszki na iarmarku, y miłuią się, y nienawidzą tak samo: czego my, mnieysi, nie czynimy; bowiem abo się trzeba bić, mścić a umierać, abo też trzeba wyniść z tego przez układy dobrze wypunktowane, dobrze odważone y dobrze zatwirdzone: w czym lepiey miewamy się od nich.

Trzeba, zaiste, podziwiać ona panie za ten postępek: iakoż zwyezaynie one wielgie białe głowy, które paraią się sprawami państwa, zawżdy dokazuią czegoś osobnieyszego niźli pospólstwo inych. Oto dlaczego nieboszczyk król Hendryk Trzeci ostatni y królowa matka zgoła nie barzo nawidzili pań swoiego dworu, które wścibiały nadto swóy dowcip y swoie nosy do spraw państwa, trudniły się gęsto mówić o tym, y o tym, co dotyczyło z bliska spraw królestwa, iakoby (tak mówili Nayiaśnieysi Królestwo) miały w tym wielgi udział abo też miały być iego spadkobierczyniami, abo też iak gdyby przyczyniały się do tego w pocie swoiego ciała y wspomagały rękoma, iako mężczyźni, aby ie podtrzymać: wżdy ony, czyniąc sobie lube wywczasy, gwarząc wpodle kominka, barzo wygodnie w swoich krzesełkach abo na po- duszkach, abo na tapczanach, uradzały barzo swobodno o świecie y o państwie Francyey, iak gdyby same tam działały wszytko. Na co nalazła raz odpowiedź pani iedna skądsiś, którey nie nazwę: ta gdy sobie strzępiła gębę nad zwołaniem pirwszych Stanów w Bloiey, Nayiaśnieysi Państwo dali iey małą odprawę, iżby się trudniła sprawami swoiego domu a modliła do Boga. Aż ta, będąca nieco przynagła w ięzyku, odparła: ,,Za czasu, kiedy xiążęta, królowie a wielgie pany brali krzyż, aby iachać za morze y dopełnić tak pięknych uczynków w Ziemi Świętey, nie lza, wierę, było nam, białym głowam, iako tylko modlić się, prosić Boga, czynić śluby a posty, iżby Bóg im pozwolił dobrey podróży a szczęśliwego powrotu; przedsię odkąd widzimy ich dzisiay, iż czynią nie więcey od nas, wolnoć nam iest uradzać o wszytkim: bowiem y z iakiey przyczyny prosić by Boga za nich, skoro nie czynią wiecey niż my same?"

To rzeczenie, wierę, było do zbytku zuchwałe, iakoż o mało siła iey nie kosztowało; y wielgą miała z tym niedolę, aby uzyskać iednanie a przebaczenie, którego musiała się dopraszać; y gdyby nie iedna przyczyna, którą mógłbych nazwać, byłaby otrzymała całą karę y pokutę, ba, wieldze zelżywą.

Nie iest czasami dobrze powiedzieć trefne słowo (iako to na przykład), tak iak go ślina do gęby przyniesie; iako widziałem siła osób, które nie umiały w tym sobie rozkazować, bowiem są barziey nieokiełzane iako rumak barberyiski y poczuwszy trefny uszczypek w gębie muszą koniecznie go wypluć, nie szczędząc ani krewnych, ani przyiaciół, ani możnych. Siła znałem na naszym dworze ludzi takiego obyczaiu y nazywano ich "margrabia y margrebini na Wielgich Pyskach"; przedsię barzo często nie wyszło im to na dobre.

Owo, iako wywiodłem o wspaniałości niektórych pań w niektórych pięknych uczynkach ich życia, chcę opisać znowuż ine, iakie okazały przy swoiey śmierzci. Y nie zapożyczaiąc żadnego przykładu ze starożytności, pragnę ieno przytoczyć rzecz o nieboszczce pani regentce, matce wielgiego króla Franciszka. Była to w swoim czasie (iako słyszałem to od niektórych, co ią widzieli a znali) barzo cudna pani y barzo świecka także, nawet w swoich schyłkowych leciech. Dlatego też, kiedy iey prawiono o śmierzci, barzo nienawidziła takiey rozmowy, nawet u kaznodzieiów, którzy uradzali o tym w swoich kazaniach: "Iak gdyby - powiedała - nie wiedziało się iuż dosyć, iż wszytcy muszą umierać; y że tacy kaznodzieiowie, kiedy nie wiedzą nic inszego powiedzieć w swoich kazaniach y kiedy im iuż zabraknie dowcipu w ich naukach, zwyczaynie iako ludziom nie nauczonym, zaczynała baiać o oney śmierzci." Nieboszczka królowa Nawarry, iey córka, równie tak samo nienawidziła onych piosnek y kazań śmiertelnych iako iey matka.

Owo zatem, gdy nadszedł przeznaczony koniec y ta pani legała w łożu, na trzy dni przed swoią śmierzcią uźrzała w nocy kownatę całą pełną iasności, która przedostała się przez szybę. Zgniwała się na swoie służki pokoiowe, które przy niey czuwały, dlaczego rozpaliły ogień tak żarzący y jasny. Odpowiedziały iey, iż iest ieno niewiele ognia y że to miesiąc tak oświeca y czyni taki blask. "Iako? - rzekła - toć iesteśmy na nowiu; wżdy nie lza miesiącowi świcić o tey porze." Y hnet, kazuiąc odsłonić opony, uźrzała kometę, który świcił prosto ku łożu. "Ha! - rzekła - oto, wierę, znak, który nie poiawia się dla ludzi nikczemnego stanu. Bóg przysyła go dla nas, wielgich a możnych. Zawrzyicie okno: to kometa, który zwiastuie mi śmierzć; wey trzeba się przygotowić." Za czym nazaiutrz rano posławszy po spowiednika dopełniła wszytkich obowiązków dobrey krześciianki, mimo iż medycy upewniali ią, iż ieszcze na to nie przyszło.

"Gdybych nie widziała (tak rzekła) znaku moiey śmierzci, uwierzyłabych, bo ieszcze nie czuię się tak zmurszała." Y opowiedziała im wszytkim poiawienie się swoiego komety. Po czym, gdy upłynęły trzy dni, niechaiąc snów tego świata, wyzionęła ducha. Nie mógłbych mnimać inaczey, ieno iż co znamienitsze panie y te, które są piękne, młode y zacnego rodu, więcey czuią żałości opuszczaiąc świat niźli ine; a wszelako namienię tu niektóre, które się o to cale nie troskały y zgodliwie przyięły śmierzć, mimo iż w chwili zwiastowania zdała im się gorzka a omierzła.

Nieboszczka grebini Larosz-Fuczyna, urodzona Derulanka, moiem y inych mnimaniem iedna z nabarziey cudnych a lubych białych głów naszey Francyey, gdy iey minister (bowiem należała do Reformy, iako każdemu wiadomo) oznaymił iey, iż nie lza iuż myśleć iey o świecie y że iey godzina nadeszła, y że trzeba iey odyść do Boga, który iey woła, y że trzeba opuścić sprawy świeckie, będące niczem naprzeciw szczęśliwości niebieskiey, rzekła mu: "To iest dobrze, panie ministrze, powiedać tak owym, które nie maią wielgiego ukontentowania a słodyczy na tym świecie; y które są na kraiu swoiego grobu; wszelako mnie, która iestem dopiro w czerstwości moiego wieku y moiey lubości tutay, y moiey piękności, wasze osądzenie barzo mi iest gorzkie. Owo ile że znam więcey przyczyny rada się widzieć na tym świecie iako na każdym inym y żałować umierania, chcę wam w tym okazać moią wspaniałość y upewnić was, iż przyimuię śmierzć chętnie, tak iako nabarziey podła, niska, ohyzdna, szpatna a szedziwa tego świata." Po czym, iąwszy śpiewać psalmy z wielgą nabożnością, hnet pomarła. Pani Depernina, z domu Kandalanka, popadła w chorość tak nagłą, iż w mniey niż sześć abo siedm dniów ią zmietła. Zanim pomarła, imała się wszytkich środków, iakich ieno mogła, aby się uleczyć, błagaiąc pomocy ludzi a Boga prośbami barzo gorącemi y wszytkich swoich przyiaciół, sługów a służebnic, iako iż barzo iey omierzłe było umierać w tak młodym wieku; przedsię kiedy iey przedstawiono, iż trzeba po dobremu odyść do Boga y że nie ma żadnego likarstwa: "Prawdali to? - rzekła. - Owo zostawcież mnie, za czym będę się statecznie gotować ku temu." Takie były własne słowa oney paniey. Za czym hnet podniesła piękne, białe ramiona ku górze, składaiąc obie dłonie iedna do drugiey, y potem, z twarzą szczyrą a sercem umocnionem, ięła się cirpliwie znosić śmierzć a opuszczać świat, który zaczęła sielnie sobie mierzić w słowach barzo krześciiańskich; potem zasię zmarła iako barzo nabożna y dobra krześciianka, w wieku dwudziestu y sześci lat y będąc iedna z cudniejszych a słodszych pań swoiego czasu.

Powiedaią, iż nie iest pięknie wychwalać swoich, wszelako także nie godzi się ukrywać piękney prawdy; dlatego owo podeymę tu chwalbę pani Dopterowey, moiey bratanicy, córki mego starszego brata, o którey ci, którzy ią widzieli na dworze lub indziey, powiedzą hnet ze mną, iż była to iedna z cudnieyszych a wybornieyszych pań, iakie daie się widzieć, tak dla ciała, iako y dla duszy. Ciało okazowało się iawnie y zewnętrznie tem, czym było, przez iey wdzięczne a lube oblicze, kibić, postawę a gracyą: co się tyczę dowcipu, był on nieomal boski y nic mu nie było zamknięte; słowo barzo trefne, szczyre, bez barwiczki y które płynęło iey z gęby barzo lubo, czy to dla rzeczy stateczney, czy dla kunsztowney posługi. Nigdy nie widziałem białey głowy, wedle mego zdania, barziey podobney do naszey królewney francuskiey Margarety, y z weźrzenia, y z wszelkiey doskonałości, co ona; takoż słyszałem raz ten osąd z ust królowey matki. To słowo dość iest wystarczaiące, aby nie chwalić iey więcey; toteż iuż więcey nie rzekę; z tych, którzy ią widzieli, upewniam się, nikt mi nie zada łżyczki w tey pochwale. Owo ta popadła nagle w chorobę, w którey medycy nie umieli się wyznać i osądzić iey swoią łaciną; wżdy sama mnimała się być otrutą: nie powiem, skąd to pochodziło; alić pomsta boża dosięgnie wszytkich, możebna y tych ludzi. Czyniła wszytko co mogła dla swoiego ratunku, nie iżby się wzdragała (tak powiedała) umrzeć; bowiem od czasu straty swoiego męża zbyta się wszelkiey obawy przed śmierzcią, mimo iż, wierę, w żadnym względzie nie był iey równy ani iey godzien, ani tych wdzięcznych łez, które wylała ze swoich pięknych oczu po iego śmierzci; przedsię byłaby sielnie pragnęła żyć ieszcze co nieco dla miłości swoiey córki, którą zostawiała młodziuchną; tak tedy przyczyna była zacna y godziwa po temu, a zaś żale nad głupim y nielubym mężem są barzo czcze y letkie.

Widząc tedy, iż nie ma iuż likarstwa, y czuiąc puls, który sama macała y rozpoznawała (bowiem rozumiała się na wszytkim), na dwa dni, za czym umarła, posłała po swoią córkę y uczyniła iey napomnienie barzo piękne y święte, y takie, iż iak mnimam, niełatwo która matka mogłaby uczynić ie pięknieysze y barziey trafiaiące w sedno, tak ku nauczeniu dobrego życia na świecie, iako dla zyskania łaski bożey; a potem dała iey swoie błogosławieństwo nakazuiąc, aby nie mąciła iuż swemi łzami iey spokoiu a spoczynku, iaki miała naleźć w Bogu.

Potem zażądała zwierzciadła y pozieraiąc na się w niem pilnie: "Ha! - rzekła - lico moie, zdrayczynio moiey choroby, od którey się nie zmieniłoś (bowiem ukazowało iey widok równie piękny iako zawżdy); wżdy niedługo śmierzć, która się zbliża, upora się z tobą, która cię uczyni zgnitem a ziedzonem przez robactwo." Miała także włożonych co nawięcey ze swoich pirzcionków na palice; owo patrząc na nie y na swoią rękę, która była barzo piękna y wszytko: "Oto - rzekła - świeckość, którą niegdy barzom rada widziała; wszelako w tey godzinie z chętnem sercem iey niecham, aby się ozdobić na drugim świecie iną, wspanialszą ozdobą." Y widząc swoie siestry, które płakały nieutulonym płaczem kole niey, pocieszała ie y prosiła, aby zechciały wdzięcznie przyiąć wraz z nią to, co Bogu podoba się iey zesłać; y że, gdy zawżdy tak mocno się kochały, nie godzi się im czuć żałości z tego, co iey przynosiło radość a ukontentowanie; y że przyiaźń, iaką zawsze miała dla nich, będzie wiecznie trwała wraz z niemi, iako y ich prosi, aby czyniły podobnie y toż samo względem iey córki; a widząc wzmagające się ich płacze rzekła im ieszcze: "Moie siestry, ieśli mnie miłuiecie, czemu nie raduiecie się ze mną z odmiany, iaką czynię, żywota tego nędznego na iny, cale szczęśliwszy? Dusza moia, zmordowana tylą harowania, pragnie być iuż wyzwoloną y naleźć się w miescu spoczynku z Iezusem Krystusem, moim Zbawicielem; y wy życzycie ią ieszcze widzieć związaną z tem nędznem ciałem, które iest ieno iey więzieniem, a nie iey pomieszkaniem! Błagam was tedy, moie siestry, nie trapcie się więcey."

Takie y podobne piękne a krześciiańskie przedmioty wyrzekła, iż nie ma tak znacznego doktora w świecie, aby mógł powiedzieć pięknieysze; które wszelako pomiiam. Zwłaszcza żądała widzieć panią Burdeilową, swoią matkę, prosząc siestry, iżby ią poszły przywołać, y często im mówiła: "Móy Boże! siestry moie, żali pani Burdeilowa nie przybywa? Ha! iakże wasze gońce są powolne! Nie są, wierę, zdatne, aby czynić z wielgim pośpiechem a pilnością." Matka przybyła, przedsię nie mogła iey oglądać żywey, bowiem zmarła godzine temu. Żądała również pilnie y mnie, którego nazywała zawżdy swoiem drogiem wuiem, y posłała nam ostatnie pozdrowienie. Prosiła nas, abychmy dali otworzyć iey ciało po śmierzci, co iey zawżdy było nader omierzłe, iżby (tak powiedała siestrom) za iawnieyszem odkryciem przyczyny iey śmierzci miały stąd baczenie, one y iey córka, aby chronić y strzec swoiego życia. "Bowiem (powiedała) muszę to wyznać, iż podeźrzewam się być otrutą od pięci lat przez moiego wuia, pana Brantoma, y moią siestrę, grebinią Diurtalową; wszelako ieno z grubsza tak mnimam: nie iżbych chciała oskarżać kogoś, z obawy aby nie było fałszywie y aby nie spadło na moią duszę, którą życzyłabym próżną od wszelakiey przygany, urazy, nieprzyiaźni a grzychu, iżby poleciała prosto do Boga, swoiego Stworzyciela." Nigdy bych nie skończył, gdybych chciał wszytko opowiedać; bowiem rozmowy iey były długie a przestrone y nie tracące bynamniey ciałem spróchniałem abo dowcipem osłabłym a upadaiącym. Podczas nadszedł ieden szlachcic, iey somsiad, barzo trefnego ięzyka, z którym lubiła ugwarzać a błaznować; któremu rzekła: "Ha! móy przyiacielu! trzeba zbyć się w tey potrzebie y ięzyka, y żądła, y wszytko. Bywaycie!"

Medyk y siestry chciały iey dać zażyć iakoweś kordyalne lekarstwo: prosiła ich, by iey iuż nie dawali. "Bowiem nie posłużyłyby iuż na nic (rzekła), ieno aby przedłużyć moie męki, a opóźnić móy spoczynek." Prosiła, by ią zostawiono, y często słyszano, iako powiedała: "Móy Boże, iakże śmierzć iest słodka! któż by to był kiedy mnimał?" Potem, z wolna y po trosze, oddaiąc ducha barzo łagodnie, zamknęła oczy, nie wydaiąc żadnych szpatnych ani przeraźliwych oznaków, iakie śmierzć sprowadza w tym u wielu.

Pani Burdeilowa, iey matka, niedługo poszła za nią: bowiem melankolia, iaką powzięła po tey zacney corze, zabrała ią w ośmnastu miesiącach, z których chorowała siedm, to w nadziei ozdrowienia, to znowu rozpaczaiąc o tem; wżdy od początku powiedała, iż nigdy z tego się nie podniesie, nie lękaiąc się zgoła śmierzci, nie prosząc nigdy Boga, iżby iey dał życie a zdrowie, ieno cirpliwość w iey niedoli, a zwłaszcza iżby iey zesłał śmierzć łagodną, a nie zasię ostrą y uporczywą; co się y stało: bowiem, kiedy my mnimaliśmy ią ieno być zemdloną, oddała ducha tak łaskawie, iż nie widziano, aby była poruszyła nogą ani ręką, ani stopą, ani iżby uczyniła iaki zwrok przeraźliwy a szpatny; ale przekręcaiąc swoie oczy, równie piękne iak kiedy, zmarła y umarłszy została równie piękna, iako była za życia w swoiey doskonałości. Wielga szkoda, wierę, y iey, y onych cudnych białych głów, którym się zmiera w ich pięknych leciech: chyba że mnimam, iż niebo, nie kontentuiąc się onemi wdzięcznemi pochodniami, które od stworzenia świata ozdabiaią iego sklepienie, chce z nich mieć ponadto ieszcze nowe gwiazdy; aby nam przyświecać, iako one nam czyniły za życia swemi pięknemi oczami. Ieszcze tę iedną, a potem iuż nie:

Przypominacie sobie z przeszłych lat ona panią Balanine, szczyrą siestrę we wszytkim onego walecznego pana Busia. Kiedy oblegano Kambre, czyniła tam co mogła z całego mężnego y walecznego serca, aby przeszkodzić wzięciu miesta; wszelako, namordowawszy się na próżno wszytkiemi rodzaiami obrony, iakich mogła przyczynić, widząc, iż iuż się stało y że miesto iest w mocy nieprzyiaciela, y że cytadela stracona iest tak samo, nie mogąc znieść tego wielgiego źgnięcia w serce, aby ustąpić ze swoiego władztwa (bowiem iey mąż y ona dali się nazywać xiążęciem a xiężną kambreyskiemi a kambrezyiskiemi, które to godła zdały się wielu narodom omierzłe y zbyt zuchwałe, ile że byli ze zwyczayney szlachty), umarła y wyparła z siebie dech od melankolii na placu swoiey chwały. Niektórzy powiedali, iż sama zadała sobie śmierzć, co sądzono wszelako być uczynkiem radniey pogańskim niż krześciiańskim. Iak bądź się ta rzecz miała, trzeba ią chwalić za wielgą iey w tym wspaniałość y za napomnienie, iakie dała mężowi w godzinie swoiey śmierzci, gdy mu rzekła: "Po cóż ci, Balani, żyć dłużey po twoiey żałośney niedoli, iżbyś służył ku pośmiechowi. a widowisku świata, który cię będzie wytykać palicem, schodzącego z takiey wielgiey czci, w któreyeś aię widział wysoko wzniesiony, do nikczemnego losu, iaki sobie gotuiesz, ieśli nie uczynisz iako ia? Wżdy naucz się ode mnie godnie umrzeć y nie przeżyć swoiego nieszczęścia a swoiego pośmiewiska." To wielga, wierę, rzecz, kiedy biała głowa uczy nas żyć a umierać.

Czemu nie chciał usłuchnąć a uwierzyć; bowiem, po siedmi lub ósmi miesiąców, przepominaiąc łacno pamięci tey poczciwcy niewiasty, ożenił się z nowa z siestrą pani Monsowey, wierę, nadobną y godną panią;; pokazuiąc tym światu, iż w tym ieno rzecz, aby żyć, iakimkolwiek kształtem by to być miało. Wierę, żywot iest słodki a luby; wszelako takoć y śmierzć wspaniała iest barzo chwalebna, iako ta oney damy, która, ieśli zmarła ze zgryzoty, bo było barzo przeciw przyrodzie niektórych białych głów, o których powiedaią, iż są przeciwne przyrodzie mężczyźńskiey: bowiem umieraią z lubości a w lubości.

Przyczynię o tym ieszcze tę powiastkę o pannie Limeylance starszey, która zmarła na dworze, będąc iedną z dworek królowey. Przez trwanie choroby, z którey iey się zmarło, ani na chwilę gęba się iey nie zawarła, ieno gwarzyła cięgiem; bowiem była wielga rozmownica, uszczypnica y barzo trefnego rzeczenia, a przy tym barzo urodziwa. Kiedy przyszła godzina iey śmierzci, kazała zawołać do się swego pokoiowego (iako te panny dworskie maią każda swoiego); ów nazywał się Iulian y barzo wdzięcznie grał na skrzypcach: "Iulianie - rzekła mu - weź swoią skrzypkę y gray mi ciągle, aż użrzysz mnie być nieżywą (bowiem iuż mi idzie na to); gray mi Porażkę Szwaycarów, y naylepiey iako zdolisz; a kiedy będziesz przy słowie «wszytko stracone», pociągniy to cztyry abo pięć razy, nayżałośniey iako potrafisz"; co też tamten uczynił, a ona sama dopomagała mu głosem; zasię kiedy przyszło na ono "wszytko stracone", przepowiedziała to po dwakroć; y obracaiąc się na drugą stronę łoża rzekła swoim kompanionkom: "Wszytko stracone iest teraz, y iuż do reszty", y tak zmarła. Oto mi śmierzć ucieszna a wesoła. Wiem tę opowieść od dwóch iey kompanionek, godnych wiary, które patrzały na owe widowisko.

Ieśli bywaią niektóre białe głowy, które umieraią w lubości abo z lubością, trefiaią się y mężczyźni, którzy czynią toż samo; iako czytamy o owym wielgim papie Leonie, który zmarł z radości a ukontentowania, kiedy uźrzał, iak nas Francuzów wygoniono ze wszytkim z państw milańskich: taką gorzał naprzeciw nam nienawiścią!

Nieboszczyk pan wielgi pryor Lotaryngski zapragnął razu iednego wyprawić do Lewanty dwie ze swoich galer pod dowództwem kapitana Boliego, iednego ze swoich oficyierów, o którym powiedam inedy. Ów Bolio poiachał barzo rad, bowiem był człek ochotny y mężny. Kiedy był wpodle Archipelagu, napotkał wielgą wenecyiańską fregatę, sielnie uzbroioną y opatrzoną: zaczął w nią tęgo bić z harmat, przedsię fregata oddała mu z nawiązką tę salwę; bowiem od pirwszego strzału zmietła mu gładko dwie ławy z przykutemi wiosłuiącemi zbrodźniami y z oficerem, z nazwiska kapitanem Panierem, dobrym kompanem, który miat czas ieno powiedzieć te słowa, a potem umrzyć: "Nosił wilk, ponieśli y wilka." Tak śmierzć iego była ucieszna przez to trefne słowo. Za czym musiał pan Bolio się umknąć, bowiem nie lza mu było porywać się na tę fregatę z iego siłami.

W pirwszym roku królowania króla Karola Dziewiątego, w czas edyktu lipcowego y kiedy przemieszkiwał na przedmieściu Św. Germana, widzieliśmy, iako powieszono nieiakiego hultaia, który skradł sześć misek śrybnych z kuchni xiążęcia Larosz-Siurżona. Kiedy był na drabinie, poprosił mistrza, aby mu pozwolił nieco czasu do mówienia, y zaczął sobie gwarzyć, przedstawiaiąc ludowi, iż go wydaią na śmierzć niesłusznie, "bowiem (powiedał) nigdym nie okradał biednych ludzi, dziadów a nieboraków, ieno xiążąt a możnych panów, którzy są więtsze opryszki od nas y łupią nas codziennie; owo iest dobrym ieno uczynkiem odebrać im to, co oni nam podbierała a wyciskaią." Wiele inych powiedał uciesznych banialuczków, które zbyteczna powtarzać, aż gdy wreszcie xiądz, który wylazł na wirzch drabinki wraz z nim, obrócił się do ludu y zawołał nań: "Moi ludzie, ten biedny grzesznik poleca się waszym pobożnym modłom; zmówmy wszytcy za niego y iego duszę iedno Pater noster y iedno Ave Maria, y zaśpiewaymy Salve", y lud mu odpowiedział, ów skazaniec opuścił głowę y, patrząc na onego xiędza; zaczął ryczeć iak młody ciołek, y pokrzywiał się xiędzu barzo uciesznie, po czym kopnął go nogą y strącił go z wirzchu drabiny na dół takim skokiem, iż nogę sobie złomił. "Ha, mości xięże, na Boga (powiedał), wiedziałem, że ia cię stąd wyprawię. Masz za swoie, mądrala." Słysząc iego lamenty, zaczął się śmiać z całego garła, a potem sam się rzucił w powietrze. Możecie mi wierzyć, iż na dworze śmiano się wieldze z tey posługi, mimo iż biedny xiądz srodze ucirpiał. Oto, wierę, śmierzć cale nie żałosna.

Nieboszczyk pan Destamp miał błazna nazwiskiem Kolin, barzo uciesznego. Kiedy śmierzć się doń zbliżała, pan Destamp zapytał, iako się miewa Kolin. Odrzeczono mu: ,,Licho, panie; mus mu iuż będzie umierać, bowiem nic przyiąć nie chce." - ,,Czekaycie - rzekł pan Destamp, który był podczas przy stole - zanieście mu tę poliwkę y rzeczcie mu, że ieżeli nie pożyie iey dla moiey przyiaźni, nigdy nie będzie miał u mnie łaski, bowiem powiedziano mi, że nie chce nic wziąć." Zaniesiono poselstwo Kolinowi, który, maiąc śmierzć za kołnirzem, tak odpowiedział: "A któż to taki powiedział panu, że ia nie chcę nic wziąć?" Zaś dokoła niego był z milion much (bowiem było to w lecie) za czym zaczął igrać ręką dokoła nich, iako się widzi u paziów, lokaiów i inych małych dzieci; owo, wziąwszy dwie na raz y czyniąc mały ruch ręką, który łacniey można sobie wyobrazić niż opisać: "Powiedzcie panu (rzecze), iż oto wziąłem coś dla iego przyiaźniey y że odchodzę do królestwa much", za czym obrócił się frant ku ścienie y pomarł.

Ku czemu słyszałem od niektórych philosophów, iż niektóre osoby chętnie przypominaią sobie przy zgonie rzeczy, które miłowali nawięcey, y powtarzałą ie, iako to szlachta, rycerze, myśliwcy a rękodzielcy, prosto iakoby wszytcy, wedle swey profesyey, umieraiąc wspominaią o tym iakie słowo: widywało się to y widuie często.

Białe głowy toż samo powiedaią każda swoią piosenkę, nawet k...y, iako słyszałem to o iedney paniey dość znaczney, iż przy śmierzci chlubę miała w tym, aby ugwarzać o swoich miłościach, wszeteczeństwach a ucieszkach minionych; tak iż rzekła o tym więcey, niżeli świat wiedział, mimo iż ią podeźrzewali być sielną k...ą. Możebna, iż mogła się z tem odsłonić abo bredząc w malignie, abo iż prawda, która nie da się ukryć, zniewoliła ią do tego lub też iż chciała ulżyć sobie na sumnieniu; iakoż w istocie w szczyrym sumnieniu a kaianiu się wyznała niektórych gachów, prosząc odpuszczenia, y wyliczała ich a znaczyła wyraźnie, tak iż wszytko stało się oczom iawne. "Zaprawdę - rzekł na to ktoś - był iey po temu czas, aby w oney godzinie oczyścić swoie sumnienie od tak mnogiego zgorszenia taką rozliczną spowiedzią." Słyszałem o iedney paniey, która barzo zwyczayna była śnić a bredzić każdey nocy, tak iż wygadywała w nocy to, co czyniła w dzień; aż sama osławiła się przed swoim mężem, który zaczął przysłuchiwać się iey gadaniu, bredzeniu y miarkować sobie z iey snów a maiaków, co iey potem barzo nie wyszło na dobre. Niedawno iest temu, iak pewien szlachcic we świecie, w prowincyey, którey nie nazwę, umieraiąc uczynił tak samo, ogłosił swoie miłoście a wszeteczeństwa y wyszczególnił panie a panny, z któremi kiedy się wąchał, y w iakiem miescu a iakiem spotkaniu y na iakie sposoby, z czego spowiadał się głośno y prosił Boga o przebaczenie wobec wszytkich. Ów czynił gorzey iako ta biała głowa, bowiem ona iedno siebie podała w ohyzdę; zasię ów szlachcic podał na zgorszenie siła białych głów. Oto, wierę, dworne obyczaie! Powiedaią, iż skąpce a skąpczynie równie są tey przyrody, iż myślą sielnie przy śmierzci o swoich skarbach y talerach, maiąc ie ciągle na uściech. Iest iuż około czterdziestu lat, iak nieiaka pani Mortemarowa, iedna z nabarziey zasobnych pań z Poktu y z naypiniężnieyszych, kiedy iey było na umiranie, myślała ieno o swoich talerach, co ie miała w alkierzu, y póki była chora, wstawała po dwadzieścia razy na dzień, aby obeźrzeć swóy skarb. Wreszcie, zbliżaiąc się mocno ku śmierzci y gdy xiądz kierował ią ku życiu wiecznemu, ona mówiła ieno y odpowiedała to: "Daycłe mi moją kieckę; hultaie mnie plądruią"; myśląc ieno o tym, aby iść zaźrzyć do onego alkierza, iakoż ku temu czyniła wysiłki, gdyby była mogła: y tak się dobrey pani zmarło.

Odbieżałem co nieco ku końcu od moiey pirwszey materyey; przedsię zważcie sobie, iako to po morale a traiedyi zwyczaynie przychodzi ucieszne błazeństwo. Na czym kładę koniec.



ROZPRAWA SZÓSTA

O TYM, IAKO NIE LZA IEST MÓWIĆ KIEDY ŹLE O BIAŁYCH GŁOWACH,

Y SKUTKI, IAKIE STĄD PRZYCHODZĄ

Jeden punkt trzeba zważyć przy onych cudnych a godnych białych głowach, które wąchaią się miłością y które, iak bądź by sobie wygadzały, nie chcą być niczyiemi słowami podawane w ohyzdę a zgorszenie; y gdy ie ktoś obrazi, umieią się dobrze pomścić, rychley lub późniey. Iakoż, wierę, nie iest pięknie oszkalować godną białą głowę abo ią podać w osławę; bowiem co stoi o to postronnym osobom, iż one dadzą ukontentowanie sobie, a także swoim miłośnikom? Na niektórych dworach naszey Francyey, a zwłaszcza ostatnich, barzo było w obyczaiu spotwarzać one godne panie; pamiętam czas, gdzie nie było iednego gładysza dworskiego, który by nie wymyślił opowiedzieć co fałesznego przeciwko tym paniom abo też nie wygadał czego prawdziwego. Czemu należy się barzo wielga przygana; bowiem nie godzi się nigdy obrażać czci białych głów, a zwłaszcza co znamienitszych. Mówię tak dla tych, którzy doznali od nich ukontentowania, iako y dla tych, którzy nie mogli sięgnąć źwirzyny y dlatego podaią ią w ohyzdę.

Ostatnie dwory naszych królów, iakom powiedał, barzo były podległe takowym oszczyrstwom a plotkom, cale różne w tym od inych naszych królów, ich poprzedników, oprócz dworu Ludwika Iedenastego, onego szczwanego wygi, o którym powiedaią, iż po nawiętszey części iadał spólnie, w powszechney sali, z mnogością szlachty swoiey co nayzaufańszey y inych, y wszytkiego; y ten, który mu przyprawił nalepszą a naysprosnieyszą opowiastkę o onych przyletszych paniach, nalepiey był odeń cirpiany a fetowany; y on też sobie w tym nie żałował, bowiem wywiadowal się sielnie y wszytko chciał przeznać, a późniey dzielił się tem z inemi y publicznie. Barzo to było wielgie stąd zgorszenie. Miał barzo złe mnimanie o białych głowach y nie wszytkie uważał za strzemięźliwe. Kiedy zaprosił króla Angliey, aby przybył do Pariża zabawić się nieco, a tamten go wziął za słowo, hnet pożałował tego y nalazł sobie alibi, aby oddalić te odwidziny. ,,Ha! do dyaska! (tak powiedał) nie chcę, aby tu przyieżdżał; nalazłby sobie iaką małą frygę, w którey by się zadurzył, y dałaby mu smak zostać tu dłużey y przyieżdżać częściey, niżbych ia sobie tego życzył."

Przedsię miał barzo dobre mnimanie o swoiey żenie, która była zacna a cnotliwa: ba też niewola iey było być taką, gdyż, będąc tak podeźrzliwym a zazdrosnym xiążęciem iak mało które, byłby ią hnet wyprawił na tamten świat za inemi. Wżdy kiedy umierał, kazał synowi miłować a czcić swoią matkę, wszelako nie dać się iey rządzić: "Nie iżby (pry) nie była barzo roztropna a strzemięźliwa, ale iż iest więcey Burgundką niż Francuzką." Wey też miłował ią tylko po to, aby mieć z niey potomstwo, zaś kiedy to osiągnął, nie troszczył się więcey o nią. Trzymał ią w zamku w Ambazyey iako zwykłą panią, na barzo lichym wikcie, tak licho ubraną iak prosta szlachcianka; y tam ią zamykał z małym dworem, aby się modliła, zaś on chadzał się zabawiać y folgować sobie inedy. Możecie zgadnąć, skoro król miał takie mnimanie o białych głowach y rad był o nich źle mówić, iako sobie używały na nich wszytkie ięzyki na dworze; nie iżby złość miał iaką do nich, iż sobie tak folgowały, ani chciał ie tamować nieco w ich igrach, iako widywałem niektórych: iedno iż iego nawiętsza uciecha było dworować sobie z nich; tak iż te niebożęta, uciśnione takowem brzemieniem osławy, nie mogły często zadrzyć podogonia tak swobodne, iak by pragnęły. A wszelako k...ewstwo rozpleniło się sielnie za iego czasu; bowiem król sam barzo pomagał do tego rzemięsła y wspirał w tym szlachtę ze swego dworu; a potem natrząsali się z tego na wyprzódki, bądź to publicznie, bądź sekretnie, y wyścigali się, kto uczyni lepsze opowiastki o ich sprosnościach y ich trzęsionkach (tak to nazywał), y ich iurności. Prawda, iż pokrywano imiona co nawiętszych, które zgadywano ieno przez domyślniki a przymówki; owo mnimam, iż lepszych czasów zażywały niż wiele inych (wiadomych mi) za panowania nieboszczyka króla, który ie strofował a przygarniał y karcił sielnie. Oto co słyszałem o tym dobrym królu od niektórych ze starszych.

Owo król Karl Ósmy, iego syn, który po nim nastąpił, nie był tego przyrodzenia; bowiem powiedaią o nim, iż to był król nabarziey strzemięźliwy a obyczayny w słowiech, takiego kiedy widziano, y nigdy nie obraził mężczyzny ani niewiasty nalżeyszem słówkiem we świecie. Możecie sobie tedy pomyśleć, czy za iego królowania piękne białe głowy (myślę te, co sobie rade folgowały) nie miały dobrych czasów. Iakoż miłował ie sielnie y sługiwał im chciwie, wierę, nawet za barzo: bowiem, gdy wracał ze swoiey podróży do Neapolu, barzo zwycięski y pełen chwały, zabawiał się tak mocno, służąc im, schlibiaiąc y racząc ie tak szczodrze w Lyionie pięknemi walki z turnieymi, iakie wydał dla ich miłości, iż, nie pomnąc iuż o swoich, których zostawił w swoiem królestwie, dał ich wygubić y miesta, y królestwo, y zamki, które trzymały się ieszcze y wyciągały k'niemu ramiona, żądaiąc pomocy. Powiedaią też, iż białe głowy były przyczyną iego śmierzci, którym nazbyt oddaiąc się, ile że był barzo nikłey komplexyey, nadwątlił się a osłabił tak znacznie, iż to mu zgoła ukróciło życie.

Król Ludwik Dwunasty był barzo powolny paniom, bowiem, iakom to rzekł inedy, pozwalał wszytkim komedyantom swoiego królestwa, iak y szkolarzom, y paziom swoiego dworu, czynić uszczypki o każdem, oprócz o królowey, swoiey żenie, y iey paniach y pannach, mimo iż tęgi był z niego kompan swoiego czasu y miał się ku białym głowom nie gorzey inych, podawszy się w tym, nie zasię w złem ięzyku ani w zbytniem zadufaniu w sobie, ani chełpliwości, na xiążęcia Loisa Urlieńskiego, swego dziada: co tamtemu też kosztowało życie, bowiem gdy raz pochełpił się przygłośno na uczcie, na którey był Ian Burgundski, iego krewniak, iż miał we swoim kabinecie portrety co naypięknieyszych białych głów, z któremi sobie folgował, trefunkiem iednego dnia ówże diuk Ian wszedł do kabinetu; owo pirwsza pani, którą uźrzał wyobrażoną na portrecie y która przedstawia się spoźrzeniu iego zwroku, to była iego szlachetna pani małżonka, którą miano w onem czasie za barzo cudną: nazywała się Margareta, cora Alberta Bawarskiego, grabi na Henie y na Zelandyey. Któż owo był zdziwiony? Wierę, dobry małżonek: możecie mnimać, iż po cichu wyrzekł sobie: "Ha! mam y ia." Wszelako, nie zdradzaiąc oney pchły, która go kąsała dotkliwie, pokrył wszytko y, hoduiąc pomstę, wdał się z nim w sprzeczkę o regencyą a zarząd królestwem; y ubarwiaiąc swoią nieżyczliwość tym przedmiotem, a nie sprawą swoiey żeny, kazał go zamordować u bramy Barbeckiey pod Pariżem; zasię po śmierzci swoiey pirwszey żeny (możecie myśleć o truciźnie), owo gdy krowa zdechła, iako to mówią, poiął w drugie stadło córkę Loisa, trzeciego xiążęcia Burbońskiego. Możebna, iż ieno pogorszył swoią rzecz; bowiem takowe ludzie podległe rogalstwu daremnie odmieniaią kownatę y iamę, wszędy nayduią ie tak samo.

Ów xiążę postąpił w tym barzo roztropnie, iż się pomścił cudzołóstwa nie podaiąc na zgorszenie siebie ani żeny; co było u niego barzo roztropne udanie. Tak bowiem słyszałem od iednego barzo dzielnego woiownika: iż trzy są rzeczy, których roztropny człek nigdy nie powinien ogłaszać, ieśli w nich iest obrażony, y powinien zmilczyć przedmiot y radniey wynaleźć iny, nowy, aby poszukać walki a pomsty, chyba iż rzecz iest tak iawna y oczywista wobec wielu, iż nie da się niiak utaić. Iedna iest, gdy przymówią komu, iż iest rogalem, a zaś żena iego k...ą; druga, kiedy go oczyrnią o chłopczyństwo y o sodomię; trzecia, kiedy nań poszczuią, że iest tchórz y że uciekł haniebnie z walki abo z bitwy. Te trzy rzeczy, powiedał ów wielgi hetman, są z wielgą osławą, kiedy się obiawi ich przedmiot; o które wszelako walczą niektórzy y mnimaią się dobrze oczyścić, a, cale przeciwnie, obabrzą się ieszcze szpatniey; y przedmiot taki obiawiony przyczynia wielgiey osławy y im barziey się go porusza, tym ohyzdniey cuchnie, ni mniey ni wię- cey iako coś barzo śmierdzącego, im więcey się to porusza. Oto dlaczego kto może umknąć się ze swoią częścią z tey sprawy, nalepiey to uczyni y wymyśli a użyie inego przedmiotu, aby porachować się za dawny; y, ile tylko można, takie obrazy nie powinny być wyciągane na iaw y podane za przyczynę sporu abo walki. Siła przykładów przyczyniłbych dla tego przedmiotu; przedsię nie na rękę mi to y wydłużyłoby nadto moią rozprawę.

Oto dlaczego ów diuk Ian barzo roztropnie sobie począł, iż osłonił a przytaił swoie rogi, a pomścił się inedy na swoim krewniaku, który go pohańbił; a ieszcze dworował sobie zeń y dawał się tego światu domyślać: z czego nie trzeba wątpić, iż takowe pośmiechy a zgorszenia tyleż mu zapadły w serce co iego cześć y pchnęły do spełnienia tego uczynku w barzo obrotnym a dwornym sposobie.

Owo, aby powrócić tam, kędy iuż byłem, król Franciszek znowu barzo nawidził białe głowy y mimo iż miał mnimanie, iż są barzo niestateczne a odmienne, iakom powiedział inedy, nie chciał, aby ie szkalowano na iego dworze, y życzył barzo, aby im świadczono wielgą cześć a powinność.

Słyszałem, iż raz, gdy spędzał czas postny w Medonie, wpodle Pariża, obsługiwał go pewien szlachcic dworski, zwący się pan Buzamburg z Xentogi; owo gdy ten podał królowi mięso, na które miał dispensę, król kazał mu, aby zaniósł resztę (iako widzi się to na dworze) paniom dworskim a poufalszym, których nie chcę wymienić, aby nie sprowadzić zgorszenia. Ów szlachcic zaczął tedy rozpowiadać pomiedzy swemi kompanionami y inemi dworskiemi: iż te panie nie kontentowały się tem, iż zażywały w post surowego mięsa, ba ieszcze iadły y pieczone, y to aż do napchania żywota. Panie dowiedziawszy się o tem hnet użaliły się królowi, który popadł w taki gniw, iż nie mieszkaiąc rozkazał łucznikom z gwardyey pałacu iść go poymać a powiesić bez iney odwłoki. Trefunkiem szlachcic niebożę przewąchał, co się święci, przez iednego ze swoich przyiaciół, za czym umknął y ocalił się mężnie. Gdyby owo był poyman, pewna iest, iż byłby dał gardło na szubienicy, mimo iż był szlachcic znacznego rodu, tak widziano króla rozgniwanego y tak sielnie mu się odkazywał. Wiem tę opowieść od iedney osoby nieledacyiakiey, która tam była, y podczas król wyrzekł głośno, iż ktokolwiek targnie się na cześć białogłowską, nie mieszkaiąc będzie powieszony. Nieco wprzódzi, gdy papa Paweł, z rodu Farnezów, przybył do Nicy y król odwidził go w całym swoim dworze panów a dam, były miedzy niemi niektóre, y nie z nayszpetnieyszych, które podeszły ucałować mu pantofel. Na co ieden szlachcic zaczął mówić, iż były prosić iego Świętobliwość o dispensę, iżby mogły smakować owo surowe mięsko bez zgorszenia, za każdym razem y ile im się zapragnie. Król się o tem dowiedział; y szczęście było onemu szlachcicowi, iż uciekł; bowiem byłby zadyndał, tak przez rewerencyą dla papy, iako przez szacunek dla dam.

Owi szlachcice nie byli tak szczęśliwi w swoich uszczypkach a pogwarkach iako nieboszczyk pan Albański. Kiedy papa Klemens łaska, zechcieycie posłuchać ich mowy." Wówczas iedna z trzech zabieraiąc głos rzekła: "Oćcze Święty, prosiłyśmy pana Albańskiego, aby wam przedłożył barzo pokorną prośbę za nas trzy y przedstawił ci naszą ułomną a nikłą przyrodę." - "Moie córki - rzekł papa - żądanie iest cale nieprzystoyne, bowiem byłoby to przeciw przykazaniom boskim." Zasię wdowy, nieświadome tego, co mu powiedał pan Albański, odrzekły mu: "Oćcze Święty, chcieycie nam przynamniey daćprzyzwolenie trzy razy w tygodniu, y w cichości, bez zgorszenia dla świata." - "Iakże to? - rzecze papa - ia mam przyzwolić wam il peccato di lussuria? toćże bych duszę zgubił! nizacz nie mogę tego uczynić." Aż one panie, poznaiąc wówczas, iż było w tym iakoweś cygaństwo a dworowanie, że xiążę Albańskie wyrządziło im iakąś kunsztowną posługę, rzeką: "Nie mówimy zgoła o tym, Oćcze Święty; ieno prosimy o przyzwolenie kosztowania mięsa w dnie zakazane." Na co xiążę Albański im rzekł: ,,Sądziłem, moie panie, iż to chodziło wam o żywe mięso." Papież pochwycił zaraz ową trefność y iął się uśmiechać mówiąc: "Móy kuzynie, przyprawiłeś o rumieniec te przezacne panie; królowa pogniewa się na cię, gdy się o tem dowie"; iakoż dowiedziała się, przedsię nie mruczała na to, owszeyki trefność zdała się iey dobra; a potem król uśmiał się z niey barzo mocno z papieżem, który, udzieliwszy im swego błogosławieństwa, dał im dispensę, którey życzyły, za czym odeszły wieldze ukontentowane. Nazwano mi one trzy panie: pani Szatobryiańska abo pani Kanapelowa, pani Szationowa y pani prezydentowa Kaen, barzo godne białe głowy. Wiem tę opowieść od starszych ludzi u dworu. Pani Diuzesowa uczyniła wiele lepiey, za czasu gdy papież Paweł Trzeci przybył do Nicy odwidzić króla Franciszka; wówczas ona zwała się panią Dziubeliną y od młodości barzo była sposobna do kunsztowney posługi a barzo trefnego wysłowienia. Iednego dnia przypadszy do nóg Iego Świętobliwości błagała ią o trzy rzeczy: iedną, iżby iey dał absolucią za to, iż, będąc smarkatą dworką przy pani regentce, gdzie nosiła miano panny Talarówny, zgubiła raz nożyczki przy swoiey robocie y uczyniła ślub świętemu Aliwergotowi, iż go dopełni, ieśli odnaydzie owe nożyczki; co też się stało, wszelako nie dopełniła ślubu, bowiem nie wiedziała, gdzie leży iego święte ciało. Drugie żądanie było, iżby iey dał przebaczenie za to, że kiedy papa Klemens przyiachał do Massyliey, ona, będąc ieszcze panną Talarówną, wzięła iednę poduszkę z iego alkowy y wytarła sobie nią przodek y tyłek, na czym późni Iego Swiętobliwość skłoniła swoią dostoyną głowę a twarz y usta, które iey dotykały. Trzecia prośba, to iżby rzucił exkomunikę na pana Taysa, ponieważ go miłuie, a on iey nie miłuie, y że iest przeklęty y winien exkomuniki ten, który nie miłuie, będąc sam miłowany.

Papa, zdziwiony temi prośbami y wywiedziawszy się u króla, co by to była za pani, uznał trefność tey mowy y uśmiał się z niey z królem do syta. Nie dziwno mi, iż potem zrobiła się hugonotką y dworowała sobie sielnie z papieża, skoro tak wcześnie zaczęła: podczas wszelako wszytko widziało się w niey dobre, taką miała gracyią w swoich figlach a trefnościach. Owo nie myślcie, iż ten król był tak surowy a strzemięźliwy w poszanowaniu dla pań, iżby nierad słyszał dobre opowiastki, które mu o nich znoszono, bez żadnego zgorszenia wszelako y osławy, y sam też takie czynił: wszelako, czuiąc się wielgim królem y żądaiąc zawżdy mieć co przed inymi, nie lubił, aby każdy, ba z pospólstwa, używał tego samego przywileiu co on. Słyszałem to od niektórych, iż barzo rad widział, aby żaden godny szlachcic iego dworu nie był bez swoiey paniey a miłośnicy; a ieśli iey który nie miał, trzymał go za głupca a niezdarę: tak iż często iednego lub drugiego wypytywał się o ich imiona y obiecywał im przysłużyć, a rzec o nich co dobrego; taki był pan dobry y poufały! Y często także, kiedy ich widział w sielney pogwarce z ich lubkami, podchodził ku nim y pytał się, co by tam dobrego uradzali ze sobą, a kiedy mu się nie zdało, poprawiał ich a uczył co lepszego. Ze swoiemi naypoufalszemi nie skąpił ani też drożył się z rozmową a z opowiadaniem swoich opowiastek; z których słyszałem iedną ucieszną, co mu się trefiła y którą potem opowiedział, o iedney piękney, młodey paniey, przybyłey na dwór, która, iż nie była nadto bystrego poięcia, dała się cale łatwo nakłonić namowom możnych, a zwłaszcza tego wielgiego króla; owo iednego dnia, gdy chciał zatknąć swóy sztandar dobrze rozwinięty w iey fortycę, ona, która słyszała o tym y widywała co nieco, iż, kiedy się podaie coś królowi lub kiedy się co bierze od niego y gdy się dotyka, trzeba to wpirw ucałować, abo też rękę, gdy się ią bierze y dotyka; za czym, przez iney ceremoniey, nie chybiła temu y, całuiąc barzo pokornie rękę, wzięła sztandar królewski y zasadziła go sobie we fortycę z wielgą uniżonością; po czym zapytała z wielgą statecznością króla, iako chce, iżby mu usłużyła: czy iako biała głowa godna a skromna, czy iako rozwiązła. Nie ma wątpienia o tem, iż poprosił ią o rozwiązłą, bowiem w tym. była uciesznieysza niżeli w postawie skromney; w czym nalazł, iż nie straciła swoiego czasu y potem, y przedtem, y wszytko; za czym uczyniła mu wielgi pokłon a rewerencyią, dziękuiąc mu pokornie za chłubę, iaką iey wyrządził, którey nie była godna, zlecaiąc mu po wielokroć iakoweś awanze dla iey męża. Słyszałem nazwisko oney paniey, która późni nie była iuż tak głupia iak podczas, ba zgoła obrotna y barzo chytra. Ów król nie żałował sobie z powtarzaniem tey opowiastki, która doszła do wielu uszów.

Był barzo chciwy wiedzieć sprawy miłosne tych y owych, a zwłaszcza o samem potykaniu y także o wdzięcznych postawach, iakie przybierały damy, kiedy były na swoiey raitszuli, y iaką postawę a obyczay zachowywały, y słówka, iakiemi się posługiwały; śmiał się z tego na całe gardło; potem zasię zbraniał ogłaszania tego y zgorszenia y zalecał sekret y poszanowanie. Miał za dobrego kompana onego barzo wielgiego, barzo wspaniałego y barzo szczodrego kardynała Lotaryngskiego; barzo szczodrym mogę go nazowić, bowiem nie miał równego sobie w owym czasie; iego wydatki, iego podarki świadczą o tym, a zwłaszcza iego miłosierdzie dla biednych. Nosił zwyczaynie wielgi trzos, którego pokoiowy, zawiaduiący iego piniądzem na drobne uciechy, nigdy nie omiszkał napełnić co rano trzechstą abo czterechstą talerów; y gdy tylko potkał ubogiego, kładł rękę do torby y, co z niey dobył, bez obzierania dawał, y nic nie rachuiąc. O nim to powiedział ieden ubogi, gdy go, przechodzącego się po Rzymie, poprosił o iałmużnę, zasię tamten rzucił mu wedle obyczaiu wielgą przygarzść złota; aż ślepiec wykrzyknął głośno po italsku: "O tu sei Christo, o veramente el cardinal di Lorrena" - "Aboś ty Chrystem, abo, wierę, kardynałem Lotaryngskim." Ieśli był w takiey rzeczy dobroczynny y miłosierny, takoż był hoyny względem inych osób, a szczególniey względem dam, .które łacno chytał na tę przynętę; bowiem piniądz nie był w takiey obfitości, iako iest dzisiay, y dlatego były nań barziey łase, iako także na uciechy y stroie.

Słyszałem, iż kiedy przybyła na dwór iaka piękna panna abo pani nowa znacznieyszey urody, hnet ią nagabywał y ugwarzaiąc z nią powiedał, iż chciałby ią uieździć swoią ręką. Co za koniuszy! Mnimam, iż trud nie był tak wielgi niźli uieździć iakowąś dziką klacze. Owo też mówiono podczas, iż nie było zgoła paniey ani panny pozostaiącey na dworze abo świeżo przybyłey, która by się nie znieprawiła a nie złapała przez swoie chciwstwo y przez hoyność rzeczonego pana kardynała; y żadna, abo mało która, wyszła z tego dworu uczciwą niewiastą lub panną. Za to też widziano znowuż ich walizy a wielgie kofry pełne sukien, kiecek, y ze złota, y z śrybra, y z iedwabiu, iako dzisiay ledwie ie maią nasze królowe a xiężniczki. Doświadczyłem tego widząc ze dwie abo trzy takie, które zapracowały to wszytko swoim przodkiem; bowiem ich oćcowie, matki i mężowie nie byliby im mogli dać tego w takiey obfitości. Obszedłbych się dobrze, tak mi powie ktoś, aby to powiedać o onym wielgim kardynale, zważywszy iego czci godną sukienkę y naydostoynieyszą szarżę; przedsię iego król tak żądał y miał w tym swoią uciechę; zaś, aby spodobać się swemu królowi, iest się rozgrzyszonym od wszytkiego, y co do miłowania, y inych rzeczy, przedsię aby nie było co złego: iako to iść na woynę, na łowy, na tańce, na maszkary y ine igry; wżdy był to człowiek z ciała iako iny y miał różne piękne cnoty y doskonałości, które zasłaniały tę małą niedoskonałość, ieśli niedoskonałością ma się nazwać rzemięsło miłości.

Słyszałem iedną opowieść o nim, z przyczyny poszanowania winnego białym głowam. Miał go ze swoiey przyrody wiele: przedsię przepomniał go, y nie bez kozery, naprzeciw pani diuszesy sabaudzkiey, donny Beatryczy Portugalskiey. Owo przeieżdżaiąc raz Piemontem, udaiąc się do Rzymu w służbach króla, swego pana, odwidził diuka a diukową. Dosyć nauradzawszy się z panem diukiem, poszedł odszukać xiężnę panią w iey kownatach, aby ią pozdrowić; alić gdy podszedł ku niey, ona, która była pyszałkini nawiętsza pod słońcem, przedstawiła mu rękę do pocałowania. Pan kardynał, ozgniwany tym afrontem, przysuwał się, aby ią pocałować w lico, zasię ta się umyka. On, tracąc cirpliwość y następuiąc na nią ieszcze bliższey, bierze ią za głowę y, wbrew iey, ucałował ią dwa lub trzy razy. I chocia czyniła wykrzyki a wrzaski po portugalsku y po iszpańsku, musiała wszelako to ścirpieć. "Iakże to! (rzecze pan kardynał) czyż to naprzeciw mnie godzi się wyruszać z takowem wydwarzaniem a fasony? Całuię w gębę królowę, moią panią, która iest nawiętsza władczyni we świecie, a nie miałbych całować was, coście ieno mizerną, za...ną diuszesą! Owo wiedzcie, iżech sypiał z pańmi równie pięknemi, a z równie zacnego, ba, więtszego domu iako wy." Możebna powiedał prawdę. Owa xiężniczka źle czyniła, by się tak puszyć naprzeciw xiążęciu tak znacznego domu, a przy tym kardynałowi, bowiem każdy kardynał, zważywszy oną wielgą szarżę kościelną, przyrównan iest nawiętszym xiążętom krześciiaństwa. Pan kardynał równie źle czynił zażywaiąc tak srogiego odwetu; wszelako szlachetnemu a wspaniałemu sercu, w iakimkolwiek stanie, ciężko iest przenieść wszelaką zniewagę.

Kardynał Granwelski umiał to dobrze dać uczuć grabi Egmontu y inym, których pominę, bowiem zamąciłbych nadto może rozprawy, do których powracam; y nawięzuię do nieboszczyka króla Hendryka Drugiego, który był barzo powolny damom y sługiwał im ze znacznem uszanowaniem y sielnie nienawidząc potwarców cześci białogłowskiey. Wżdy kiedy król sługuie tym strychem damom, y z taką powagą, y z takim obyczaiem, niełacno świta iego dworu waży się uchylić gęby, aby źle o nich powiedać. Co więtsza, królowa matka też miała krzepką dłoń po temu, aby wspirać swoie niewiasty a panny y dobrze dać to uczuć onym potwarcom a omowcom, skoro ich kiedy odkryto, chocia y iey samey nie więcey oszczędzano iako y iey dam; wszelako nie troszczyła się tyle o siebie co o drugie; ile że, powiedała, czuła swoią duszę y sumnienie czyste y szczyre, które dosyć mówiły za sobą; y co nayczęściey śmiała się a dworowała sobie z onych obmowców pisarzów a paskwilantów. "Daycie im, niech się mozolą - powiedała - y fatygę sobie czynią na darmo"; wszelako gdy ich odkryła, dobrze im dała to uczuć. Przygodziło się starszey Limeylance, zrazu kiedy przybyła na dwór, iż uczyniła paszkwił (bowiem trefna była w mówieniu y w pisaniu) na cały dwór, przedsię bez zgorszenia, ieno ucieszny tylko; owo mogę was upewnić, iż kazała ią porządnie oćwiczyć batem, wraz z dwiema towarzyszkami, które były w społce, y gdyby nie to, iż miała zaszczyt być z nią spokrewnioną, byłaby ią pokarała haniebnie, na wyraźne rozkazanie króla, który osobliwie nienawidził takowych pism. Przypominam sobie rzecz o panu Macie dzielnym y sierdzitym szlachcicu, w wielgiey łasce u króla y krewnym xiężney pani Walentyńskiey; owo miewał on zwyczaynie iakoweś ucieszne przekąsy z paniami y pannami dworu, takiego był figlownego przyrodzenia.

Pewnego dnia, gdy przyczepił się do iedney z panien królowey, nalazła się ina, tak nazwana Wielga Mery, która chciała uiąć się za kompanionką; aż ów odparł iey ieno: "Ha! nie żądam mieć z wami sprawy, Mery, bowiem za wielga mi z was iuczna kobyła." Iakoż w istocie była to nawiętsza panna a biała głowa, iaką kiedy zdarzyło mi się widzieć. Ona użaliła się królowey, iż tamten nazwał ią klaczą a iuczną kobyłą. Królowa popadła w taki gniw, iż trzeba było onemu Macie umknąć się ze dworu na nieiaki czas, mimo całych łask, iakie miał u pani Walentyń- skiey, swoiey krewniaczki; ba, w dobry miesiąc po powrocie nie lza mu było wniść na pokoie królowey y iey panien.

Pan Żerdź wiele gorsze uczynił naprzeciw iedney z panien królowey, do którey miał złośćy chciał się na niey pomścić, mimo iż na słowach nie zbywało mu bynamniey; bowiem w słowie a uszczypku był barzo trefny, a osobliwie kiedy szkalował, w czym był czystym mistrzem; wszelako szkalowanie było podczas sielnie zabronione. Iednego dnia, kiedy była po obiedzie w kownacie królowey ze swoiemi kompanionkami y szlachtą dworską, iako to wówczas był obyczay, iż nie siadano inaczey iak na ziemi, kiedy królowa była obecna, ów pan, wziąwszy z rąk paziów a pokoiowych przyrodę tryka, którą się zabawiali na dziedzińcu (była barzo gruba y sielnie nabrzmiała), położył się przy niey y wsunął ią pomiedzy suknię a kieckę tey panny, y tak nieznacznie, iż tego nie postrzegła, aż dopiero kiedy królowa podniesła się z krzesła, aby odyść do swego kabinetu. Owa panna, którey nie nazwę, podniesła się hnet y, wstaiąc tuż przed królową, popchnęła tak sielnie ową kulę baranią, kudłatą, kosmatą, iż uczyniła po ziemi ze sześć abo siedm tęgich podskoków, rzekłbyś, iż panna chciała sama z się dać widowisko daremne całey kompaniey. Któż, wierę, był zdumiony? Wżdy owa panna y królowa też, bowiem było to na szczyrym placu, dla wszytkich widocznym. "Matko Nayświętsza! - zakrzyknie królowa. - Cóż to iest, moia duszko, y co ty się z tym zabawiasz?" Biedna panna czerwieniąc się, na wpół zapłakana, zaczęła mówić, iż nie wie, co by to było, y że to snadź ktoś nie życzliwy wypłatał iey tę szpetną psotę, y mnima, iż nie kto iny, ieno ów pan Żerdź. On, który widział początek oney zabawy a podskoków, wziął się tymczasem ku drzwiom. Posłano go szukać, wszelako nie chciał przyść widząc królową tak zgniwaną y przecząc wręcz wszytkiemu. Z tem wszytkim trzeba mu było przez kilka dni kryć się przed iey gniewem y pana miłościwego królowym także: y gdyby nie był iednym z nawiętszych faworitów pana Delfina wraz z Fontem-Gerenem, byłby popadł w srogą opresyą, mimo iż nic mu nie dowiedziono, ieno przez domysły. Mimo wszytko król y iego dworzanie, y wiele pań nie mogło strzymać się od śmiechu, nie śmieiąc wszelako tego okazać z baczenia na gniw królowey; bowiem była to pani, która umiała dopiec a zalać sadła za skórę ludziom iako nikt w świecie.

Pewien godny szlachcic y panna dworska, żyiąc wprzody w dobrey przyiaźni, popadli z niey w nienawiść a sprzyczkę, tak iż panna rzekła mu głośno w pokoiu królowey, gdy przyszło do poswarki: "Niechaycie mnie, inaczey powiem, coście mnie powiedzieli." Szlachcic, który w ufności zawierzył iey iakąś rzecz o iedney barzo znamienitey paniey, y uląkłszy się, aby mu to na złe się nie obróciło, a co namniey, by nie był wygnany ze dworu, nie zaiąkuiąc się odparł (bowiem był cięty w ięzyku): ,,Ieśli powiecie, com wam powiedział, ia powiem, com wam uczynił." Któż owo był zdziwiony? Wierę, owa panna, iak bądź ieszcze odpowiedziała: "Cóżeście mi uczynili?" Aż tamten: "Cóżech wam powiedział?" Panna znowu mu odrzecze: "Wiem dobrze, coście mi powiedzieli"; a ów: "Wiem dobrze, com wam uczynił." Panna znowu: "Dowiedę tego łacno, coście mi powiedzieli"; ów odeprze: "Dowiodę ieszcze łacniey tego, com wam uczynił." Wreszcie, wytrwawszy iakiś czas w takowych kontestacyach y replikach a duplikach podobnemi słowy, poniechali tego z nalegania inych, którzy byli temu przytomni, mimo iż rzecz nie była dla nich bez uciechy.

Takowa sprzyczka doszła hnet do uszów królowey, która popadła w wielgi gniw y chciała wraz poznać słowa iednego y uczynki drugiego, y posłała ich szukać. Przedsię iedno y drugie, widząc, iż nie na dobre się obróciło, umyślili zgodzić się ze sobą y stanąwszy przed oblicze królowey rzekli, iż to ieno igra była, w którey tak się z sobą sprzyczali, y że ów szlachcic nic iey nie powiedział ani też nic nie uczynił. Tak wykręcili się sianem przed królową, która wszelako posztrofowała ich y przyganiła mocno szlachcicowi, ile że iego słowa nazbyt wielgie miały w sobie zgorszenie. Szlachcic poprzysiągł mi wielekroć razy, iż gdyby nie byli się zgodzili ą zmówili razem y gdyby panna była odkryła słowa, które iey rzekł, barzo ciężko byłyby się przeciw niemu obróciły; iakoż uparcie byłby twirdził, iż z nią rzecz czynił, tak iżby ią zbadano, iż nie iest iuż prawicą y że to on iey prawiczeństwo odebrał. "Tak - odrzekłem mu - wszelako gdyby ią zbadano y naleziono prawicą, bowiem była panną, byłbyś zgubiony y gardłem być przyszło zapłacić." - "Ha! na boskie rany! - odparł mi - tegoż bych właśnie nawięcey życzył, aby ią obeźrano: nie miałem bynamniey w tym strachu o moie gardło; y byłem dobrze pewny moiey sprawy, bowiem wiedziałem, kto ią napoczął y że iny tam barzo dobrze się dostał; wszelako nie ia, czemu barzo żałuię; za czym, gdyby ię naleziono napoczętą y wyieżdżoną, ona byłaby zgubiona, a ia pomszczony, a zaś ona podana w ohyzdę. Byłbych się wykpił ze sprawy żeniąc się z nią, ą potem iey się zbyt, iak by się tam trefiło." Oto iako te niebożęta panny a białe głowy bywaią w nieprzezpieczeństwie, tak z słuszney iako y ze czczey przyczyny.

Znałem iedną z wielgiego domu, która zaszła w ciążę za sprawą barzo dzielnego a dwornego xiążęcia; powiedano, iż było to na poczet małżenstwa, potem wszelako przekonano się o czym inym. Król Hendryk dowiedział się o tem pirwszy, czym zmartwił się niepomiernie, bowiem była mu nieco powinowatą. Wszelako, nie czyniąc stąd krzyku y zgorszenia, wieczorem na balu powiódł ią w pląsy, gdy tańczono taniec z pochodniami; potem zasię oddał ią inemu, by z nim tańczyła iny taniec, w czym okazała swoią zwinność a składność barziey niż kiedy, ile że kibić iey była barzo piękna y kształtowała się barzo dobrze tego dnia, iż nic znać nie było ciąży: tak iż król, który wszelako przypatrował się iey barzo bystro, nie postrzegł się na tym, tak iak gdyby cale w ciąży nie była; owo począł mówić do iednego barzo wielgiego ze swoich poufałych: "Nieszczęśniki a złośliwce to są, które wymyśliły, iż ta biedna panienka iest w ciąży; nigdychem nie widział u niey więcey gracyey. One niedobre oszczerce, które tak rzekły a skłamały, barzo niegodziwie uczyniły." Owo tak ów dobry władca wymawiał oną dziewczynę a poczciwą pannę y to samo rzekł wieczorem królowey, kładąc się z nią wieczorem w łoże. Wszelako królowa nie polegaiąc na tem dała ią zwizytować nazaiutrz rano w swoiey obecności y nalazła ią ciężarną na szósty miesiąc; za czym tamta przyznała y wyspowiedała wszytko pod obroną małżeństwa. Wszelako król, który był sama dobroć przyrodzona, kazał chować tę taiemnicę naysekretniey iak tylko można, aby nie podać w osławę panny, mimo iż królowa barzo była przeciw niey mruczna. Za czym wyprawiono ią bez rozgłosu do naybliższych krewnych, gdzie powiła pięknego syna, który wszelako był tak nieszczęśliwy, iż nigdy nie mógł być uznany od domnimanego oćca; sprawa ciągnęła się barzo długo, wżdy matka nie mogła nic w tym wskórać.

Owo król Hendryk lubiał też przytłustsze opowiastki iako królowie iego poprzednicy, ale nie chciał, iżby białe głowy były w nich na widok ciągane ani też podane w osławę; tak iż sam, który był dosyć chciwy miłosnego ćwiczenia, kiedy chadzał odwidzać panie, chodził do nich nabarziey ukryty a osłoniony iako mógł, iżby były wolne od wszelakiego podeźrzenia a osławy. A ieśli zdarzyło się, iż którą przeznano, to nie było z iego winy ani z iego woley, ieno raczey za sprawą owey paniey, iako to słyszałem o iedney, z dobrego domu, z miana pani Flaminowey, ze Szkocyey, która, zaszedłszy w ciążę za przyczyną króla, nie chowała tego dla siebie, ieno barzo śmiało głosiła w swoiey szkockiey francuszczyźnie: "Czyniłam co mogłam, tak iż, Bogu dzięki, zaszłam w ciążę z królem, z czego czuię się barzo uczczona y barzo szczęśliwa; śmiele rzec mogę, iż krew królewska ma coś z nabarziey słodkiego a łakomego likworu, barziey niż ina, tak dobrze się przy tym czuię, nie licząc dobrych kąsków a podarków, iakie się z tego człowiekowi przygodzą."

Syn iey, którego podczas powiła, był to nieboszczyk wielgi pryor Francyey, niedawno zabity w Massyliey, co było z wielgą szkodą, bowiem był to barzo poczciwy, dzielny a sierdziły pan: okazał to dobrze przy swoiey śmierzci. Wżdy był to zacny człowiek, a namniey tyrański namiestnik swego czasu y późni; Prowancya siła by o tem mogła dobrego powiedzieć, mimo iż był to pan barzo wspaniały y szerokiey ręki; przedsię był człowiek dorzeczny y zadowalniał się tem, co się godzi. Owa pani, wraz z inemi, o których słyszałem, była tego mnimania, iż nie ma ta wstydu, która sypia ze swoim królem, y że k...y są te, które udzielaią się małym ludziom, ale nie wielgim monarchom a wspaniałemu państwu, iako owa królowa amazońska, o którey powiedałem, która z trzechset mil przybyła, aby się dać zapłodnić Alexandrowi y mieć zeń potomstwo: wszelako powiedaią niektórzy, że iedno iest tyleż warte co drugie.

Po królu Hendryku nastał król Franciszek Drugi, którego panowanie była tak krótkie, iż omowcy nie mieli czasu rozwiązać swoie gęby, aby zacząć szkalować białe głowy; wszelako gdyby był panował długo, nie trzeba mnimać, iżby im był pozwolił to na swoim dworze, bowiem był to król barzo dobrego y barzo szczyrego obyczaiu y który nie kochał się w omowach, prócz tego, iż był barzo z szacunkiem względem pań y czcił ie wieldze: wżdy miał też przy sobie królowę, swoią żenę, y królowę matkę, y panów wuiów, którzy poskramiali sielnie one pyskacze a kłuiące ięzyki. Przypominam sobie, iż raz czasu iego pobytu w zamku Św. Germana Leyskiego, w miesiącu sirpniu a wrześniu, wzięła go ochota iść wieczór poźrzeć na ielenie w ich rykowisku, w onym pięknym Lesie Św. Germana, y zawiódł z sobą xiążęta co naypoufalsze y niektóre więtsze panie y panny, które bych mógł wymienić. Nalazł się tam ktoś, który chciał coś ugwarzać y wywodzić, iż nie barzo to wskazuie poczciwą a skromną białą głowę chodzić pozierać na takowe miłoście y takowe parzenia się bestyi, ile że appetyt Wenery tem sielniey ie od tego przygrzywa, ku takiemu naśladownictwu y od tego widoku, tak iż gdyby nawet chciały to sobie omierzić, wilgotność a ślinka napłynęłaby im do oney pośrzedniey gębusie, zasię potem nie byłoby innego ratunku iey spędzić ani zgoła inym sposobem, iak ieno ona wilgocią nasienną. Król dowiedział się o tym y takoż xiążęta y damy, które mu towarzyszyły. Wierzaycie mi, iż gdyby ów szlachcic nie był hnet umknął, źle by, wierę, z nim było: y poiawił się na dworze dopiro po śmierzci króla a końcu iego panowania. Siła było xiążeczek oszczerczych przeciw tym, którzy podczas rządzili królestwem, wszelako żadney barziey uszczypliwey a obrażaiącey iako ieden paszkwił nazwany Tygrys (naśladowany z pirwszey inwektiwy Cycerona przeciw Katylinie). ile że traktował o miłościach barzo wielgiey y cudney damy y iednego możnego pana, iey krewniaka. Gdyby tego chwata, co ią pisał, naleziono a poymano, gdyby był miał sto tysięcy żywotów, wszytkie byłby postradał:bowiem y ów wielgi, y ona wielga tak byli tem do żywa ugodzeni, iż mnimali stąd popaść w szaleństwo.

Ów król Franciszek nie był tak podany ku igrom miłośnym iako iego poprzednicy; w czym barzo by wierę, błądził, bowiem miał za małżonkę naypięknieyszą żenę pod słońcem y nabarziey powabną; owo kto ma taką, nie wychodzi na łowy iako ini, chyba byłby wielgim nędznikiem; zasię kto o to nie dba, ten mało się troszczy mówić źle o białych głowach, ani dobrze, ani też źle, chyba iedno o swoiey własney. To iest maxima, którą słyszałem od iedney godney osoby; wszelako widziałem to nieraz, iż chybiała.

Nastał potem król Karol, który dla swoiey młodości nie troskał się zrazu o białe głowy, ieno troskał się radniey spędzać swóy czas na igrach a rzemięsłach młodości. Wszelako nieboszczyk pan Szyper, iego ochmistrz, y który był, wedle moiego osądu y inych także, naypoczciwszy y naygrzecznieyszy kawaler swoiego czasu, y nayobyczaynieyszy y naydwornteyszy dla dam, wyuczył tak dobrze swoiey lekcii króla, swoiego pana y dyscypułę, iż był taki naprzeciw białym głowam iako niektórzy królowie iego poprzednicy; bowiem nigdy, y w zieleńszym wieku, y w źrzalszym, nie uźrzał paniey, chociaby nabarziey był zaprzątnięty gdzie indziey, aboby biegł, abo gdzie przystanął, abo pieszo, abo konno, aby iey hnet nie pozdrowił y nie uchylił czapki barzo powolnie. Kiedy przyszedł na niego czas miłości, wysługiwał się niektórym godnym paniom a pannom, znaiomym mi, wszelako z taką częścią a powolnością, iż namnieyszy szlachcic na iego dworze nie mógłby więcey uczynić.

Za iego panowania wszelako zaczęli się szyrzyć wieldzy paszkwiłanci, a zwłaszcza niektórzy ze szlachty co bywalsi u dworu (których nie nazwę), którzy osobliwie zaczęli szkalować panie, y z grubsza, y po szczególe, nawet y co nawiętsze; z czego niektórzy popadli w otwarte deszpekta y barzo nie na dobrze im się to przygodziło: wszelako nie iżby przyznali się do rzeczy, bowiem przeczyli wszytkiemu; iakoż byłoby przyszło im na obrachunek, gdyby się byli przyznali, y król byłby im dał to sielnie uczuć, bowiem czepiali się nazbyt wielgich. Ini puszczali mimo uszu y cirpieli wręcz mnogość przytyków a uszczypków, iakie rzucano przy nich w powietrze, y tysiąc zniewag, które wypiiali słodziutko y nie ważyli się niiak odeprzeć, bowiem chodziło tu o gardło. W czym barzo często dziwowałem się takim ludziom, którzy imali się tak szkalować drugich, a pozwalali, aby w nos y w żywe oczy tak szkalowano ich samych. Ci, o których myślę, mieli wszelako reputacyą, iż byli mężni; wszelako w tym cirpieli ten afront słodziutko y nie piskali słowa.

Przypominam sobie ieden paszkwił, który uczyniono przeciw barzo wielgiey paniey, wdowie piękney y bazo zacney, która chciała wydać się za iedno barzo wielgie xiążę, młode y urodziwe. Owo byli niektórzy (wiem ich dobrze), co, nie życząc sobie tego stadła, aby odmówić odeń owo xiążę, uczynili na nią paszkwił, nabarziey ohyzdny, iaki kiedy widziałem, gdzie ią przyrównywali do kilku wielgich k..ew starożytności, sławnych, barzo wszetecznych, y że ie wszytkie przewyższała razem. Ci sami, którzy uczynili ten paszkwił, pokazali go iey, powiedaiąc wszelako, iż pochodził od inych y że im go użyczono. Ów xiążę uźrzawszy go zadał im łgarstwo y rzekł mnogo zniewag, wręcz piiąc do tych, co go napisali; oni ścirpieli wszytko w milczeniu, mimo iż byli mężni a waleczni. Wszelako y tak dało to do myślenia xiążęciu, bowiem paszkwil przytaczał y wytykał iakoby palicem mnogo osobności; wżdy po dwóch leciech małżeństwo się dopełniło.

Król był tak szlachetny a dobry, iż bynamniey nie sprzyiał takowym ludziom; ugwarzyć sobie parę trefnych stów z nimi na stronie - to, wierę, lubił, przedsię nie chciał, iżby pospólstwo się niemi raczyło, powiedaiąc, iż nie życzy, aby dwór iego, który iest naywspanialszy y nayświetnieyszy we wielgich y pięknych damach w całym świecie y za taki sławiony, był poniewierany a podawany w ohyzdę przez usta takowych pyskaczy a uszczypliwców; y że tak przystało mówić o kortezanach rzymiańskich, wenecyiańskich a z inych miesc, wszelako nie o dworze Francyey; y że ieśli lza iest to czynić, nie lza iest rozpowiedać o tym. Oto iako ów król był powolny białym głowom; wiem, iż w iego ostatnich dniach chciano przed nim osławić niektóre barzo wielgie y barzo urodziwe, y godne panie, iż zamieszały się w pewne barzo wielgie sprawy, które iego tyczyły; przedsię nie chciał temu zgoła uwierzyć y widział ie równie łaskawie iak wprzódy y zmarł z wielgą ich przychylnością y z wielgą ilością łez, iakie wylały na iego ciele. Owo przyszło im to zapłacić późni, gdy król Hendryk Trzeci po nim nastał, który z przyczyny nieiakich złych pogłosek, iakie mu o nich przyniesiono do Polszczy, nie dbał o nie za swoim powrotem tak, iako czynił wprzódzi; y tym, y inym, które wiem, okazał się barzo surowym cenzorem, co mu też nie przyczyniło ich miłości; tak iż mnimam, że po części niemało mu one zaszkodziły y przypomogły do iego złego losu y nieszczęścia. Mógłbych powiedzieć o tym coś szczegółowszego, wszelako poniecham: iedno to powiem, iż trzeba baczyć, iż biała głowa barzo iest z obyczaiu swego skłonna do zemsty; bowiem, iak bądź odwłóczy, zawżdy iey dokona; przeciwnie do przyrodzoney mściwości niektórych, która zrazu iest barzo paląca y gorąca y wzmaga się, zasię przez opóźnianie y odwłokę oziębia się y obraca w nicość. Oto dlaczego trzeba się iey strzec z pirwszego razu y wczas zapobiec iey ciosom; przedsię furia, zemstliwość a ustawiczność u białych głów trwaią do końca; rozumiem u niektórych, wżdy nie u wielu.

Niektórzy chcieli wymówić króla za tę woynę, iaką wydawał paniom przez ich osławę, iż to było, aby poskromić a poprawić zło, iak gdyby w tym taka poprawa co pomogła; zważywszy, iż biała głowa iest takiey przyrody, iż, im więcey się iey tego zbrania, tym więcey iest k'temu chciwa, y próżno by się przy niey strażowało. Iakoż z doświadczenia widziałem, iż dla iego miłości nikt nie nawrócił się ze swego gościńca, iakim kroczył. Sam król miłował niektóre białe głowy, które wiem, z barzo wielgiemi powolnościami y sługiwał im z wielgą częścią, a zwłaszcza iedney barzo wielgiey a cudney xiężniczce, dla którey tak był rozgorzał przed swoią podróżą do Polszczy, iż zostawszy królem umyślił ią poiąć, mimo iż była zaślubiona wielgiemu a dzielnemu xiążęciu, wszelako zbuntowała się przeciw niemu y umknęła się do cudzoziemskiego kraiu, aby zebrać ludzi y wydać mu woynę; wszelako za powrotem do Francyey zmarło się iey w połogu. Śmierzć iedna przeszkodziła temu małżeństwu, bowiem król był wielgi rezolut: owo za pozwoleniem a dispensą papieską byłby ią zaślubił, których by mu nie odmówiono, iako tak wielgiemu monarsze y dla inych ieszcze rozmaitych racyów, które można sobie pomyśleć.

Z inemi także wąchał się miłością, ba po to, żeby ie podać w osławę. Wiem iedną, na którey, za zgryzoty, iakie iey mąż mu wyrządził, y nie mogąc go dosięgnąć, pomścił się na żenie, osławiaiąc ią w przytomności wielu; wżdy taka pomsta była łagodna, bowiem miasto by ią miał uśmierzcić, dawał iey życie.

Wiem iną, do którey, iż nazbyt się paskudziła y z przyczyny iedney pakości, iaką mu wyrządziła, umyślnie począł się zalecać y, bez wielgiey trudności w nakłonieniu, dał iey schadzkę w ogrodzie, gdzie nie omieszkała się stawić, wszelako nie chciał iey zgoła dotknąć (tak powiedaią niektórzy, wszelako dotknął iey barzo sumniennie), iedno chciał ią ukazać oczom ludzkim na targowisku, a potem wypędzić ią ze dworu z niesławą.

Barzo był chciwy y żądny znać życie tey y owey y sondować ich chucie. Powiedaią też, iż niekiedy użyczał iaki kąszczek ze swoich zdobyczy swoim naypoufalszym. Ci, wierę, byli szczęśniacy; bowiem resztki po onych wielgich królach mogą ieno być barzo smaczne. Panie lękały się go barzo, iako widziałem; on też często dawał im napomnienia, abo sam, abo prosił królowey, swoiey matki, która sama z się dosyć była w tem nagła, wszelako nie iżby lubiła obmowce, iako to pokazałem wprzódzi na małych przykładach, iakiem przytoczył; przeciwko którym wszelako chocia była mruczna, co mogła uczynić inym, którzy dotykali żywego ciała y czci białogłowskiey?

Ów król barzo był wzwyczaiony od swoiego młodego wieku wiedzieć opowieści o paniach, wierę, y ia sam opowiedziałem mu tę y ową, y sam ie opowiedał, ale barzo taiemnie, z obawy by królowa matka czego nie posłyszała, bowiem nie życzyła, aby opowiedał komu inemu iak iey, iżby mogła iąć się naprawy; bowiem, mimo iż rósł w lata y swobodę, nie straciła nad nim władzy. Owo też wiadomo mu było tak dobrze, iako one żyły na iego dworze y w królestwie (przynamniey niektóre), a zwłaszcza co większe, iak gdyby sam z niemi wszytkiemi miał był sprawę. Wżdy kiedy zdarzyło się, iż które świeżo na dwór przybyły, wówczas podchodząc ku nim barzo grzecznie a obyczaynie powiedał im wszelako ich sprawki tak wiernie a sumniennie, iż zdumiewały się we swoiem wnętrzu, skąd on dowiedział się onych nowinek, przecząc mu y wypieraiąc się wszelako wszytkiego. Y tak się tem zabawiaiąc, nie omieszkiwał w tych y w więtszych rzeczach roztaczać swoiego dowcipu tak górnie, iż miano go za nawiętszego króla, iaki był we Francyey od stu lat, iakom to wywiódł inedy, w rozdziele osobno o nim spisanym.

Nie mówię przeto o nim więcey, mimo iż mógłby mi kto rzec, iż nie dość byłem szczodry w przykłady o nim naprzeciw temu przedmiotu y że godziło mi się więcey powiedzieć o tym, ieślibych co wiedział. Wierę, wiedziałbych więcey, y z nabarziey poufnych sprawek; wszelako nie chcę tu tak bez wszytkiego rozpowiedać nowinki ze dworu abo z inąd, a także, iż nie mógłbych tak dobrze ubrać a osłonić moich powiastek, aby nie doźrzano w ten zgorszenia a czyiey osławy.

Owo bywałą one oszczerce czci białogłowskiey różnego rodzaiu. Iedne źle mówią o niektórych dla iakieyś pakości, iaką im uczyniły, chociayby były z nayskromnieyszych we świecie, y czynią z anioła pięknego a czystego, którym są, dyabła cale splugawionego złością: iako ieden godny szlachcic (znałem go y widywałem często), który dla lekkiego nieukontentowania, iakie barzo godna y cnotliwa pani mu wyrządziła, osławił ią barzo szpatnie, o co go się sielnie czepiano. Y powiedał: "Wiem dobrze, że naprawdę breszę, y nie zaprzeczam, iż ona dama iest barzo skromna y barzo cnotliwa, wszelako iaka bądź będzie ta, która by mnie by namniey we świecie obraziła, niechby była taka czysta a cnotliwa iako sama Dziewica Maryia, skoro inaczey nie mogę mieć z niey porachunku iako z mężczyzny, będę szkalował ią gorzey ledasznicy." Wszelako Bóg może się o taką rzecz pogniwać.

Ine bywaią oszczerce, które, miłuiąc białe głowy y nie mogąc nic uzyskać od ich skromności, z urazy gadaią o nich iako o gamratkach; ba, ieszcze czynią y gorsze: powiedaią y głoszą, iż zyskali od nich to, co chcieli, wszelako poznawszy ie y postrzegłszy być nazbyt wszetecznemi poniechali ich. Siła znałem ze szlachty na naszych dworach takowego obyczaiu. Ine białe głowy bywaią, które z umysłu porzucaią swoich oblubieńców a bywalców swoiey łożnice, y hnet, wedle swoiey letkości a niestałości, omierżaią ich sobie a bierą inych w ich miesce: z czego owi galantowie, zgniwani a udręczeni, maluią światu a okrzykuią one niebożęta białe głowy nie trza powiedać iako, aż zgoła rozpowiedaią szczegółowe ich lascywie a wszeteczeństwa, iakie wespołek z nimi wyczyniali, y odkrywaią ich znamiona, iakie maią na nagiem ciele, iżby im snadniey uwierzono.

Drudzy bywaią, którzy, rozgniwani na nie, iż daią tego inym, a im nie, szkaluią ie do zbytku y daią ie śledzić, szpiegować a strażować, aby w obliczu świata barziey umocnić swoią prawdę.

Drudzy są, którzy, kąsani zazdrością, bez iney przyczyny, szkaluią tych, których one miłuią nabarziey y którzy ie miłuią y widuią z bliższa. Owo takie oszczerce nie są tak warte potępienia, iakoby się to zdało: bowiem trzeba to przyczyść miłowaniu a zazdrości, dwoygu rodzeństwa tey samey familiey.

Ine bywaią oszczerce, które są tak zrodzone a wzwyczaione do złego mówienia, iż nimby mieli źle nie mówić o iakiey personie, radniey by źle mówili o sobie samych. Iako mnimacie, zali cześć białogłowska naydzie oszczędzenie w takiey gębie? Siła na naszych dworzech widziałem takich, którzy, lękaiąc się mówić o mężczyznach z obawy pomsty, następowali na ogon pięknym paniom, nie maiącym iney obrony iako ich łzy, żałoście a słowa. Iednako wielu znałem, którym to nie na dobre wyszło: bowiem darzyli się krewniacy, bratowie, przyiacioły, służki ich, wierę, y mężowie, którzy kazali wielu pożałować tego, a zżuć y połknąć swoie słowa. Prosto, gdybych chciał rozpowiedać o wszelakich odmianach potwarców białogłowskich, iakie się nachodzi, nigdy bych z tem nie skończył.

Iednego smaku w amorach, iako widziałem, siła ludzi się trzymało: iż miłość taiemna nic nie iest warta, skoro nie iest co nieco uiawniona, ieśli nie wszytkim, to bogday co naypoufalszym przyiaciołom; a ieśli wszytkim nie można iey ogłosić, to przynamniey niechby się okazowała abo przez pamiątki a szarfeczki, abo przez suknie a barwy, abo uczynki rycerskie, iako to gonienia do pirzścienia, turnieie, maszkary, walki we szrankach, ba, wierę, y źrzetelne walki, kiedy iest czas woienny; zaiste wielgie barzo można mieć w tem ukontentowanie. Iakoż y prawda, na cóż by posłużyło wielgiemu hetmanowi, iżby uczynił piękną a wyborną sprawę woyenną y gdyby była przemilczana y nikt by o niey nie wiedział? Mnimam, iżby to była dlań żałość śmiertelna. Tak samo musi być y z miłośnikami, które miłuią w znamienitem miescu, powiedaią niektórzy. Tego mnimania był wielgi hetman pan Nemurski, zwierzciadło wszelakiego rycerstwa: bowiem ieśli kiedy iaki xiążę, pan, abo szlachcic szczęśliwy był w amorach, to, wierę, on. Nie szukał w tym rozkoszy, aby ie ukrywać swoim naypoufalszym przyiaciołom; iak bądź przed wieloma trzymał ie tak taiemnie, iż barzo niełacno można było co odgadnąć. Wierę, dla pań mężatych odkrycie takie iest barzo nieprzezpieczne; wszelako co do panien y wdów, mogących się wydać, mnieysza: bowiem pozór a osłona przyszłego małżenstwa kryią wszytko.

Znałem na dworze barzo godnego szlachcica, który obsługiwał iedną barzo znamienitą panią; owo gdy raz pomiedzy iego kompanionami była rozmowa o ich lubkach y wszytcy się sprzysięgli, aby sobie odsłonić ich fawory, ów szlachcic nizacz nie chciał wyiawić swoiey, ieno wynalazł sobie iną skądinąd y tak ich wywiódł w pole, mimo iż było w drużynie iedno znaczne xiążę, które zaklinało go o to y podeźrzewało co nieco z onych taiemnych miłości; wszelako tamten w sercu sto razy przeklinał los, który go zmuszał nie wyiawić, iako ini czynili, swoiey dobrey fortuny, o którey milsza iest rozpowiedać iako o złey.

Inego takoż znałem, barzo dwornego kawalera, który na skutek pysznienia się zbyt swobodnego, z iakiem, tak przez oznaki, iako też słowa y uczynki, wyiawił swoią panią, o którey radniey mu było zmilczyć, o włos nie był ubity w zasadzce, którey wszelako uszedł; wey nie uszedł iney, dla inego przedmiotu, z którey wynikła dla niego śmierzć.

Byłem na dworze za czasu króla Franciszka Drugiego, gdy grof Sentaniański zaślubił we Fontenełbie młodą Bordeżankę. Nazaiutrz, gdy nowożeniec poiawił się na kownatach króla, każdy z nim zaczął swoie zaczypki, iako iest obyczay; miedzy którymi był ieden wielgi pan, barzo dzielny, który go zapytał, ile poczt uiechał. Nowożeniec odparł: "Pięć." Trefunkiem był tam obecny ieden godny szlachcic, sekretarz, będący barzo w łasce u iedney barzo wielgiey xiężniczki, którey nie nazwę, który rzekł, iż to nie było nic na tak piękną drogę, iaką iachał, y na tak piękną pogodę, bowiem było to w lecie. Ów wielgi pan mu rzekł: "Ha! przez Boga! wam, wierę, trza by snadź kuropatwów." - "Czemu nie? - odparł sekretarz. - Dalibóg, ustrzeliłem ich dwanaście w iedney dobie, w naypięknieyszey bruzdce, iaka tu iest w okolicy, ba, możebna, we Francyey." Któż owo był zdumiony? Wierę, ów pan, bowiem przez to dowiedział się tego, co podeźrzewał od długszego czasu; za czym, że to był sielnie rozmiłowany w tey xiężniczce, barzo mocno się stropił, iż tak długo polował w tym miescu, a nigdy nic nie ubił, zasię drugi był tak szczęśliwy w tym spotkaniu a obławie. Ów pan skrył to zrazu w sobie, wszelako z czasem, hoduiąc swoią mękę, nadziewał się mu ią odpłacić ciepło a kryiomie,gdyby nie iedno rozważenie, którego nie powiem; ba zawżdy chował k'niemu iakowąś głuchą nieprzyiaźń.

Y gdyby ów sekretarz był dobrze na to wspomniał, nie byłby się tak chłubił swemi łowami, ale radniey trzymał ie w wielgiem sekrecie, a zwłaszcza przy tak szczęśliwem powodzeniu, z czego omal nie przyszło do swarów a zgorszenia.

Cóż powiedzieć o iednym szlachcicu we świecie, który, dla iakoweyś pakości wyświadczoney mu od iego paniey, był tak bezecny, iż szedł zdradzić mężowi malowidło, iakie mu dała, by ie nosił na szyi, z czego mąż był barzo strapiony y mniey rad widział swoią żenę, mimo iż umiała ubarwić tę rzecz iako tam mogła.

Ieszcze wiele gorsze uczynił ieden wielgi pan, znaiomy mi, który, rozgniwany iakąś psotą, którą mu wypłatała iego lubka, poszedł grać y przegrał w kości konterfekt iey z iednym ze swoich żołnirzów, bowiem miał wielgą szarżę w woysku pieszem; o czym się dowiedziała y omal nie rozpukła się ze złości, y barzo się tym zgniwała. Królowa matka dowiedziała się o tem, y połaiała go znacznie, iako iż wzgarda była nadto wielgą iść tak rzucać na los kości konterfekt piękney y godney paniey. Wszelako ów pan upiększył tę rzecz, powiedaiąc, iż z oney gry wyłączył pergament zawarty wewnątrz y ieno postawił puzdro, które go kryło, będące ze złota y zbogacone kamieńmi. Widziałem często, iako owa dama y ów pan wiedli sprzeczkę o to barzo uciesznie, y nieraz uśmiałem się stąd do rozpuku.

Powiem tedy iedną rzecz: iż bywaią białe głowy, y widziałem z takich nieiedne, które lubuią się w tem, aby ie w amorach gnębiono, tyrmoszono, bito zgoła, y łacniey się ie ziedna takowym strychem niżeli łagodnem świadczeniem, tak właśnie iako niektóre fortyce, które dobywa się siłą, ine zasię łaskawością; wszelako nierade nawidzą być lżone a okrzykiwane za k..wy: bowiem niekiedy słowa obrażała gorzey niż uczynki.

Sylla nigdy nie chciał przebaczyć miestu Atenom, póki ich nie obrócił w perzynę od góry do dołu, nie za uporczywość, z iaką mu stawiały czoło, ieno dlatego iż tameczni mieszkance na murach pisali nań haniebne rzeczy y dotknęli do żywa cześć iego żeny Metelli.

W niektórych miescach po świecie, których nie nazwę przy utarczkach a obleganiu fortyc żolnirze hańbili sobie iedni drugim cześć dwóch swoich zwierzchnych xiężniczek, aż zgoła gadali sobie wzaiem: ,,Twoia dobrze wytrząsa zadkiem." - ,,A twoia zasię nie, boby się iey rozleciał." Dla tych przezwisk a uszczypków xiężniczki podżegały swoich ludzi, aby mścili się a czynili okrucieństwa, ba y dla inych powodów, iako to widziałem.

Słyszałem, iż główna przyczyna, dla którey królowa węgierska nabarziey zażegła one piękne ognie w Pikardyey y inych stronach Francyey, to był appetyt na paru pyskaczy a omowców, którzy gwarzyli pospolicie o iey miłościach y śpiewali w głos y wszędzie gdzie mogli:


Hey, hey, szczyra krowa
Węgierska królowa!


piosenkę, wierę, szpatną y sielnie trącącą pastuchem y chamem.

Katon nigdy nie mógł cirpieć. Cezara, od czasu gdy stało się tak: kiedy byli w senacie y radzono przeciw Katylinie y iego sprzysiężeniu, y podeźrzewano Cezara bawiącego podczas na oney radzie, przyniesiono do rzeczonego Cezara potaiemnie pismo posłane mu od Serwilli, siestry Katona, w którem była namowa abo schadzka na wspólne spanie. Katon, ani śniąc o tym, ieno węsząc porozumienie owego Cezara z Katyliną, zakrzyknął w głos, iżby senat dał rozkaz okazania przedmiotu, o którym mowa. Cezar, pod tym przymusem, okazał ów liścik, przez co cześć siestry tamtego sielnie była podana na zgorszenie a omowę. Możecie tedy mnimać, czy ów Katon, mimo iż zawżdy przybierał oblicze, iakoby nienawidził Cezara z przyczyny rzeczy publiczney, czy mógł go zresztą miłować zważywszy szpatną tę przygodę? To nie było wszelako z winy Cezara, bowiem nie lza mu było inak, ieno musiał okazać to pismo; inaczey ważyłby głowę. Owo mnimam, iż Serwilla nie miała doń gniewu o to; iakoż, w rzeczy, nie zaniechali tych swoich amorów, z których począł się Brutus, o którym powiedali, iż Cezar był mu oćcem; wszelako źle mu odpłacił, iż go tamten wydał na świat.

Tak te białe głowy oddalać się możnym na wiele narażaią się nieprzezpieczeństw y ieśli dobywaią od nich fawory, szarże a dostatki, wierę, drogo ie opłacaią.

Słyszałem o iedney paniey, piękney, godney y z zacnego domu, przedsię nie tak wielgiego iako ieden wielgi pan barzo w niey rozmiłowany; owo, nalazłszy ią iednego dnia samą w kownacie ze swemi niewiastami, siedzącą na łożu, po nieiakiey pogwarce y słówkach miłosnych ów pan iął się ią ściskać y łagodną przemocą położył ią na grzbiecie; po czym przeszedł do wielgiego szturmu; zasię ona, cirpiąc to z nieznacznym y przychylnym oporem, rzekła mu: "Ha! to iest sroga rzecz, iż wy, wielgie panowie, nie możecie się strzymać, by nie używać waszey powagi a swey woley przeciw nam, poślednieyszym. Gdybyż bogday milczenie było wam tako przyrodzone iako swoboda mówienia, bylibyście barzo godni pożądania a wybaczenia. Proszę was tedy, panie, zachowaycie w sekrecie to, co czynicie, y lituycie się moiey cześci."

Oto są zwyczayne słówka, iakiemi ratuią się damy poślednieysze względem swoich zwierzchnych: "Ha! panie, baczcież bogday na moią cześć!" Ine powiedaią: "Ha! panie, ieśli to ogłosicie, przydzie mi iuż hnet zginąć; chrońcież, prze Boga, moią cześć!"

I ne powiedaią:"Panie, byleście słowa nie rzekli y byle moia cześć ostała zdrowa, nie stoię o resztę"; iakoby chcąc powiedzieć przez to, iż można czynić ile się chce, byle taiemnie; y byle świat o niczym się nie dowiedział, nie sądzą się być zniesławione.

Co nawiętsze a wspaniałe damy powiedaią do swoich poślednieyszych galanów: "Strzeżcie się pisnąć o tym słowo, by chocia iedno, inaczey o głowę twoią idzie; dam cię we worze rzucić do wody abo cię każę zabić, abo dam ci członki uciąć"; y ine takie y podobne pogróżki powiedaią: bowiem nie masz białey głowy, iakiey bądź godności by była, która by chciała być osławioną abo ciąganą by namniey przez mężczyźńskie ięzory. Owo bywaią niektóre tak nieroztropne abo szalone, abo opętane miłością, iż bez tego, by mężczyźni ie o co winili, samie się osławiaią: iako była niedawno temu iedna barzo cudna y godna pani, z zacnego domu. W tey rozmiłował się ieden znaczny pan, a potem nacieszył się z nią y darował iey barzo piękny a bogaty naramiennik, gdzie on y ona byli barzo wdzięcznie skonterfektowani: owóż ona była tak nieroztropna, iż zwyczaynie nosiła go na ramieniu nagiem, ponad łokciem: przedsię iednego dnia mąż, leżąc z nią w łożu, trefunkiem nalazł ów naramiennik y zaźrzał weń, w czym nalazł przyczynę, aby się iey zbyć gwałtowną śmierzcią. Cóż za nieroztropna biała głowa!

Znałem niegdy iedno barzo wielgie xiążę panuiące, które miawszy miłośnicę, iedną z naypięknieyszych na dworze, przez przeciąg trzech lat, po upływie których trzeba mu było podiąć podróż na iakowąś wyprawę, zanim odiachał, hnet rozmiłował się znacznie w iedney xiężniczce tak barzo piękney a godney, iaka kiedy żywa była; owo aby iey okazać, iż porzucił swoią wcześnieyszą miłośnicę dla niey, y chcąc ią barzo uczcić a obsłużyć, nie troszcząc się o pamięć tamtey dał iey przed odiazdem wszytkie wstążeczki, klenoty, pirzścionki, portrety, naramienniki a ine wdzięczne pamiąteczki, które ta dawna była mu dała. Z tych niektóre gdy tamta uźrzała a postrzegła, omal nie pękła z gniwu, y zgoła nie zmilczaiąc o tym; bowiem osławiaiąc siebie rada była, iż tamte podaie w osławę. Mnimam, iż gdyby tamta xiężniczka nie była zmarła, ów xiążę za powrotem ze swey podróży byłby ią zaślubił.

Znałem ine xiążę, wżdy nie tak wielgie, które w czas swego pirwszego stadła y wdowieństwa ięło się miłować iedną barzo cudną y poczciwą panienkę we świecie, którey uczynił czasu ich amorów a lubych igrów barzo piękne podarki w naszyinikach, pirzścionkach, kamieniach y inych pięknych stroiach, w których miedzy inemi było barzo piękne y bogate źwierzciadło z iego konterfektem. Owoż ów xiążę zaślubił iedną barzo cudną y godną xiężniczkę we świecie, która wypędziła mu smak pirwszey miłośnicy, mimo iż nic nie ustępowała iedna drugiey co do piękności. Owa tedy xiężniczka poty namawiała a dopraszała się u swoiego pana małżonka, aż posłał do swoiey dawney lubki żądać wszytko, co iey kiedy dał naypięknieyszego a naywybornieyszego. Ona dama wielgie uczuła stąd ukłucie w sercu; wszelako miała serce tak górne y tak wspaniałe, mimo iż nie była xiężniczka, wszelako z iednego z nayzacnieyszych domów Francyey, iż mu odesłała wszytko co naypięknieysze y naywybornieysze, w czym było y źwierzciadło z malowidłem tegoż xiążęcia, wszelako wprzódzi, aby go lepiey ozdobić, wzięła piora y inkaustu y dorobiła mu na nim wielgie rogi w samiutkim pośrzodku czoła; y oddaiąc wszytko szlachcicowi rzekła mu: "Masz, móy przyiacielu, zanieś wszytko twoiemu panu y donieś, że mu posyłam wszytko, co mi dał, y nic mu nie odięłam ani dodałam, iedno iż on sam z się przybrał sobie co nieco od nieiakiego czasu; y powiedz oney piękney xiężniczce, iego żenie, która tyle nastawała nań, aby żądał ode mnie z powrotem to, co mi dał, że gdyby ieden pan we świecie (nazywaiąc go po imieniu, iako wiem) uczynił był tak samo iey pani matce y zażądał od niey y odiął to, co iey dał za to, iż często z nią sypiał, iako dar za miłość a rozkoszkę, byłaby, wierę, równie uboga w klenoty a kamienie niczym pirwsza lepsza panna dworska; owo iey głowa teraz iest barzo ozdobiona niemi na koszt onego pana a kupra swoiey matki, inaczey teraz chadzałaby co dnia do ogrodu rwać kwiaty ku swoiey ozdobie miast onych kamieni; owo niechże sobie zrobi z nich pasztety a frykasy; opuszczam ie iey." Kto znał ową pannę, hnet mnimał ią być zdolną takowego postępku, iakoż sama mi to powtórzyła, ile że była barzo swobodna w słowiech; wszelako omal iż na złe iey się to nie przygodziło, tak ze strony męża, iak y żeny, iż ią w takową ohyzdę podała, w czym tamtą wszelako ganiono, powiedaiąc, iż to była iey wina, iż tak do żałości a rozpaczy przywiędła tę ubogą pannę, która barzo sumniennie zapracowała na one podarki w pocie swoiego ciała. Owa panienka, iako iż była z naycudnieyszych a naypowabnieyszych swoiego czasu, mimo iż tak pozwoliła swoiego ciałka onemu xiążęciu, hnet wydała się za iednego barzo bogatego, wszelako nierównego iey z rodu; tak iż iednego dnia, gdy sobie zaczęli wyrzucać iedno drugiemu zaszczyty, iakie sobie wyrządzili, iż się zaślubili wzaiem, w czym ona, która była z tak wielgiego domu, iż go poślubiła, on. iey odparł: "Wżdy ia więcey zrobiłem dla was niż wy dla mnie: bowiem sam zbytem się cześci, aby wam waszą cześć przywrócić"; chcąc napomknąć przez to, iż skoro straciła ią będąc panną, on iey ią przywrócił poiąwszy ią za żenę.

Słyszałem y wiem to z dobrego miesca, iż gdy król Franciszek Pirwszy opuścił panią Szato-Bryianową, swoią miłośnicę barzo ulubioną, aby wziąć panią Destampinę, z domu Helównę (którą pani regentka wzięła z sobą za iedną z panien dworskich y przywiedła ią królowi Franciszkowi za iego powrotem z Iszpaniey do Bordo), którą wziął za miłośnicę y porzucił rzeczoną panią Szato-Bryianową, iako to ieden gwóźdź wysadza drugi, pani Destampina prosiła króla, iżby odebrał rzeczoney paniey Szato-Bryianowey wszytkie co naypięknieysze klenoty, które iey dał, nie dla ceny a wartości, bowiem podczas perły a kamienie nie miały tego waloru, iakiego nabyły od późnieysza, iedno dla miłości pięknych godeł, które były tam położone, wyciśnięte a wyryte, które królowa Nawarry, iego siestra, obmyślała y ułożyła: bowiem była w tym barzo bystra pani. Król Franciszek przychylił się do prośby y przyrzekł, iż to uczyni: iakoż uczynił; owo, gdy k'temu posłał do niey szlachcica, aby ich zażądać, udała hnet chorą y oddaliła szlachcica, iżby wrócił za trzy dni, y że otrzyma, czego żąda. Tymczasem ze złości posiała po złotnika y kazała mu stopić wszytkie te klenoty bez baczności y poszanowania na piękne godła, iakie były na nich wyryte; zasię potem, gdy ów szlachcic wrócił, dała mu wszytkie klenoty, zmnienione y przedzierzgnięte w sztaby złote. "Idźcie - rzekła - zanieście to królowi y powiedzcie mu, że skoro podobało mu się odwołać to, co mi dał tak szczodrze, iż mu to oddalę y odsyłam w sztabach złota. Co zasię do godeł, tak ie dobrze wyryłam y wycisnęłam w moiey pamięci y są mi tam tak drogie, iż nie mogłam dozwolić, aby niemi rozrządzał, używał ich i miał z nich radość kto iny aniżeli ia sama."

Kiedy król otrzymał wszytko, one sztaby y poselstwo tey paniey, nie rzekł nic więcey iedno to: "Odnieście iey wszytko. To, com uczynił, to nie było dla ceny, bowiem byłbych iey oddał dwa razy więcey, ieno dla miłości godeł; y skoro ie tak zniweczyła, nie chcę tego złota y odsyłam iey: wżdy okazała w tym więcey wspaniałości y męstwa, niżbym mnimał, iż można naleźć u białey głowy." Serce niewiasty ślachetney, zranione y tak wzgardzone, zdolne iest wielgich rzeczy.

Owe xiążęta, które dopuszczaią takowego odwołania darów, nie czynią tak, iako uczyniła raz pani Niewierska, z domu Burbonów, córka pana Monpensira, która była w swoiem czasie barzo roztropną, barzo cnotliwą a piękną xiężniczką y za taką miana we Francyey y w Iszpaniey, gdzie hodowała się iakiś czas z królową Elizabetą Francuską iako iey podczaszyni, daiąc iey pić, ile że królową obsługiwały iey panie y panny, y każda miała swoią szarżę, iako my szlachta dokoła naszych królów. Owa xiężniczka wydała się za grofa Deł, syna pierworodnego pana Niewierskiego, będąc godną iego, a zasię on barzo godnym iey, bowiem był to ieden z pięknych a powabnych xiążąt swoiego czasu; y dlatego miłowały go a zabiegały się on różne piękne a godne u dworu, a miedzy inemi iedna, która była taka, a przy tym pani wielgiego dowcipu y cale obrotna. Zdarzyło się, iż iednego dnia zdiął żenie z palica pirzścień barzo ładny, z dyamentem wartym od tysiąc pięćset do dwóch tysięcy talerów, który królowa Iszpaniey dała iey przy odieździe. Ów xiążę widząc, iż iego lubka chwaliła mu go barzo y okazywała nań ochotę, on, który był barzo szczodry a wspaniały, dał go iey skwapliwie, pozwalając iey mnimać, iż wygrał go w grę w piłkę: nie odrzuciła go y wzięła go barzo poufnie, y przez miłość dla niego nosiła go zawżdy na palicu; tak iż pani Niewierska, którey iey mąż podał do wierzenia, iż przegrał go w piłkę abo iż był zastawiony, uźrzała hnet ten pirzścionek w rękach oney panny, którą wiedziała być miłośnicą iey męża. Była tak pomiarkowana y tak władna nad sobą, iż, zmieniaiąc iedynie barwę y źrąc się pomału na wnętrzu, nie okazuiąc nic inszego, obróciła głowę w iną stronę y nigdy nie rzekła słowa ani mężowi, ani iego miłośnicy. W czym barzo poczęła sobie chwalebnie, iż nie czyniła piekielnicy ani nie zgniwała się y nie podała w osławę oney panienki, iako siła inych wiadomych mi byłoby tak uczyniło, daiąc całey kompaniey radość y okazyią do pogwarek y osławy.

Oto iako pomiarkowanie w takich sprawach iest barzo potrzebne y barzo dobre; a także, iż bywa w tym szczęście y nieszczęście iako indziey: wżdy bywaią takie panie, które ledwo ważyłyby się przestąpić abo nadwerężyć by namniey we świecie swoiey czci abo posmakować grzychu by na mały koniuszczek palca, a iuż ie hnet okrzyczą y rozniesą a oszkaluią wszędy. Ine bywaią, które pełnemi żaglami żegluią po morzu y słodkich wodach Wenery y z nagiem ciałem a wyprężone płyną po niem krzepkiemi poskoki, y igraią swoiem ciałkiem, y nawiguią ku Cyprowi, do świątyni Wenery y do iey ogrodów, y raczą się tam do smaku; ba dyabeł wie, ieśli kto co mówi o nich, nie więcey, niż gdyby się wcale nie były narodziły. Tako fortuna powolna iest iednym, a nieżyczliwa drugim we czci a dobrey sławie; iako widywałem siła takich za mego czasu y teraz są ieszcze ine żywe.

Za czasu króla Karola uczyniono we Fontenełbie paszkwił bardzo szpatny a gorszący, gdzie nie oszczędzano ani xiężniczek, ani co nawiętszych pań, ani inych. Którego prawdziwy sprawca gdyby był poznany, wierę, nie barzo byłoby przezpiecznie z iego skórą. Także w Bloiey, gdy dopełniano małżenstwa królowey Nawarry z królem, iey małżonkiem, podrzucono tam pismo wieldze gorszące przeciw iedney barzo wielgiey paniey; którego pisma sprawcy nie można było odkryć; wszelako siła było niem obiętych dzielnych a sierdzitych kawalerów, którzy odkazywali się sielnie y wiele rzucali pogróżek, ba w szczyre powietrze.

Wiele inych też pisem takich podrzucono, tak iż ciągle z tym ieno było do czynienia, tak za tego panowania, iako za panowania króla Hendryka Trzeciego, z których, miedzy inemi,iedno było bardzo ohyzdne, złożone kształtem przyśpiewki y pod takt kuranta, którego tańczono podczas na dworze, y przeto śpiewany był między paźmi a lokaystwem po cichu y z głośna.

Za czasu króla Hendryka Trzeciego stało się wiele gorsze: bowiem szlachcic, którego wiem z nazwiska y znałem, przyniósł iednego dnia swoiey miłey xiążkę z malowidłami, gdzie było trzydzieści dwie wielgich y śrzednich pań ze dworu, wymalowanych goło z natury, ligaiących a igraiących sobie smaczne ze swemi służkami, wymalowanemi tak samo y w naturze. Nieiedna tam była, która miała dwu abo trzech służków: ta więcey, owa mniey; y one trzydzieści dwie pań wyobrażały więcey niż siedm dwaścia figur Aretyna, każda odmienną od drugiey. Osoby były tak dobrze przedstawione y naturalnie, iż zdawało się, że mówią y czynią tę rzecz; iedne rozdziane y cale nagie, ine ubrane w też same suknie, stroiki, przybory a ozdóbki, iakie naszały y w iakich widywano ie niekiedy. Toż samo mężczyźni. Prosto, xiążka była tak zmyślnie uczyniona y wymalowana, iż nic nie można było iey przyganić; iakoż y kosztowała ośm do dziewięciset talerów y była cala iluminowana.

Owa dama pokazała ią y użyczyła iednego dnia iney swoiey kompanionce a wielgiey druhini, żyiącey w stateczney kompaniey a poufalstwie z iedną wielgą panią, która była zamieszczona w tey xiędse, ba, iedną z naytrefniey y nayzuchwaley wyobrażonych; tedy, iako iż do niey przynależała, odkryła swoiey paniey wszytko. Tamta, która była wszytkiego ciekawa, chciała uźrzeć oną rzecz, wraz z iną wielgą damą, swoią krewniaczką, którą barzo miłowała: za czym zaprosiła ią na festyn onego widoku. Tamta pani równie była pomieszczona w onych malowidłach jako y ine.

Oglądanie dokonało się barzo szczegółowie y z wielgą starannością, karta po karcie, nie miiaiąc ani iedney lekce, tak iż strawiły na to dobre dwie godzin po obiedzie. Nuż ona, miasto żołądkować się a boczyć, dopiroż zacznie się cieszyć z, nich a podziwiać, a sielnie się przypatrować y iątrzyć się tak w swoich zmysełkach chutliwych a lubieżnych, iż ięły się całować miedzy sobą niby gołąbeczki a ściskać, a obłapiać y co więcey ieszcze, bowiem były miedzy sobą wzwyczaione do tych igrów barzo ustawicznie. One dwie damy były w tym barziey mężne a stateczne y wytrwałe niźli iedna, o którey mi mówiono, która widząc iednego dnia z dwiema ze swoich przyiaciółek też samą xięgę, tak była olśniona y popadła w takową extazę chuci a żarkiey pożądliwości ku naśladownictwu onych lasciwnych postaci, iż ledwie miała moc ku pozieraniu do czwartego obrazka, wżdy przy piątym upadła zemdlona. Oto, wierę, straszliwe zemdlenie! Barzo przeciwne onemu u Oktawiey, siestry Cezara Augusta, która słysząc iednego dnia, iak Wergili wygłaszał trzy wirsze, które uczynił na śmierzć iey syna Marcela (za które darowała mu trzy tysiące talerów, za same trzy ieno), zemdlała na miescu. Co to była za miłość, ba inszego rodzaiu!

Słyszałem niegdy (byłem podczas na dworze), iż iedno wielgie xiążę we świecie, stare y barzo szedziwe, y które po stracie żeny barzo strzemięźliwie trwało we wdowieństwie, ile że go k'temu skłaniała wielgą świątobliwość obyczaiu, chciało wniść w ponowne stadło z iedną barzo cudną, cnotliwą y młodą xiężniczką. Owo, że przez dziesięć lat swoiego wdowieństwa nie był się tknął białey głowy y lękaiąc się, iż zapomniał iey użytku (iak gdyby to była sztuka, którą się zapomina), y boiąc się zniesławić pirwszey nocy po ślubie y nic grzecznego nie dokazać, chciał się k'temu wypróbować; za czym pozyskał sobie piniądzmi iedną urodną młodą dziewczynę, prawicę, iako ta żena, którą miał poiąć: ieszcze powiedaią, iż wybrał taką, by przypominała nieco z rysów twarzy iego przyszłą. Fortuna była mu tak życzliwa, iż okazało się, że nie przepomniał ieszcze swoich starych nauk; y próba ta poszła mu tak szczęśliwie, iż śmiały y wesół poszedł do szturmu na fortycę swoiey żeny, z czego odniósł piękne zwycięstwo a wielgie mnimanie u ludzi.

Owa próba była szczęśliwsza niźli próba iednego szlachcica znanego mi z nazwiska, który był barzo młody y niezdara, wszelako ociec iego chciał go ożenić. Zamierzył tedy hnet uczynić próbę, aby wiedzieć, żali będzie wdzięcznym towarzyszem dla swoiey żeny; ku temu na kilka miesięcy wprzód wyszukał iakowąś piękną rozkosznicę, którey kazał przychodzić co poobiedzia do króliczarni swego oćca, bowiem to bylo w lecie, y tam w chłodzie drzew zielonych a źrzódła folgował sobie y wygadzał ze swoią panną, aż wióry leciały: tak, iż nie obawiał się, aby się miał popisać z żeną gorzey inego samca. Przedsię zdarzyło się nagorsze, iż w wieczór po ślubie, pokładszy się kole żeny, nie mógł nic zdziałać. Ktoż owo był stropiony? Wierę, on sam, y iął przeklinać swoią sztukę zdradziecką, która mu chybiła, y miesce, w którem był; po czym czyrpiąc iakowąś odwagę rzekł do swey żeny: "Moia duszko, nie wiem, co to ma być, bowiem każdego dnia srogie dziwy czyniłem w króliczarni mego oćca"; y opowiedział iey swoie bohatyrstwa. "Śpiymy, duszko, tak rozumiem, zasię iutro po obiedzie zawiodę cię w tamto miesce, gdzie uźrzysz iną zabawę." Co też uczynił y żenie iego wyszło na dobre; z czego odtąd na dworze urosło przysłowie: "Ha! gdybychmy się naleźli w króliczarni mego oćca, uźrzałabyś, com iest mocen uczynić."

Można mmmać, iż bóg ogrodów, iegomość Priapus, y faunowie, y satyry wszeteczne, które przewodzą po lesiech, wspiraią tam dobrych kompanów y sprzyiaią im w ich uczynkach a działaniach.

Alić wszytkie próby nie są równe sobie y nieiednaki maią skutek: tako, co do igrów Wenusowych, widywałem y słyszałem o wielu tęgich zapaśnikach, iż musieli odnawiać swoie nauki y umacniać świadectwa, kiedy przyszli do wielgiey szkoły. Bowiem iedni abo są nazbyt wrzący, a hnet iuż ostygli, iako iż takowa przyroda gorącości a zimna zdeymuie ich z nagła; ini znowuż gubią się w zachwyceniu, iż takie nawiętsze dobro dzierżą w swoich ramionach; ini robią się lękliwi; ini zasię z nagła miękną, nie wiedząc sami dlaczego; ini cirpią na urzeknięcie przyrodzenia. Prosto, tyle bywa niespodzianych przeszkód, które w tym się zdarzaią, iż gdybych chciał ie tu rozpowiedać, długo bych, wierę, nie skończył. Zdaię się w tym na wielu ludzi żeniatych y inych żeglarzów po wodach miłości, którzy umieliby o tym powiedzieć sto razy więcey ode mnie. Takowe próby są dobre mężczyznom wszelako, nie białym głowam; iako słyszałem opowieść o iedney matce, znamienitey paniey, która, maiąc córkę iedyną y barzo iey drogą y przyrzekłszy ią iednemu godnemu szlachcicowi w małżenstwo, zanimby ią do tego dopuściła y lękaiąc się, iżby mogła nie znieść tey pirwszey y ciężkiey przeprawy (iako iż powiedano owego szlachcica barzo tęgim w sobie y srogiey proporcyey), dała ią wprzód wyprobować iednemu młodemu paziowi, dosyć wyrośniętemu, z iakie dwanaście razy, powiedaiąc, iż ieno pierwsze otwarcie iest przykre do dokonania y że, skoro uczyni się zrazu ono mnieysze i bardziey łagodne, łacniey potem ścirpi y duższe; iakoż stało się tak, y, możebna, było w tym co nieco słuszności. Ona próba iest ieszcze bardziey przystoyna y mniey gorsząca iak ina, o którey powiedano mi raz we Włoszech, o iednym oćcu, który ożenił swego syna ieszcze młodego głupka, z barzo cudną panną. Owo ten głupek nic nie umiał iey uczynić, ani pirwszey, ani drugiey nocy po ślubie; zasię gdy ociec pytał syna y synowey, iako im się darzyło w małżenstwie y czy zeń triumphowali, odparli iedno y drugie: "Niente." - "Z czegóż to poszło?" - zapytał swego syna. Odpowiedział cale przygłupio, iż nie wie, iakoby trzeba czynić. Za czym wziął syna za iedną rękę a synowę za drugą y zawiódł oboie do kow- naty, y rzekł im: "Owo tedy pokażę wam, iako trzeba czynić." Y ułożył synową w iednym końcu łoża y kazał iey rozszyrzyć dobrze nogi; po czym rzekł do syna: "Oto bacz ieno pilnie, iako ia to czynię"; y rzekł do synowey: "Nie ruszay się; nie będzie to bolało." Y kładnąc swóy pięknie rozwity członek do wewnątrz rzekł: "Baczże dobrze, iako ia czynię y iako powiadam: dentro, fuero, dentro, fuero", y powtórzył wielekroć te dwa słowa, posuwaiąc się naprzód a umykaiąc, wszelako niezupełnie na zewnątrz. Zasię po onych częstych poruszaniach a słowach "dentro" a "fuero", kiedy przyszło do spełnienia czynu, zaczął wołać nagle a chybko: "Dentro, dentro, dentro, dentro", aż póki nie dokonał. Dyableż bylo ono "fuero"! Owo tak, mnimaiąc odegrywać bakałarza, spełnił ze wszytkim cudzołóstwo ze swą synową, która, czy to że udawała głupią, czy, lepiey powiedziawszy, chytrą, barzo dobrze czuła się przy tym uczynku, wierę, przy inych, takie iey świadczyli ociec y syn, y ini, możebna, aby iey lepiey wpoić tę lekcyią, którey nie chciał iey nauczyć na wpół a po części, ieno aż do samey doskonałości. Wżdy insza lekcyia też nic nie iest warta.

Słyszałem to od wielu bywałych miłośników y szczęściarzy, iż nierzadko widywali białe głowy tak zemdliwe y popadaiące w spazma w czas onych słodkich poruszeń miłosnych; wszelako dość łacno powracały do się; iakoż wiele ich, kiedy przydzie do tego punktu, wykrzykuią: "Ha! umiram!" Mnimam, iż ono umiranie iest im barzo słodkie. Ine bywaią, które zawracaią oczy w głowie od tey lubości, iakoby miały zamrzeć wielgą śmierzcią y osuwaiąc się iakoby ze wszytkim bezczułe y nieruchawe. O inych słyszałem, które sztywnieią y napinaią tak gwałtownie swoie nerwy, żyły y członki, iż wynika stąd iakoby tężec; o iedney to słyszałem, która była temu tak podana, iż nie mogła się z tego uleczyć. Inym zasię kości przy tym tak trzaskaią, iakoby ie im nastawiano z iakiego złomienia.

Mówiąc o tych omdleniach, słyszałem o iedney, iż kiedy iey galan obracał ią na iakieiś walizie, skoro przyszło ku słodkiemu końcu, zaniemogła w taki sposób, iż opadła na kofer z rozkraczonymi nogami y wcisnęła się tak między kofer a obicie przy ścienie, iż kiedy starała się stamtąd wydobyć y iey przyiaciel iey pomagał, weszła iakowaś kompania, która uźrzała ią tak, daiącą obraz rosochatego drzewa, y mogła swobodnie co nieco oglądać z iey dobytku a gospodarstwa (wszytko było wszelako barzo piękne); za czym trzeba iey było pokryć tę sprawę, iż ów popchnął ią w igrach za walizę, y okazać pięknem omamieniem iakoby nigdy z nią nie miał sprawy.

Owa pani w więtszem była nieprzezpieczeństwie niźli ina, o którey słyszałem, a którą iey przyiaciel trzymał w uściśnieniu y wzutą na się na kraiu łóżka; owo kiedy przyszło ku słodkiemu końcu, gdy on kończył y nazbyt się wyprężył (miał trefunkiem nowe trzewiki ze ślizgiemi podeszwami), y wsparłszy się na ołowianych taflach, któremi izba była wyłożona, które są barzo sposobne do pośliznięcia, iął się osuwać a ślizgać, nie mogąc się zatrzymać, tak iż kaftanem, który miał cały okryty blaszkami, poorał w szpetnym sposobie brzuch, pagórek, rzecz samą a uda swoiey paniey, iż, rzeklibyście, kot ią podrapał pazurami; co tak doięło ona damę, iż wydała wielgi krzyk, którego nie mogła w sobie stłumić. Wżdy nalepsze było, iż ta dama, iako że to było w lecie y było barzo gorąco, przybrała się w stróy nieco barziey nieskromny aniżeli po ine razy, bowiem miała ieno koszulę pięknie białą y płaszcz z białego hatłasu na niey, bez gatek; tak iż ów szlachcic, pośliznąwszy się tak szpetnie, zatrzymał się właśnie nosem, usty a brodą na przyrodzie swoiey lubki, a właśnie świeżo była omazana iego poliwką, którą po dwakroć iuż wlał iey do wnętrza y napełnił tak sumniennie, iż wystąpiła a przelała się za brzegi, za czym ubabrał sobie nos, gębę y wąsy, rzekłbyś, iż świeżo pomydlił sobie brodę; z czego owa pani, zapominaiąc o swym cirpieniu y swoiey zadziorce, ięła się śmiać a rechotać tak sielnie, iż mu rzekła: "Wierę, schludny z was kawaler, bowiem czystoście umyli a ochędożyli waszą brodę, wey czym inym niźli mydłem napolitańskiem." Owa pani opowiedziała rzecz iedney swoiey kompanionce, zasię ów szlachcic swoiemu druhowi. Oto iak się o niey dowiedziano, bowiem ci podali ią inym: iakoż opowieść była trefna a sposobna do obudzenia śmiechu.

Wżdy nie ma wątpienia, iż one białe głowy, kiedy są na osobności miedzy swemi naypoufalszemi przyiaciółkami, opowiedaią sobie gadki równie dobre iako y my miedzy sobą y ugwarzaią o swoich amorach y psotach nabarziey sekretnych, y potem śmieią się z nich do rozpuku, y dworuią sobie ze swoich gachów, skoro uczynią iakie niezdarstwo abo iaki uczynek sposobny do pośmiechu lub dworowania.

Owo ieszcze lepiey czynią; bowiem odbieraią sobie swoich służków, nie tylko niekiedy dla miłości, ilko by z nich wydobyć wszytkie sekrety, figle a sprosności, iakie z drugiemi wyrządzali; y ciągną z tego swoią korzyść, bądź to aby podsycać sielniey swoie ognie, bądź dla zemsty, bądź aby pokrzywiać się sobie wzaiem w swoich poufnych rozmowach, kiedy są same.

Za czasu króla Hendryka Trzeciego uczyniono ów niemy paszkwił (w owey xiędze obrazków, o którey powiedałem wprzódzi) z wielu pań, w ich postawach y obcowaniu ze swoiem samcem. Z czego, wierę, było sielne zgorszenie. Zobaczcie ustęp, gdzie o tym mówiłem poprzednio. Owo dość iuż na tym. Życzyłbych chętnie, z dobrego serca, iżby wiele ięzyków naszey Francyey poprawiło się z takiego szkalowania y poczynały sobie iako one w Iszpaniey; tam, pod gardłem, nikt by nie śmiał by namniey dotknąć cześci dam co znacznieyszych a godney reputacyey; wżdy szacuią ie tak pilnie, iż kiedy się ie spotka w iakiem bądź miescu y kiedy kto zakrzyknie ieno: "Lugar d las damas!", wszytko się pochyla y składała im wszelaką cześć a rewerencyą; y naprzeciw nim wszelkie zuchwalstwo zbronione iest pod gardłem. Kiedy cysarzowa, żena cysarza Karola, odprawiała wiazd do Toledo, słyszałem, iż margrabia Wilan, ieden z wielgich panów Iszpaniey, pogroziwszy strażnikowi, który go naglił, iżby szedł skorzey y posuwał się, omal nie popadł w wielgie utrapienie, bowiem ta groźba uczynioną była w przytomności cysarzowey; zasię gdyby było przy cysarzu, nie byłoby z tem tak srogiego kramu.

Gdy diuk Ferya był we Flandryey y królowa Leonora y Maryla ciągnęły przez te ziemie, zaś ich niewiasty a panny za niemi, iachał on tuż przy swoiey damie y zaczął sprzyczkę z inym kawalerem iszpań skim; z czego oba bliscy byli utraty życia, barziey przez to, iż uczynili takowe zgorszenie w obliczu królowey a cysarzowey, niźli dla iney przyczyny.

Toż samo don Karlos Dawalos w Madrycie, gdy królowa Izabela Francuska iechała przez miesto, gdyby się nie był hnet rzucił do kościoła, który służy za schronienie biednym nieszczęśnikom, byłby wraz wydany na śmierzć. Wżdy musiał wykradać się w przebraniu y umykać z Iszpaniey; skąd na całe życie został wygnany y skazany na żywot w naynędznieyszey wyspie całych Włochów, to iest Liparyey.

Trefnisie nawet, które maią wszelaki przywiley swobodnego mówienia, ieśli dotkną się dam, cirpią na tym; iako przygodziło się iednemu imieniem Legata, którego znałem. Iednego dnia nasza królowa Lizabeta Francuska, rozmawiaiąc y gwarząc o Madrycie y Waladolicie, iako są miesca barzo lube a rozkoszne, rzekła, iż z szczyrego serca chciałaby, aby te dwa miesca były tak bliskie, iżby mogła iednego dosiąc iedną nogą, a drugiego drugą; to mówiąc sielnie rozkraczyła nogi. Trefniś, który to posłyszał, rzekł: ,,Wey ia chciałbych być w pięknym pośrzodku, con un carraco de bouricco, para encargar y plantar la raya." Oćwiczono go czysto za to w czeladney; w czym wszelako nie był bez racyey czyniąc to życzenie, bowiem ta królowa była iedna z cudnieyszych, godnieyszych y barziey lubych, iakie kiedy były w Iszpaniey, y warta była być pożądaną takim sposobem, wierę, nie od niego, iedno od zacnieyszych odeń po sto tysięcy razy.

Mnimam, iż owi panowie oszczerce y omowce czci białogłowskiey chcieliby barzo mieć a cieszyć się przywileiem, iaki maią winozbiercy we wsiach Neapolu w czas winobrania, którym iest dozwolone póty, póki zbieraią, powiedać wszytko zło y wszytkie zniewagi, y wyzwiska wszytkim przechodniom idącym podczas drogą; tak iż uźrzycie ich, iako krzyczą y wyią za nimi, y szkaluią ich nie szczędząc nikogo, y wielgich, y śrzednich, y małych, iakiey bądź byliby kondycyey. A co iest ucieszne, nie oszczędzaią takoż y dam, xiężniczek y wielgich, iakie bądź by były: tak iż za moiego czasu słyszałem y widziałem, iż wiele z nich, aby mieć tęuciechę, udaią iakieś sprawy y idą z umysłu w pole, y przechadzaią się drogą, aby słyszeć ich, iak gaworzą, y słyszeć od nich tysiąc sprosności y słów wszetecznych, iakie im mówią y blazgonią pyskiem, przymawiaiąc im za ich wszeteczeństwa y sprosności, iakie czynią ze swymi mężami a miłośnikami, wierę, zgoła wymawiaią im amory a parzenie się ze swymi woźnicami, paziami, pachołkami a koniuszemi, którzy im towarzyszą. Ba, co więtsza, żądaią od nich swobodno rozkoszy obcowania z niemi y klną się, że ie wyobracaią a wygodzą im lepiey niźli wszytcy ini. A to powiedali rąbiąc prosto z mostu a całkowicie wszytkie słowa, zgoła ich nie przystraiaiąc. Damy poprzestawały na tem, iż naśmiały się do syta y miały w tym rozrywkę, y kazowały im odpowiadać ludziom, których miały z sobą, iako że iest dozwolone odpłacić rzecz z nawiązką. Zasię po ukończeniu winobrania staie rozeym na takowe pogwarki aż do następnego roku, które o inym czasie byłyby dochodzono y czysto ukarane.

Powiedano mi, iż ten obyczay trwa ieszcze: ba, wiele ludzi we Francyey życzyłoby, iżby był przestrzegany w iakieyś porze roku, aby mieć lubość swoiego szkalowania, które tyle miłuią, y z wszelkiem przezpieczeństwem.

Owoż, aby z tem zakończyć, białe głowy winny być szanowane od całego świata, ich amory y ich łaski chowane w sekrecie. Dlatego to powiedał ów Aretyn, iż, gdy mowa o tym punkcie, ięzyki, iakie miłośnicy a ich miłe podaią sobie wzaiem, przeznaczone są nie tylko dla lubowania się ani dla rozkoszy, iakiey się w tym zażywa, ilko aby związać te ięzyki razem y wymienić iakoby sygnał, że ma się trzymać pod strażą sekret ich rzemięsła. Zwłaszcza niektórzy sprośni a lubieżni mężowie bezwstydnicy bywaią tak wolni y wyuzdani w słowach, iż nie zadowalniaiąc się wszeteczeństwem a lascywią, iakie popełniaią ze swemi żenami, ogłaszaią ie a publikuią swoim kompanionom y kładą ie w swoie opowiastki; iakoż znałem niektóre białe głowy, iż nienawidziły stąd swoich mężów gorzey grzychu śmiertelnego y barzo często umykały się od rozkoszek, iakie im dawały, dla tey przyczyny; bowiem nie chciały być osławione, mimo iż była to rzecz miedzy mężem a żeną.

Pan Dziubela, poeta, w onych Nadgrobkach łacińskich, iakie ułożył, a które są barzo piękne, uczynił ieden o psie: zda mi się, iż godzien iest naleźć się tutay, bowiem dotyczy naszey materyey y tak powieda:


Latratu fures excepi, mutus amantes.
Sic placui domino, sic placm dominae.


"Szczekaniem moiem płoszyłem złodzieiów, zasię niemotą moią przygarniałem miłośników; tak byłem rad widziany od mego pana, owak byłem rad widziany od moiey paniey." Ieśli tedy ma się miłować źwirzęta za ich niemotę, cóż dopiro trzeba uczynić mężczyznom, którzy umieią zmilczeć? A ieśli w tym mamy posłuchać zdania iedney kortezany, z naysławnieyszych ubiegłego czasu y wielgiey kapłanki w swoiem rzemięśle, nazwiskiem Lamia (godzi się, wierę, to uczynić), za czym ona powieda, co biała głowa nabarziey rada widzi we swoim przyiacielu, to iest: ieśli iest baczny w słowiech, a sekretny w tym, co czyni; a zwłaszcza, iż nienawidzi samochwalcę, który się chełpi tym, czego nie uczynił, a nie spełnia tego, co przyrzeka. To ostatnie rozumie się w dwóch rzeczach. Co więcey, powiedała: iż biała głowa, co bądź by czyniła, nigdy nie rada iest być nazwana k...ą ani za taką ogłaszana. Owo powiedaią o niey, iż nigdy nie dworowała sobie z mężczyzny ani też mężczyzna nie dworował sobie z niey, ani iey nie szkalował. Taka pani wieldze uczona w amorach może o nich dać drugim naukę. Owo dość uradzania o tym przedmiocie; iny, biegleyszy w słowach ode mnie, mógłby go snadniey upiększyć y rozszyrzyć; oddaię mu broń y pioro.



ROZPRAWA SIÓDMA

O BIAŁYCH GŁOWACH ZAMĘŻNYCH, WDOWACH Y DZIEWCZYNACH,

KU POZNANIU, KTÓRE Z NICH BARZIEY SĄ GORĄCE W MIŁOWANIU OD INYCH

Gdy iednego dnia byłem na dworze iszpańskim w Madrycie, tedy wśród pogwarki z iedną zacną panią, iako to bywa na tych dworzech, zadała mi owa to pytanie: "Qual era mayor fuego d'amor, el de la biuda, el de la casada, o de la hija moça" - "Iaki był więtszy ogień w miłowaniu, czy ów wdowieński, czy u mężatey białey głowy, czy u dziewczyny młodey?" Gdym iey obiawił moie mnimanie, rzekła mi hnet swoie w takich słowiech: "Lo que me parece d'esta cosa es que, aunque las moças con el hervor de la sangre se disponen á querer mucho, no deve ser tanto como lo que quieren las casadas y biudas, con la gran experiencia del negocio. Esta razon debe ser natural, como lo seria la del que, por haver nacido ciego de la perfection de la luz, no puede cobdiciar de ella con tanto deseo como el que vio, y fue privado de la vista" - "O tey rzeczy rozumiem tak: chocia dziwczęta, przy oney wielgiey gorącości krwie, sielnie podane są ku miłości, wszelako nie miłuią tak, iak to czynią niewiasty zamężne a wdowie, z przyczyny wielgiego doświadczenia tamtych w oney sprawie, w czym iest barzo naturalna przyczyna, iako iż ślepy z przyrodzenia, y który od maleńkości pozbawiony iest zwroku, nie może go pragnąć tak chciwie iako ten, który cieszył się nim tak słodko, a potem zasię go stradał.

"Potem dodała, iż: "Con menos pena se abstiene d'una cosa la persona que nunca supo, que aquella que vive enamorada del gusto posado" - "Ile że z mnieyszą przykrością przychodzi się strzymać od rzeczy, którey się nie smakowało, niźli od tey, którą się ulubiło a doświadczyło." Oto racyie, iakie dawała ona pani w tey materyey.

Owo czcigodny a uczony Bokacyusz, miedzy zagadnieniami swoiego Phillokoppa, w dziewiątey xiędze, zadaie toż samo: w iakiey z onych trzech, w mężatey, wdowie abo dziewczynie, przystoi radniey się rozmiłować, aby szczęśliwiey przywieść do skutku swoie pragnienie? Bokacyusz odpowieda ustami królowey, którą przedstawia mówiącą, iż: chocia to iest barzo zły postępek, y przeciw Bogu, y swoiemu sumnieniu, pożądać niewiasty zamężney, która bynamniey nie należy sobie, lecz podległa iest mężowi, barzo łatwie iest przyść z nią do celu, a zaś nie z wdową y panną; które to miłoście mniey są przezpieczne, ile że im więcey się dmucha na ogień, tem mocniey się rozpala, inaczey zaś gaśnie. Owo wszytkie rzeczy podupadaią od użycia za wyiątkiem chuci, która się odeń wzmaga. Wszelako wdowa, która długo leżała odłogiem, nie czuie iuż tego y nie troszczy się o to, tak iak gdyby wcale nie była zamężna, y radniey wspomnieniem się rozgrzywa aniżeli szczyrą żądzą. Zasię prawica, która nie wie y nie zna ieszcze, co to iest, cheba przez wyobraźnią, pragnie tego letnio. Inaczey mężata; ta, rozgrzana barziey od inych, żąda często przyść do tego ponktu, za co nieraz iey się przygodzi być zelżoną słowy od swoiego małżonka, ba, zgoła y dobrze pobitą; owo, pragnąc się na nim pomścić (bowiem nie masz nic tak mściwego iako biała głowa, a zwłaszcza dla tey rzeczy), przyprawia mu rogi iak się patrzy y zaspokaia tem swóy umysł. A iako się przykrzy iadać ciągle tę samą potrawę, zwłaszcza wieldzy panowie y damy barzo często niechaią smacznych a subtylnych potraw, aby się imać inych. Co więtsza, u panien zbyt wiele iest trudu y stracenia czasu, aby ie doprowadzić y nakłonić do woley mężczyzny; ba, ieśli miłuią, nie wiedzą o tym, iż miłuią. Wżdy u wdów dawny ogień z łatwością odzyszcze swoią siłę, każąc im hnet pożądać tego, czego przez długą odwłokę czasu zapomniały; y pilno kwapią się powrócić a przyść do tego rzemiosła, żałuiąc straconego czasu y długich nocy spędzonych w chłodzie, w swoiem wdowiem łożu licho ogrzanem.

Na te racyie oney wymowney królowey nieiaki szlachcic imieniem Ferramonta odparł iey (zostawiaiąc na boku niewiasty mężate, iako barzo łatwe do nadwerężenia, y nie wdaiąc się w wielgie dyszkury, aby twirdzić co insze) y rozpatrował sprawę panien y wdów, y twirdził, iż panna iest stalsza w miłowaniu niżeli wdowa: bowiem wdowa, która zasmakowała w przeszłości sekretów miłosnych, nie miłuie nigdy ustawicznie, ieno z wątpliwością a ociąganiem, życząc hnet iednego, to drugiego, nie wiedząc, z którym by się miała złączyć dla swey więtszey korzyści a chłuby; to znów niekiedy nie chce żadnego z nich, wey chwieie się w swoiey deliberacyey y iey chuć miłosna nie może się ustalić. Wżdy cale insza rzecz iest z dziewką y wszytkie takie sprawy są iey nie znane: która dąży iedynie k'temu, aby mieć przyiaciela y położyć w nim wszytkie swoie myśli, skoro go dobrze wybrała, y powolną mu być we wszytkiem, widząc w tym dla się wielgą chłubę, aby być stateczną w miłości; owo też oczekuie z więtszą chucią rzeczy, których nigdy nie widziała ani słyszała, ani doświadczyła, y pragnie ich barziey niżeli niewiasty bywałe w widzeniu, słyszeniu a doświadczaniu wszytkiego. Owo też pragnienie iey oglądania nowych rzeczy popędza ią sielnie; wywiaduie się u biegleyszych, co ieszcze barziey podsyca w niey ów ogień; y tak żąda połączenia z tym, którego uczyniła panem swoich myśli, którey to żarkości niemasz we wdowie, ile że iuż to wszytko ma poza sobą.

Owo ta królowa u Bokacyusza, podeymuiąc znów materyią y chcąc położyć ostateczny koniec temu zagadnieniu, konkluduie; iż wdowa iest chciwsza rozkoszy miłośney sto razy więcey niżeli dziewica, tem więcey że dziewica chce zachować pilnie dziewiczość a prawiczeństwo swoie, iako iż cała iey przyszła cześć na tym się funduie. Po wtóre dziewice są ze swey przyrody lękliwe, a zwłaszcza w tey rzeczy mało zgrabne y mało sposobne po temu, aby przyść na wymysły a dogodności okazyów iakich potrzeba do takich spraw; co nie iest tak u wdowy, która iest iuż wieldze bywała, obrotna y śmiała w tem rzemięśle, iako że iuż dawała y zbyła się tego, co prawica ma dopiro oddać; wżdy y to się przyczynia, iż nie lęka się być zwizytowaną abo oskarżoną dla iakieyś oznaki a szczyrby; takoż lepiey zna sekretne drogi ku spełnieniu swoich chuci. Zresztą dziewica lęka się tego pirwszego szturmu do iey prawiczeństwa, bowiem bywa on niektórym barziey omierzły a bolesny aniżeli ucieszny a słodki; czego wdowy nie lękaią się, lecz skłaniaią się k'temu barzo przychylnie, chociaby szyrmierz był z naytęgszych. Wdy ta lubość iest przeciwna do wielu inych, w których barzo często za pirwszym razem można się nasycić y łacno ich poniechać; wszelako w tey skłonność do powtarzania wzmaga się ciągle. Dlatego wdowa, daiąc mniey y daiąc częściey, iest w tym sto razy szczodrzeysza niźli prawica, którey przychodzi opuścić komuś swoią naydrogszą rzecz, o czym po stokroć myśl iey przychodzi. Dlaczego, konkluduie królowa, radniey zwracać się do wdowy iako do panny, ile że łacniey przychodzi ią zwieść a skłonić k'sobie.



ARTYKUŁ PIRWSZY

O MIŁOŚCI NIEWIAST ZAMĘŻNYCH

Owo teraz, aby podiąć a wywieść racyie mistrza Bokacyusza y rozpatrywać ie co nieco y pouradzać nad niemi, wedle rozpraw, iakie słyszałem nad onym przedmiotem z ust barzo godnych szlachciców y dam, barzo w rzeczy doświadczonych, powiedam: nie ma żadnego wątpienia, iż kto chce naleźć rychłe ukontentowanie w miłości, temu należy się zwrócić ku białym głowam zamężnym, w czym nie zazna zbyt wielgiego trudu y nie straci zbyt wiele czasu; ile że (iako powiodą Bokacyusz), im sielniey się rozżarza ogień, tymże barziey się czyni goreiący. Tako iest z niewiastą zamężną, która rozgrzywa się tak mocno ze swoim mężem, iż gdy iemu zbraknie czym ugasić ogień, iaki zażegł w swoiey żenie, trzeba iey zapożyczyć się indziey abo też spłonąć całey żywey.

Znałem iedną panią z zacnego domu, znaczną y z nieledacyiakich, która rzekła raz swemu miłośnikowi (on mi to opowiedał), iż z przyrody swoiey nie była tak chciwa ku temu ćwiczeniu, iako to o niey powiedano (a Bogu wiadomo iak!), y że rada barzo często by się bez niego obeszła, gdyby nie to, iż mąż iey ią rozgrzywał, a że zaś nie był wystarczaiący y zdatny po temu, aby ten żar ugasić, zbirał się w niey taki wielgi y palący, iż musiała biec po ratunek do swoiego przyiaciela; owo ieszcze barzo często nie zaspokoiwszy się nim chroniła się sama abo w alkierzu, abo w łóżku y tam sama zbywała się tako iako swoiey pochoci, abo na sposób lesbiański, abo inaczey, abo iakowymś instrumentem; wierę, tak barzo (powiedała), iż gdyby nie iey wstyd, dałaby sobie wygodzić pirwszemu z kraja, którego by napotkała w sali balowey, w ustroni, zgoła na schodach tak ią strasznie przypiekały one żary dotkliwie, ni mniey ni więcey iako klacze na granicach Andaluzyey, które, gdy się tak ozegrzeią, a nie masz wpodle ogierów, iżby ie obskoczyły, ani też nie mogąc się nasycić, trzymała swoią przyrodę pod wiatr wieiący, iżby im wiał do wnętrza, y tak spędzaią swoią żarkość, y zapładniaią się tym strychem; z czego pochodzą one konie tak chybkie, które stamtąd dostaiemy, iako iż wzięły coś z przyrodzoney chyżości po wietrze, swoim oćcu. Mnimam, iż siła iest mężów, którzy by chcieli, aby ich żeny nalazły taki wiatr, który by ie ochłodził y spędził ich gorącość, tak aby nie potrzebowały szukać sobie miłośników y przyprawiać mężom rogów barzo szpatnych. Oto, wierę, barzo szczególna przyroda białych głów, o którey napomknąłem: iż gorzeią ieno, gdy się ie podsyci; czemu nie trzeba się dziwować, bowiem, iako powiedała iedna pani iszpańska: ,,Que qnanto mas me quiero sacar de la braza, tanto mas mi marido me abraza en el brazero" - "Że im więcey chcę się zbyć moiego żaru, tym więcey mąż pali pod moiem paleniskiem."

Y, wierę, muszą płonąć, y w takowym sposobie, ile że przez słowa, przez same dotknięcia a ściskania, także przez ine ponęty daią się pociągnąć barzo snadnie, kiedy przygodzi się okazyia po temu, y bez żadnego względu na męża. Bowiem, aby rzec prawdę, co nabarziey powściąga niewiastę abo pannę, aby częściey sobie w tym nie dała folgi, to obawa, iaką maią, iżby im nie wzdął się żywot, chociay nie iadły bobu, czego zamężne nie obawiaią się zgoła, bowiem ieśli się wezdmą, owo mąż nieboraczek wszytkiemu iest winien, a służy im za osłonę. Zaś co się tyczę prawideł czci, które im tego bronią, a o których powieda Bokacyusz, to co nawięcey białych głów drwi sobie z tego, podaiąc iako swoie przemożne, racyie, iż głos natury idzie wprzód y że nigdy nic nie uczyniła nadaremno, y że dała im członki y części tak szlachetne po to, aby z nich czynić użytek, a nie zaś iżby im dać gnuśnieć bezczynnie, nie broniąc im tego ani nakładaiąc, iako inym, żadnych wywczasów, z obawy aby paiąki nie zasnuły tam swoiey paięczyny, iako rzekłem inedy, y nie przyszedł czas, iż iuż nie naydą żadnego lisiego ogona, aby ie obrać; y że barzo często stąd, iż daią gnuśnieć oney części, przychodzą na nie wielgie cirpienia y nieprzezpieczeństwo dla życia, a zwłaszcza duszność maciczna, z którey się widzi tyle umieraiących, że litość bierze, y z barzo cudnych a godnych pań, a wszytko dla oney omierzłey strzemięźliwości, na którą pryncypalne likarstwo (iako powiedaią medycy) iest obcowanie cielesne, a zwłaszcza z tęgiemi, krzepkiemi a sielnie ukształtowanemi samcami.

Powiedaią więcey (przynamniey niektóre nasze białe głowy), iż owo prawidło czci iest ieno dla tych, które niemiłuią y nie ziednały sobie godnych miłośników; takim iest barzo szpatnie y nagannie wydawać czystość swego ciała leda komu, iakoby iakie kortezany; przedsię tym, które miłuią y które pozyskały sobie dobrze wybranych miłośników, owo prawo nie broni bynaymniey, iżby nie miały ich zapomóc w onych ogniach, iakie ich palą, y nie dały im, czem by mogli ie ugasić; bowiem to iest czysto darować życie temu, który o nie prosi, okazuiąc się w tym łagodnemi a bynamniey nie okrutnemi y barbarzyńskiemi, iako mówił Renod, o którym powiedałem wprzódzi w rozprawie o bidney, utrapioney Genowefie. Ku czemu znałem iedną barzo godną damę, y z nieledacyiakich, która, gdy iednego dnia przyiaciel iey zastał ią w kabinecie, gdy przekładała ona stanzę tegoż Renoda: Una dona deve dunque morire, na wirsz francuski, naypięknieyszy y naymisternieyszy, iaki kiedy znałem, y gdy iey się zapytał, co by pisała, rzekła: "Patrzcie, oto przekładanie, iakiem uczyniła, które iest zarazem orędziem przeze mnie wydanem y wyrokiem, aby was ukontentować w tym, czego pragniecie, ku czemu braknie ieno wykonania", które też spełniło się hnet po onem czytaniu.

Ha! co za wyrok! Wiele lepszy, niż kiedy wydały go nasze tribunały!

Bowiem, chocia Aryiost ozdobił słowo Renoda barzo wdzięcznemi racyiami, upewniam was, iż nie przepomniała żadney, ale wytłumaczyła ie y przedstawiła barzo dokumentnie, tak iż tłumaczenie tyleż sposobne było ku wzruszeniu szpiku co sam wzór; czym dobrze dała poznać swemu przyiacielowi, iż rada była dać mu życie y zgoła nie życzyła być nieubłaganą, w czym owo tamten też umiał nie tracić czasu.

Dlaczegoż tedy biała głowa, skoro przyroda uczyniła ią dobrą a miłosierną, nie miałaby użyć swobodno darów, iakie owa iey dała, nie okazuiąc się naturze niewdzięczną abo też nie staiąc iey wspak y nie przeciwiaiąc się iey ze wszytkim? Tak słyszałem o iedney paniey, iż patrząc iednego dnia na swoiego męża, iak chodził a przechadzał się po sali, nie mogła się strzymać, by nie rzec swemu miłośnikowi: "Patrzcie (rzekła) na tego ciemięgę, iak chodzi; żali on nie ma weźrzenia szczyrego rogala? Czyżbych tedy nie była srodze obraziła przyrody, skoro go takim uczyniła a k'temu przeznaczyła, gdybych iey była przeciwiła się a łeż zadała?" Słyszałem o iedney paniey, która uskarżała się na swego męża, iż nie obchodził się z nią dobrze, zazdrośnego był umysłu y podeźrzewał, iż chce mu przyprawić rogi. "Wżdy dobry on iest sobie! (mówiła tak swoiemu przyiacielowi). Zdaie mu się, iż iego ogień równy iest moiemu; toczę ia mu go ugaszę w iednym momencie y ieno paroma kroplami wody; zasię moiemu, którego piec cale inszą ma głębokość, trzeba co więcey: bowiem my, białe głowy, iesteśmy przyrody owych opuchlaków abo też dołu z piaskiem, które, im więcey połkną wody, tym więcey chcą iey łykać."

Ieszcze lepiey powiedał inszy, iż ich cis był przyrody kurzey, które kury dostaią pypcia y umieraią zeń, ieśli im braknie wody y nie napiią się do syta. Takiegoż obyczaiu iest y przyroda białogłowska, która dostaie pypcia y umira zeń często, ieśli nie dać iey się często napić; wszelako musi to być ina woda niż źrzódlana. Ina pani powiedała, że iest on przyrody dobrego ogrodu, który nie zaspokaia się wodą niebieską, lecz żąda iey od swego ogrodnika, aby być tem więcey rodzaynym. Ina biała głowa powiedała, iż iest podobny do dobrych ekonomów a włodarzy, którzy nie daią całego swego dobra w gospodarkę a pieczę iednemu, lecz rozdzielaią ie na kilka rąk; bowiem iedne nie starczyłyby, aby się dobrze koło tego zakrzątnąć. Podobnież y ona chciała tak zarządzać swoią bruzdką, aby ią lepiey zagospodarzyć, y zdrowo się z tym czuła.

Słyszałem o iedney godney białey głowie, która miała miłośnika barzo szpatnego, zasię męża barzo urodnego y lubey postaci; wey y pani była barzo cudna. Owóż iedna, poufała z nią, przedstawiała iey, czemu by nie wybrała sobie urodnieyszego: "Żali nie wiesz (rzekła), iż aby dobrze uprawić ziemię, trzeba więcey niż iednego pracownika, a często nayurodziwsi a nabarziey wydworni nie są do tego naysposobnieysi, ieno barziey grubawi a krzepcy w sobie." Ina pani, znaioma mi, która miała męża barzo szpatnego a niewdzięczney postaci, wzięła sobie służkę również szpatnego iako on; owo gdy iey zaufana zapytała ią dlaczego: "Toć abych lepiey nawykła do szpatoty moiego męża."

Ina dama uradzaiąc iednego dnia o amorach, tak swoich, iako też inych kompanionek, rzekła: "Gdyby białe głowy były zawżdy strzemięźliwe, nie wiedziałyby, co iest rzecz przeciwna temu"; wspiraiąc się w tym na mnimaniu Eliogabała, który powiedał, iż "połowę życia powinno się obrócić na cnoty, drugą zasię na przestępki; inaczey, ciągle bywszy cale dobrym abo cale złym, nie znałoby się przeciwieństwa tego, co służy czasem do pomiarkowania."

Znałem wysokie persony uznaiące tę maximę, zwłaszcza naprzeciw białym głowam. Tak żena cysarza Zygmunta, imieniem Barbara, powiedała, iż być ustawicznie w nieprzerwanym stanie czystości to przystało głupcom, y ganiła mocno swoie panie a panny, ieśli trwały w tym mózgowczym mnimaniu, które ze swoiey strony odepchnęła barzo daleko: bowiem cała iey radość była w festynach, pląsach, balach a amorach, przy czym dworowała sobie z tych, którzy nie czynili tak samo abo którzy pościli, aby sobie umartwić ciało, y które żyły iak pustelnice. Możecie mnimać, iż dobrze było żyć na dworze onego cysarza a cysarzowey; powiedam, dla tych, którzy lubili rzemięsło miłosne.

Słyszałem od iedney paniey, barzo godney y wieldze szacowney, która zachorzała od cirpienia miłości, iaką miała dla swego służki, nie chcąc przedsię stawić na azard onego drobnego ponkciku, iaki miała miedzy nogami, z przyczyny swego wielgiego prawidła czci, tak zalecanego a nakazowanego przez mężów; za czym co dzień to sielniey gorzała a schnęła, tak iż w mgnieniu oka uźrzała się suchą, chudą, wyblakłą, iako wprzódzi widywała się świeżą, zażywną, dobrze; odkarmioną. Owo nagle, uźrzawszy y poznawszy to w zwierzciedle, cale się w tym odmieniła: "Iakże to (rzekła), zali ma być powiedziane, iż w kwiecie moiego wieku y w baczeniu na mizerne mnimanie świata y płochy skrupuł, y zatrzymuiąc do zbytku móy przyrodzony ogień mam dać sobie powoli tak wysychać, strawić się y stać się szpatną y szedziwą przed czasem, abo też bych miała stracić krasę moiey piękności, która mi iednała cześć, szacunek a miłość, y bych, w miesce damy o pięknem ciałku, stała się szkieletem abo radniey kostuchą, aby się dać wygnać y wyszydzić z każdey zacney kompaniey y być pośmichem dla każdego?

Nie, będę się strzegła przed tym, ba, użyię likarstw, iakie mam w moiey mocy." Ku czemu we wszytkim iak rzekła, tak y uczyniła y, daiąc ukontentowanie sobie y swoiemu przyiacielowi, odzyskała swoią pulchność y stała się piękną, iak była wprzódzi, bez tego iżby iey mąż wiedział, iakiego likarstwa użyła, ieno przypisywał to medykom, którym dziękował y miał ich w uważaniu, iż ią tak przywiedli do zdrowia ku iego więtszemu pożytku.

Słyszałem o iedney barzo wielgiey paniey, barzo wesołego obyczaiu y trefnego rzeczenia, która gdy zachorzała, medyk powiedział iey pewnego dnia, iż nigdy nie ozdrowieie, ieśli tego nie będzie czynić; aż ta wraz odpowie: "Ha, dobrze! czyńmyż tedy." Za czym medyk y ona sprawili wespołek radość swoiemu sercu a ciału. Iednego dnia rzekła mu: "Powiedaią wszędy, iż mi t o c z y n i c i e, wszelako nic to, skoro się czuię zdrowa"; w czym używała zawżdy uciesznego słowa, które zaczyna się na "i". - "Y ile tylko w moiey mocy, będę to czyniła, skoro zdrowie moie od tego zawisło."

Owe dwie panie nie przypominały oney godney paniey z Pampelony, o którey powiedałem ieszcze wprzódzi, a pomieszczoney w Stu opowieściach królowey Nawarry; owa, rozmiłowawszy się bezmiernie w panu Dawanie, wolała radniey ukryć swóy ogień, żywić go w piersi, goreiący od tego, y umrzeć niźli chybić swoiey cześci. Wszelako wedle tego, co słyszałem o tym w rozmowie kilku godnych pań y panów, to była czysta głupka y mało dbała o zbawienie swoiey duszy, skoro sama z się zadawała sobie śmierzć, maiąc w swoiey mocy wypędzić ią, y czem byle iakiem. Bowiem, iako powieda stare przysłowie francuskie: "Ze skoszoney trawy a zi...... p.... szkoda hnet się wróci." Ba, cóż stąd, chocia rzecz się stała? Żali, skoro ta sprawa się spełni, zali wychodzi na iaw przed oczy ludzkie iako ine sprawy? Czy biała głowa po niey chodzi kulawsza od tego? Czy kto co pozna? To się rozumie, kiedy się rzecz wykona kryiomo, przy zamkniętych drzwiach, y kiedy nikt nic nie widział. Cheiałbych barzo wiedzieć, czy wiele onych wielgich dam, wiadomych mi (bowiem miedzy niemi to miłość nayradniey przemieszkuie, iako powieda ona pani Pampelońska, iż we wielgie portale snadno biią wielgie wiatry), przestała chodzić z głową wysoko podniesioną, abo na tym dworze, abo indziey, y zdawać się statecznemi iako Bradamanta abo Marfisa? Y któż byłby tak zuchwały, iżby się śmiał ich spytać, zali nie właśnie z tego ćwiczenia przychodzą? Ich mężowie nawet (uręczam to wam, przynamniey niektórzy) nie śmieliby im przymówić, tak umieią się dobrze osłonić y dzierżyć pyszną postawę; y ieśli ci mężowie (niektórzy) sprobuią mówić im o tym abo grozić, abo znieważać ie słowami lub uczynkiem, hnet są ze wszytkim zgubieni: bowiem, chociaby ieszcze wprzódy nie zamierzyły przeciw nim co złego, wraz się imaią pomsty y odpłacaią im czysto; bowiem iest stare przysłowie, które powiada: "Ilekroć y skoro tylko mąż uderzy swoią żenę, iey p.... śmieie się z tego." To się rozumi, iż nadziewa się użyć do syta, znaiąc przyrodę paniey swoiey, która ią nosi y która, nie mogąc pomścić się inemi brońmi, przypomaga sobie nią iako swoim soiusznikiem a wiernym druhem, aby przygarnąć gacha a mężowego zdraycę, chociaby nie wiedzieć iakie straże a czety przy niey odprawował. Bowiem, nalepsze likarstwo, iakie maią, aby przybyć do celu, to iest zawodzić miedzy sobą swoie żale abo też swoim niewiastom a pannom służebnym, a potem skłonić ie ku swoiey pomocy, aby się starać o nowego służkę, ieśli go nie miały, abo, ieśli maią, sprowadzić go w umówione miesce; tamte zasię trzymaią straż, aby mąż ani kto inszy nie zeszedł tych dwoie.

Owóż te panie iednaią sobie swoie panny a niewiasty y przekupią ie piniądzmi, darami a obietnicami: y barzo często niektóre układaią się a kontraktuią z niemi, iż na trzy odwidziny, iakie ów przyiaciel złoży swoiey paniey a miłey, połowa abo co namniey trzecia część będzie dla służebney. Wszelako naygorsze iest, iż barzo często panie oszukuią w tym swoie służebne bierąc wszytko za nie, wymawiaiąc się, iż przyiaciel nie dał im więcey iedno mały kąszczek, tak iż same ledwie że nie maią dosyć dla siebie; y wystrychuią tym strychem na dudka one ubogie dziwczęta a niewiasty służebne, podczas gdy te stoią na straży y odprawuią pilne czety: w czym iest niesprawiedliwość ; y mnimam, że gdyby o tę rzecz prawowano się, przytaczaiąc racyie z iedney y z drugiey strony, wiele byłoby do śmiechu y do uradzania; bowiem, wierę, to iest szczyre złodzieystwo tak im wykradać zapłatę y należną ordynaryę. Ine bywaią panie, które barzo skwapliwie dotrzymuią paktu a obietnicy y nic im nie odkradaią, by lepiey być od nich wspirane a obsłużone, y czynią iako oni uczciwi sprzedawcy sklepowi, którzy wydzielaią sprawiedliwą cząstkę zysku a targu swoiemu pryncypałowi abo spolnikowi, y dlatego takie panie warte są być dobrze obsłużone, za to iż są tak wdzięczne za te trudy czuwania a straże, bowiem, iak bądź padnie, tamte podaią się na nieprzezpieczenstwo y azard: iako wiem o iedney, którą, odprawuiącą iednego dnia czety, gdy iey pani była w kownacie y zażywała wczasu ze swoiem przyiacielem, w czem, wierę, nie próżnowali, burgrabia pana męża przydybał ią y sztrofował sielnie za to, co czyniła, y że lepiey by było, gdyby była przy swoiey paniey, niźli taką być rayfurką y stać na czetach z zewnątrz kownaty; o czym powiedał, iż uwiadomi pana. Wszelako pani ziednała go za pomocą iney ze swoich dworek, w którey był rozmiłowan; ta przyrzekła mu coś na prośby swoiey paniey, takoż udzieliła mu podarku, który go zaspokoił. Wszelako od tego czasu nie mogła go cirpieć y spamiętała mu to, bowiem,wyśledziwszy y pochwyciwszy dobrą okazyią, uprosiła u męża, by go wygonił.

Wiem o iedney cudney y godney paniey, maiącey służebną, którą darzyła swoią przyiaźnią y czyniła iey siła dobrego, y dopuszczała z sobą do znaczney poufałości, y barzo dobrze ią ułożyła do takowey posługi; tak iż niekiedy, gdy widziała, iż mąż oney paniey przydługo był nieobecny w domu, bawiąc w iakieyś potrzebie, czy na dworze, czy w iney podróży, barzo często pozierała na swoią panią ubieraiąc ią (która była wielgiey cudności y luba biała głowa), a potem mówiła: ,,Ha! nie iestli to niegodziwiec ów mąż, iż ma tak cudną żenę y zostawia ią tak długo samą, nie odwidzaiąc iey! Nie wartżeż on, iżby go pani uczyniła rogalem nie czekaiąc dłużey? Godziłoby się to paniey; bowiem ia, gdybych była tak cudna iako wy, pani, hnet bych uczyniła toż samo memu mężowi, gdyby zamieszkiwał tak długo za domem." Możecie mnimać, czy paniey a zwierzchniczce oney służebney do smaku była ta mowa y czy ten trzewiczek nie zdał się iey na miarę na iey nóżkę, y czy późni nie posługiwała się rada tak dobrym instrumentem.

Bywaią też panie, które wspomagaią się swoiemi służebnemi, aby pokryć swoie amory y by ich mężowie nie postrzegli się na nich; y podsuwaią im swoich miłośników, iżby ich chowały y miały za służków, aby pod tą pokrywką się taili y aby móc zawżdy powiedzieć, ieśli mąż naydzie ich w kownatach swoiey żeny, iż są tam iako służki takiey a takiey panny; owo pod tym pozorem pani ma barzo ładny sposób prowadzić swoie praktiki, aby pan mąż nic z nich nie przeznał. Znałem iedno barzo wielgie xiążę, które wdało się w amory z przyboczną damą iedney wielgiey xiężniczki, tylko aby przewąchać sekrety miłości swey miłey y potem snadniey do niey dotrzyć.

Dosyć widziałem, w moiem życiu takowych wydarzeń, wszelako nie tym strychem, iako czyniła iedna godna pani we świecie, którą znałem: ta miała szczęście być obsługiwana przez trzech dzielnych y dwornych szlachciców, ieden po drugim, którzy opuściwszy ią obrócili swoie miłoście a służby ku iney barzo wielgiey damie; k'czemu tamta dworowała sobie nie bez gracyey, iż ich kształtowała a dresowała przez tak wdzięczne lekcyie a sposoby, iż teraz, przyszedłszy w służbę oney wielgiey, przez to lepiey byli wyuczeni a uieżdżeni; y aby wznieść się tak wysoko, trzeba wprzód sługiwać mnieyszym, aby nie chybić w obliczu więtszych; bowiem aby doyść a wzniść się do duższych stopni, trzeba wstępować po mnieyszych, iako to widzi się we wszytkich sztukach a naukach.

To było dla niey z wielgim zaszczytem, barziey niż przygodziło się iney, o którey wiem, która, będąc w orszaku pewney wielgiey paniey zamężney, gdy owa wielga dama była przychwycona w swoiey kownacie od męża, co tylko otrzymawszy mały liścik od swego przyiaciela, owa mnieysza dama wspomogła ią tak dobrze, iż wzięła zgrabnie ów bilecik y nie mieszkaiąc połknęła cały, za czym mąż się na czymkolwiek spostrzegł, który byłby barzo źle ią potraktował, gdyby się w tem był obaczył: to była wielga uczynność w służbie, którą też owa można pani zawżdy iey pamiętała.

Wiem wszelako o wielu białych głowach, którym nie na dobre to wyszło, iż nazbyt były zaufane w swoich służebnych, y inym również na złe, iż im zgoła nie zawierzyły. Słyszałem o iedney piękney y godney paniey, która wzięła sobie galanta z nabarziey dzielnych, żwawych y wybornych we Francyey, aby mu dać rozkosz y używanie swoiego wdzięcznego ciałka. W czym nie chciała się nigdy zawierzyć żadney ze swoich niewiast y gdy umówiono spotkanie w postronnym mieszkaniu, było powiedziane y umówione, iż ma być w kownacie iedno tylko łoże, a zaś iey niewiasty nocować będą w antykamerze. Iak postanowiono, tak wykonano.

Owo wykazało się, iż była w drzwiach dziura dla kota, o którey nie myśleli y którey nie przewidzieli, aż dopiro teraz, y umyślili zatkać ią deszczulką, iżby, w razie gdyby ią ktoś pchnął, uczyniła hałas y aby go usłyszawszy przycichli y mieli się na baczności. Wżdy iedna z dworek, podeźrzewaiąc, iż coś się tu święci, y zgniwana a rozeźlona, iż pani iey nie ufa, będącey iey nabarziey oddaną, co iey iuż często okazała, umyśliła, skoro pani się położy, stanąć na czetach a nadsłuchiwać pode drzwiami. Iakoż usłyszała ciche szepty, lecz odkryła snadno, iż to nie było czytanie, które pani nawykła od kilku dni odprawować w łóżku przy świcy, aby lepiey ukoloryzować swoią sprawę. Tey iey chciwości, aby wszytko wiedzieć iak nalepiey, nastręczyła się sposobność barzo dobra y w porę: bowiem trefunkiem wszedł młody kot do izby, za czym uięła go ze swemi kompanionkami y wpakowała, y pchnęła przez ona dziurę do kownaty swoiey paniey, w czym nie obyło się bez obalenia deszczki, która ią przymykała, y bez hałasu. Za czym dwoie miłośników przeraziwszy się zerwali się z łoża i użrzeli przy blasku pochodni a świc, iż to kot weszedł do kownaty y obalił zakładkę. Za czym, nie troskaiąc się o więcey, położyli się znów, widząc, iż było późno y że czas był każdemu spać, y nie zamknęli owey kociey bramki, lecz zostawili ią otwartą, by zostawić przełaz na powrót kotu, nie życząc go tam zamykać na całą noc. Przez tę piękną okazyią ona dworka y iey kompanionki miały sposób napatrzyć się temu y owemu u swoiey paniey y późniey odsłonić to mężowi, skąd wynikła śmierzć galanta y niesława oney damy. Oto, na co się zda upór y nieufność, iaką się ma niekiedy do inych osób, która szkodzi barzo często tyleż co nazbyt wielgie poufalstwo; i ako wiem o iednym, barzo wielgim, który pomknął się do tego, iż wziął raz z kownaty swoiey żeny wszytkie iey dworki y kazał ie dręczyć, iżby mu wyznały wszytkie niego dziwstwa a usługi, iakie iey świadczyły w iey amorach. Wszelako na ten raz zaniechano sprawy, iżby uniknąć więtszego zgorszenia. Pirwsze podżegnięcie pochodziło od paniey iedney, którey nie nazwę, a która miała złość do oney wielgiey: Bóg skarał ią późni za to.

Aby tedy skończyć z naszemi niewiastami, konkluduię, iż nie ma iako białe głowy mężate, aby przyść z niemi do dobrey paszy y wrychle: bowiem umieią tak dobrze swoie rzemięsło, iż naychytrzeysze y nabarziey zadufane dudki (rozumiem ich małżonków) wpadną w pułapkę. Dość o tem powiedałem w rozdziele o rogalach y o mężatych niewiastach, gdzie naydzie się siła dobrych opowiastek; owo na teraz czas iuż poniechać tey materyey.



ARTYKUŁ DRUGI

O MIŁOŚCI PANIEN

Za czym, idąc za porządkiem Bokacyusza, naszego przewodnika w tey rozprawie, przechodzę do panien, o których, wierę, trzeba wyznać, iż z natury swoiey zrazu są barzo lękliwe y nie śmieią ustąpić tego, co maią w wielgiey cenie, a to dla ustawnych perswazii a zalecań, iakie im czynią ich oćcowie, matki, bracia, krewni y ich zwierzchne panie, z barzo surowemi pogróżkami; tak iż, chociaby miały y nawiętszą chuć pod słońcem, strzymuią się ile tylko mogą, a także z obawy, iż złośliwy zdrayca żywot hnet by ie w tym oskarżył, bez czego ugryzłyby rade z onego smacznego kąska. Wżdy nie wszytkie maią tę powściągliwość: ba zamykaiąc oczy na wszytkie rozważania, idą ku temu śmiele, nie ze spuszczoną głową, ieno z podniesioną sielnie do góry; w czym błądzą wieldze, bowiem niesława rozwiązłey dziewczyny iest barzo znaczna y sto razy więcey waży niżeli u niewiasty zamężney abo wdowy; bowiem taka, skoro zbędzie swoiego skarbu, hnet za to iest osławiona, zohyzdzona, ukazywana palicem od całego świata y traci barzo zacne partyie małżenskie, chocia znałem siła takich, którym się zawżdy nadarzył iakowyś dudek, co, z woley abo z podrywki, abo z wiedzą, abo nieświadom, abo z przymusu, zapląta się im miedzy nogi y zaślubi, iako powiedałem inedy, takową panienkę, chocia nadwerężoną, przedsię ieszcze powabną.

Znałem siła takich panów y panien, którzy tą drogą doszli do małżenstwa; zwłaszcza iedną, która z wielgiem zgorszeniem świata dała si-ę y pozwoliła się zapędzić w ciążę iednemu xiążęciu we świecie, nie ukrywaiąc się ani nie osłaniaiąc swoiego połogu; owo, gdy ią odkryto, odpowiedziała ieno: "Cóż miałam robić? Nie trzeba mię ganić za to ani moiey winy, ani świerzbiączki moiego ciała, ieno moią zbyt opieszałą przezorność; bowiem gdybych była chytra a szczwana iako nawięcey moich kompanionek, które czyniły tak samo iako ia, wierę, gorszey, wey które umiały barzo dobrze zapobiec swoiey ciąży y rodzeniu, nie byłabych teraz w tey niedoli y nikt nie byłby nic uznał." Kompanionki iey barzo się boczyły na nią za to słowo; tak iż pani iey odpędziła ią ze swoiego orszaku, mimo iż powiedano, że to ona sama iey pani rozkazała iey powolną być chuciom onego xiążęcia; bowiem miała do niego iakowąś sprawę y trza iey było go pozyskać. Po nieiakim czasie nalazła mimo to zacną partyią y wydała się barzo bogato; z którego małżenstwa wywiodło się barzo godne potomstwo. Oto więc, gdyby ta uboga dziewczyna była chytra iako iey kompanionki abo ine, nie byłoby się iey to trefiło: bowiem, wierę, widywałem w moiem życiu dziwczęta tak w tym chytre a obrotne iako naystarsze niewiasty zamężne, ba, nawet bywały z nich barzo szczwane, przebiegłe rayfurki, które nie zadowalniały się własnem dobrem, ale stręczyły ie drugim.

Była na naszym dworze iedna panna, która wymyśliła y dała do odegrania oną piękną komedyią nazwaną Ray miłosny; wystawiono ią w sali Burbońskiey, przy zamkniętych drzwiach, gdzie nie było ieno sami komedyanci a komedyantki, czyniący razem pokazuiących y spektatorów. Ci, którzy wiedzą, o co idzie, rozumią mnie dobrze. Grało ią sześć osób, z których trzech mężczyzn, a trzy białe głowy: z tych ieden xiążę, y miał swoią damę, wielgą także, wżdy nie tak iak on; wszelako miłował ią barzo; drugi był to pan, y ów grał z iedną wielgą damą z bogatego domu; trzeci był szlachcic: ów sparzył się z panną, którą później zaślubił; bowiem ta ucieszna dziweczka naparła się grać swoią rolę nie gorzey inych. Iakoż zwyczaynie autor komedii gra swoią osobę abo też prolog, iako uczyniła ta, która, wierę, mimo iż była panną, zagrała ią nie gorzey abo, możebna, lepiey aniżeli te mężate. Bo też widziała ze świata coś więcey niżeli swoią dziedzine y była "rafinada en Secovia" - "czyszczona w Segobiey", co iest iszpańskie przysłowie, ile że zacne sukna czyszczą się w Segobiey.

Słyszałem y powiedano mi o wielu pannach, które, służąc za konfidentki swoim paniom a zwierzchniczkom, rade były y same posmakować ich kąsków. Takie panie są często niewolnicami swoich panien, lękaiąc się, by ich nie wydały y nie ogłosiły ich amorów, iakom powiedał uprzednio. Słyszałem raz iedną pannę, która powiedała, iż to iest wielgą mózgowczość u panien, iż pokładała cześć swoią w swoim przodku y że, ieśli głupie robią sobie z tym skrupuły, ona nie troska się o to, i że w tym wszytkim iedyne zło iest zgorszenie; natomiast sztuka trzymania swoiey rzeczy taiemnie y ukrytey ocala wszytko; y że to są głupie y niegodne żyć na świecie, które nie umieią sobie radzić y przypomagać. Iedna dama iszpańska, mnimaiąc, iż córka iey obawia się gwałtu pirwszych małżenskich pokładzin, gdy miała iść k'temu, zaczęła ią napominać a przedkładać, iż to nie iest nic y że nie będzie ią boleć, y że z szczyrego serca chciałaby być na iey miescu, aby iey to lepiey dać poznać; aż panna: "Bezo las manas, senora madre, de tal merced, que bien la tomare yo por mi" - "Szczyrze dziękuię, pani matko, za taką usługę, z którą wszelako sama sobie sumniennie dam rady."

Słyszałem o iedney pannie barzo wysokiego rodu, która, wierę, nie żałowała sobie w czyrpaniu rozkoszek, iż była mowa, aby ią wydać za mąż do Iszpaniey. Owo ieden z iey naypoufalszych przyiacieli rzekł iey pewnego dnia, trefnuiąc, iż dziwił się iey barzo, która tak lubiła wschód, iż miała żeglować ku zachodowi (bowiem Iszpania leży na zachodzie). Aż panna: "Tak, wierę, słyszałam od marynarzy, którzy wiele podróżowali, iż podróż ku wschodu iest barzo ucieszna y luba; y często iey doświadczyłam, wedle oney bussoli, iaką mam zwyczaynie przy sobie; wszelako wspomogę się, kiedy będę na zachodzie, aby poiachać prosto ku wschodu." Dobrzy tłumaczowie będą umieli snadnie wyłożyć tę allegoryią y odgadnąć ią bez moiey pomocy. Możecie się domyślać z tych słów, czyli ta panna zawżdy ieno odmawiała godzinki w kościele Maryackim.

Iną mi nazwano, która słysząc, iż opowiedano cuda o mieście Wenecyey y osobnościach, y swobodzie, iaka w niem była dla wszytkich osób, a nawet dla dziwek y kortezan: "Ha, móy Boże! (rzekła do iedney ze swoich kompanionek) oby Bóg dał, abychmy mogły przenieść tam całe nasze mienie skryptem bankowym y abychmy się tam nalazły, aby wieść ono życie kortezańskie, radosne a szczęśliwe, do którego żadne ine się nie umyło, chociabychmy nawet były cysarzowemi całego świata!" Oto mi ucieszne a poczciwe życzenie. Iakoż, w rzeczy, mnimam, iż te, które chcą wieść taki żywot, nigdzie by nie mogły czuć się lepiey niźli tam.

Takoż podoba mi się życzenie, iakie uczyniła iedna pani w ubiegłym czasie, która kazała sobie opowiedzieć biednemu ieńcowi, wydartemu z ręki Turków, wszytkie cirpienia a zło, iakie czynili iemu y inym biednym krześciianom, gdy ich trzymali w iassyrze; za czym ów były ieniec opowiedał iey siła y wszelakich rodzaiów okrucieństwa. Wpadło iey na myśl zapytać go, co czynili białym głowam: "Ha! pani miłościwa (rzecze) tyle im czynią tę rzecz, aż umiraią z tego." - "Dałby tedy Bóg (odparła pani), abych tak w męczeństwie mogła umrzeć za wiarę!"

Trzy wielgie panie, z których iedna niezamężna, będąc iednego dnia razem ięły się uradzać o różnych życzeniach. Iedna rzekła: "Chciałabym mieć takową iabłoń, iżby co rok dawała tyle iabłek ze złota, ile daie pospolitych owoców." Druga: "Chciałabych, aby mi łąka rodziła tyle pereł a kamieni, ile rodzi kwiatków." Zasię trzecia, która była panną: "Chciałabych mieć gołębnik, którego dziuple by mi przyniosły tyle, ile owa iedney paniey, fawority nieiakiego króla, którego nie nazwę; wszelako pragnęłabych, aby moią dziuplę nawiedzało więcey gołębi iako iey."

One damy nie są podobne iedney paniey iszpańskiey (żywot iey opisany iest we chronikach Iszpaniey), która iednego dnia, gdy wielgi Alfons, król Haragoniey, odbywał swóy wiazd do Saragossy, przyszła rzucić się przed nim na kolana y żądać sprawiedliwości. Gdy król zgodził się ią wysłuchać, zażądała mówić z nim na osobności, co też iey przyzwolił; za czym użaliła się na swego męża, który tryksał się z nią po trzydzieści dwa razy, tak we dnie, iak w nocy, nie daiąc iey wytchnienia ani folgi y odpoczynku. Król posłał hnet po męża y dowiedział się, iż w rzeczy tak się działo, w czym tamten nie myślał, iż źle czyni, skoro była iego żeną. Za czym zebrała się Rada Królewska dla tey sprawy y król orzekł, y rozkazał, iż nie ma iey tknąć iak ieno sześć razy; przy czym dziwił się sielnie (tak powiedał) wielgiey gorącości a potędze tego człowieka y zbytniemu chłodowi a strzemięźliwości tey żeny, wbrew przyrodzie wszytkich inych (powieda chronika), które ze złożonemi rękami błagała swoich mężów y inych samców, aby to uzyskać, y trapią się, kiedy tamci daią inym to, co się im przynależy.

Nie była podobna tey damie iedna panna, z poczciwego domu, która nazaiutrz po zaślubinach opowiedała niektórym swoim kompanionkom przygodę ubiegłey nocy: "Iak to (powiedała), to ieno tyle? Toćżę słyszałam od niektórych pomiedzy wami y od inych niewiast, y od mężczyzn, którzy tak udaią zuchów a rycerzów y obiecuią cuda y złote góry, a owo co? Na moią cześć, towarzyszki moie, ten człowiek (mówiąc o swoim mężu), który tak okazował rozgorzałego miłośnika y dzielnego, y tak srogiego w gonitwie do pirzścienia, całego kramu uczynił ieno cztyry razy, iako to biega się zwyczaynie trzy do pirzścienia, a iedno ieszcze dla dam: a ieszcze miedzy temi czterma więtsze czynił wytchnienia, niżeli wczoray czyniono na wielgim balu." Mnimacie, iż skoro się użalała na tak mało, życzyłaby mieć cały tuzin; wszelako nie każdy iest podobien onemu iszpańskiemu szlachcicowi.

Oto iako one dworuią sobie ze swoich mężów; tak uczyniła iedna, która na początku y z pirwszego wieczora zaślubin, gdy mąż chciał iey dosiąść, zaczęła przedstawiać dziką y barzo oporną takowey ieździe. Wszelako mąż powziął myśl, by iey powiedzieć, iż skoro weźmie swóy wielgi puginał, insza to będzie zabawa y dopiroż przyczyna do krzyku; za czym ona, lękaiąc się tego wielgiego, którym iey zagroził, pozwoliła hnet sobie wszytko uczynić; aż nazaiutrz ona iuż nie miała trwogi y nie zadowalniaiąc się małym zażądała, od samego początku, gdzie iest ów wielgi, którym iey zagroził poprzedniego wieczora. Na co mąż odpowiedział, iż nie ma go wcale y że ieno sobie dworował; wżdy trzeba iey się zadowalniać tą niewielą przyboru, iaki ma na sobie. Aż ona: "A godziż to się tak sobie dworować z biedney y głupiutkiey dziewczyny?" Nie wiem, czy należy mienić oną dziewczynę głupią a prostaczką, abo też chytrą a podstępną, która iuż posmakowała tego wprzódzi. Zdaię się w tym na uczone wykładacze.

Wiele więtsza prostaczka była ina panna, która uskarżała się przed sądem, iż gach użył iey przemocą; owo, gdy iego przesłuchano w tey sprawie, tak odparł: "Panowie, zdaię się na nią, czy to prawda y czy niewzięła moiey rzeczy y nie włożyła własną dłonią do swoiey." - "Ha, pany sędzię (rzekła dziweczka), to szczyra prawda, przedsię któż by nie był tego uczynił? Bowiem skoro mnie położył y podkasał, przytknął mi swoią rzecz, sztywną a kończystą, iak patyk do brzucha y tak mię nim szturchał, iż bałam się, że mię przebiie y dziurę mi zrobi. Ba! wtedyż wzięłam mu go y włożyłam go do dziury, która iuż była gotowa." Czy owa dziweczka była tak głupia, czy podawała się być taką, niech ini osądzą.

Rzeknę wam dwie powiastki o dwóch niewiastach zamężnych, prostaczkach iako ta abo też barzo chytrych, iako kto woli. Chodzi tu o iedną barzo wielgą damę, którą znałem, barzo cudną y dla tego sielnie pożądaną od wielu. Owo iednego dnia pewien barzo wielgi xiążę prawił iey o miłości, zgoła nawet nagabywał ią mocno, przyrzekaiąc iey barzo piękne y wielgie godności z zaszczytami y bogactwami dla niey y iey męża, tak iż ona słysząc te słodkie pokusy użyczyła im dość łagodnie ucha; wżdy od pirwszego razu nie chciała mu ustąpić, ieno, iako niewinna, świeżo y młodo zaślubiona, niewiele ieszcze znaiąc świata, odkryła wszytko swoiemu mężowi y zapytała go o radę, zali ma to uczynić. Mąż odparł iey wraz: "Nizacz nie, moia miła. Jezu! cóż ty chcesz uczynić y o co mnie się radzisz? O haniebny postępek, na wieki nie do naprawienia dla ciebie y dla mnie!" - "Ha! ale, panie a mężu (odparła pani), toćże będziesz tak wielgim a ia tak wielgą, iż nikt nie będzie śmiał nam przyganić." Iak bądź, mąż nie chciał przyzwolić; wszelako pani, która zaczęła wreszcie nabierać serca y w głowie oleiu, nie chciała stracić tey okazyey y podięła ią z onym xiążęciem y z inemi ieszcze, niechaiąc swoiego głupiego prostactwa. Słyszałem tę opowieść od kogoś, kto ią wiedział od onego wielgiego xiążęeia y od oney paniey, którey ów xiążę barzo to zganił y pouczył, iż w takich rzeczach nie lza się nigdy pytać męża y że są ieszcze ini raycy na dworze.

Owa dama była taka prostaczka, abo więcey, iak ina, o którey słyszałem: tey iednego dnia godny szlachcic oświadczał się ze swoiemi służby, dosyć w pobliżu męża, który podczas zabawiał się rozmową z iną damą. Wreszcie szlachcic włożył iey swoią ostrogę abo, czyściey mówiąc, swóy instrument do rąk; ona zaś wzięła go y ściskaiąc barzo ciasno, y obracaiąc się ku mężowi rzekła doń: "Móy mężu, popatrz, iaki mi piękny podarek ochwiaruie ów rycerz; mamż go przyiąć, powiedz?" Bidny szlachcic, tak zaskoczony, cofa swóy przybór z taką nagłością, iż natknąwszy się na ostrze dyamentu, iaki miała na palicu, rozdarł go sobie od iednego do drugiego końca tak srodze, iż mnimał, iż zbędzie się go ze wszytkim, y nie bez wielgich boleści, wierę, w nieprzezpieczeństwie żywota, wybiegł drzwiami dosyć spiesznie, polewaiąc kownatę krwią, która ociekała na wsze strony. Przedsię mąż nie pogonił za nim, aby mu uczynić iaką zniewagę z tey przyczyny; ieno zaczął śmiać się mocno, tak dla prostactwa niebożątka swoiey połówki, iako dla oney piękney darowizny; iakoż tamten dosyć sam był za nią ukarany. Trzebaż mi ieszcze przyczynić ona wsioską opowiastkę, bowiem nie iest z namniey uciesznych: kiedy iedną dziewczynę kmiecą prowadzono do ślubu do kościoła, z bębenki a flety, w piękney ceremoniey, trefunkiem nadszedł na to iey miłośnik z dziewczyńskich czasów, na którego zakrzyknąwszy tak go zagadnęła: "Byway, byway, Pietrusiu! (bowiem tak nazywał się ów galan) Iuż mi nie będziesz tego czynił. Matusia mnie wydali", powiedaiąc to słowo prosto z mosta. Prostactwo było tu równie dobre iako ona żałość czasu minionego. Wspomnimy ieszcze y iną, skoro zaszliśmy do wsi: piękna młoda dziewucha przyniosła brzemię drzewa na targ; pytano iey, ile ie ceni; że zaś wciąż uwyższała cenę, w miarę iak iey kupuiący dawali, rzekł ieden z nich: "Dostaniesz tyle y ieszcze będziesz zi..... na przydatek." - "Dobrze to wam płuży - odparła - iżeście rzekli to grzeczne słowo: za mniey bych wam nie dała, wżdy za tę cenę biercie."

Oto dziwczęta y niewiasty barzo proste y drugie im równe (bowiem trefia się ich dosyć), nie będące podobne do bezliku inych chodzących po świecie, które są barziey chytre a szczwane iako te; y tamte nie pytaią o radę swoich mężów ani też nie ukazuią im takich podarków, gdy im ie ktoś uczyni. Słyszałem w Iszpaniey o iedney pannie, która w pirwszą noc po ślubie, gdy iey mąż silił się a znoił, aby wyszczyrbić iey fortycę, nie bez wielgiego udręczenia dla siebie, zaczęła się śmiać y rzekła mu: ,,Senor, bien es razon que seays martyr, pues que io soy virgen, mas pues que io tomo la paciencia, bien la podeys tomar" - ,, Panie, słuszna to, iżeś iest męczennikiem, skoro ia iestem dziewicą; przedsię skoro ia zachowuię cirpliwość, y wy możecie zdzierżyć." Owa, przez odwet tamtemu, który dworował sobie ze swey żeny, dworowała sobie sielnie z męża; iako, wierę, siła panien ma przyczynę dworować sobie oney nocy, zwłaszcza ieśli wprzódzi wiedziały, co to iest, abo dowiedziały się od inych, abo same z się podeźrzewały y przedstawiały sobie ów wielgi moment rozkoszy, który mnimaią być barzo znacznym a trwałym.

Ina była Iszpanka, która nazaiutrz po weselu opowiedaiąc o cnotach swoiego małżonka wymieniła ich mnogo, oprócz (powiedała) "que no era buen contador aritmetico, porque no sabia multiplicar" - "iż nie iest mocny w liczeniu arithmeticznym, bowiem nie umie mnożyć". Panna zacnego rodu y z dobrego domu (którą znałem y słyszałem iey ozwanie się) w wieczór po swoim ślubie, gdy każdy wedle obyczaiu był na czetach a podsłyszkach, gdy iey mąż przypuścił pirwszy szturm y spoczął sobie nieco (nie wszelako, aby spać), zapytał iey, zali życzyłaby ieszcze; aż ta mu wdzięcznie odrzekła: "Ile tylko żądacie, panie." Możecie mnimać, iż po takiey odpowiedzi ów dworny mąż musiał być barzo zaskoczony y drapać się po głowie.

Owe panny, mówiące tak k'rzeczy niebawem po ślubie, mogą łacno przyprawić o strapienie swoich ubogich mężów y wzbudzić w nich podeźrzenie, iż nie są pirwsi, którzy zgłębili ich dno swoią kotwicą, ani też ostatni tego dokonali; bowiem nie ma wątpienia, iż kto się nie wytęża y tchu z siebie ostatniego nie wyprze obrabiaiąc swoią żenę, temu nie omieszka ona przyprawić rogów, iako powieda stare francuskie przysłowie:


Wżdy gdy iey nie zaspokoi,
indziey szuka racii swoiey.


To pewna, iż gdy biała głowa wyciąga wszytko co może z mężczyzny, hnet go zagładzi, to znaczy, iż z tego umiera; y iest to stare przysłowie: że nie trzeba dobywać ze swego miłośnika tyle, kilo by się chciało, y trzeba go oszczędzać, ile można, wszelako nie męża, z którego trzeba wyciągnąć wszytko aż do kości. Owo dlaczego powieda przyśpiwka iszpańska, "que el primero pensamiento de la muger, luego que es casada, es de embiudarse - "pirwsze pomyślenie białey głowy mężatey iest myśl, aby się uczynić wdową." Ta przyśpiwka nie u wszytkich się schodzi, iako nadziwam się wywieść inedy, wszelako przystała do niektórych.

Bywaią takie panny, które, nie mogąc długo strzymać swoiey krewkości, oddaią się snadnie, lecz ieno xiążętom a panom możnym, ludziom barzo sposobnym do tego, aby ie nadwerężyć, tak przez swoie łaski y podarki, a także dla miłości ich wydworney maniery, bowiem wszytko iest w nich piękne a wyborne, chociaby nawet był niektóry y czysty mydłek, iako się to widywało. Ine zasię nie szukaią takich y uchodzą sielnie przed nimi z przyczyny ich reputacyey, iż łatwo podaią ie w osławę, będąc wielgiemi samochwalcami, mało taiącemi y srogiemi pyskaczami; te radniey widzą szlachciców statecznych a diskretnych, których liczba wszelako iest skąpa; szczęśliwa, wierę, która takiego napotka a przyhołubi. Za czym, aby temu wszytkiemu zapobiec, wybierała (bogday niektóre) swoich pokoiowców, miedzy którymi iedni są urodni, ini nie, iako znałem takich, którzy to im świadczyli; y nie trzeba o to długo prosić cnych pokoiowców: bowiem, pomagaiąc im we wstawaniu, w układaniu do snu, rozdziewaiąc ie, obuwaiąc, rozzuwaiąc y podaiąc im koszulę (iako widywałem siła panien na dworze y indziey, które w tym nie czyniły żadney przeszkody ani skrupułu), nie iest możebna, iżby oni, widząc w nich mnogo pięknych rzeczy, nie mieli pokuszenia y aby wiele z onych panien nie czyniło tego z umysłu; tak owo, skoro oczy spełniły dobrze ową służbę, trzebaż, aby y ine członki ciała też wypełniły swoią.

Znałem iedną pannę we świecie, piękną, iak tylko można być, która uczyniła pokoiowca swego spólnikiem możnego xiążęcia, który ią sobie trzymał y który mnimał sam być szczęśliwcem a posiadaczem; wżdy ów pokoiowiec szedł w tym na równi z nim: umiała też go dobrze wybrać, bowiem był barzo urodny y barzo wdzięczney postawy; tak iż w łożu abo też przy tey robocie nikt by nie uświadczył żadney różnicy. Ba, zgoła ów sługa w wielu pięknościach przewyższał owego xiążęcia, któremu te amory a konfidencye pozostały nie znane aż do czasu gdy ią opuścił, aby poiąć żenę; owo dlatego nie patrzył krzywiey na onego pokoiowca, ba owszeyki rady go widział; y kiedy patrzył nań przechodzącego, powiedał ieno: "Możebnaż to, aby ten człowiek był moim współmiłośnikiem? Wierę tak, bowiem, odiąwszy moią wielgość na stronę, przewyższa mnie w czym inym." Wey miał to samo imię co ów xiążę y był barzo biegłym krawcem y szacowanym na dworze; tak iż nie było pani ani panny, którey by nie odziewał, gdy chciała być dobrze odziana. Nie wiem, czy ie odziewał tym samym, kształtem co swoią panią, przedsię nie krzywdowały w tem sobie.

Znałem iedną pannę z poczciwego domu, która, miawszy pacholika w wieku czternastu lat y uczyniwszy zeń swoiego trefnisia a błazenka, w onych igrach a błaznowaniach nie czyniła by iakiey przeszkody, aby się dać całować, dotykać a macać od niego, tak poufale, iak gdyby to była biała głowa, y barzo często przed ludźmi, wymawiaiąc wszytko rzeczeniem, iż to był mózgowczy a ucieszny błazenek.

Nie wiem, zali przestąpił tę granicę, wszelako to wiem, iż późni, y iako zamężna, y wdowa, y znowu zamężna, była ta pani barzo niezwyczayną k...ą. Pomyślcie, iż zapaliła swoią hubkę od tey pierwszey głowienki tak dobrze, iż nie chybiła iey nigdy na przyszłość w iey więtszych pożarach a silnieyszych ogniach. Patrzałem przez rok na ową pannę; wszelako kiedym ią uźrzał w iey poufałościach w obliczu swoiey matki, która miała reputacyą naybacznieyszey y naysurowszey świętoszki swoiego czasu, a która śmiała się ieno z tego y barzo była temu rada, przewidziałem zaraz, iż z oney małey igry przydzie się do więtszey, barziey świadomey, y że z tey panienki będzie kiedyś tęga wycirucha, takoż się y stało.

Znałem dwie siestry z barzo poczciwego domu pikteńskiego, obie panny, o których dziwnie mówiono z przyczyny wielgiego pachoła baskiiskiego, który był u ich oćca. Ten pod osłoną, iż tańczył barzo dobrze, nie telko swoie tańce oćczyste, ale y wszytkie ine (tak iż wiódł zwyczaynie tańce, a nawet ich uczył), tańcował często z niemi y nauczył ie trzęsionki k...ewskiey, z czego przylgnęło do nich niemałe zgorszenie; wszelako nie omiszkały dobrze wydać się za mąż, bowiem były bogate; owo, na to słowo bogactwa ludzie nie patrzą na insze y bierą wszytko, by nawet ieszcze gorętsze y barziey piekące. Znałem późni onego Baska grzecznym żołnirzem y dwornego obyczaiu, tak iż snadnie można się było po nim spodziewać takiey sztuki. Odprawiono go z domu, aby uciszyć zgorszenie. Był żołnirzem w gwardyey pana Stroca.

Znałem równie ieden dom we świecie, ba, z nawiętszych, którego pani chowała wpodle siebie nieco poczciwych dziewcząt, miedzy inemi krewniaczek swoiego męża; owo ta pani była barzo chorowita y często miała sprawę z medykami a aptekarzami, których było zwyczaynie pełno w domu; że zaś panny często są podległe chorobom, iako bladaczce, upławom, frybrom y inym, zdarzyło się, iż dwie miedzy inemi zapadły na frybrę kwartanę; za czym przyzwano aptekarza, iżby ie pielęgnował. Wierę, pielęgnował ie swoiemi ziołmi a likami swego wyrobu, lecz nayzdatnieysze z nich było, iż przespał się z iedną (patrzcie mi obwiesia!), bowiem miał sprawę z tak piękną y zacną panną naszey Francyey, iż sam wielgi król byłby się nią barzo godnie zadowolnił; owo trzebaż było, aby ów pan aptykarz musiał iey wściubić swoią seryngę do brzucha.

Znałem ową pannę, która wierę, warta była inego ogiera; potem wydano ią za mąż, y iak ią dano za prawicę, tak też ią za taką przyięto. W czym uważam, iż była barzo przemyślna: bowiem, skoro nie mogła strzymać swoiey wilgoci, zwróciła się do tego, kto by iey wraz dał antidota, aby ustrzec ią od ciąży, bowiem tego dziewczęta obawiaią się nabarziey; owo bywaią w tem tak doświadczeni mistrzowie, którzy daią im zioła chroniące ie barzo dobrze od zastąpienia; abo też, ieśli zastąpią, spędzaią im ich ciążę tak subtylnie y tak roztropnie, iż nikt się na tem nie postrzeże y nie więcey poczuie iako ten wiatr; iako to słyszałem o iedney pannie, która wprzódzi była dworką nieboszczki królowey Nawarry, Margarety Pirwszey. Tey zdarzyło się przypadkiem lub z umysłu zayść w ciążę, bez zamiaru wszelako z iey strony. Owo nalazła biegłego aptykarza, który, sporządziwszy iey iakowyś odwar, spędził iey płód (który miał iuż sześć miesięcy), sztuka po sztuce, kawałek po kawałku, tak łatwo, iż przez cały czas tey zabawy nigdy nie uczuła przy tym cirpienia ani boleści, a potem wydała się grzecznie za mąż, tak iż mąż nie uznał by namnieyszego śladu. Co za biegły lekarz! bowiem tacy daią owym pannom likarstwa, aby mogły uchodzić za panny a prawice iak wprzódzi: które przytoczyłem w rozprawie o rogalach, a zwłaszcza iedno, o którym powiedał mi dawnego czasu ieden empiryk; iż trzeba wziąć piiawki y przystawić ie do przyrodzenia, y dać im tedy y owędy wyciągnąć a wyssać nieco krwie; za czym piiawki ssaiąc ią zostawiaią y czynią małe pęcherzyki y fistułki pełne krwie; tak iż gdy dzielny mąż dosiądzie w poślubny wieczór swoiey paniey, rozdziera iey one pęcherzyki, z których krew się wysącza y broczy, co iest z wielgą radością dla oboyga; owo tak 1'onor delia citadella é salvo. Zda mi się to likarstwo dobre a wszechmogące, ieśli iest prawdziwe, a ieśli nie skutkuie, iestci sto inych, lepszych ieszcze, iako ie umieią barzo dobrze zalecać, obmyślać y praktikować panowie medycy, uczeni y biegli aptykarze. Oto dlaczego ci panowie maią zwyczaynie cale ładne y grzeczne fortonki, bowiem umieią ranić y goić, iako niegdy lanca Peleusza.

Znałem onego aptykarza, o którym właśnie powiedałem, k'czemu dodam ieszcze iedno słówko przechodząc mimo: uźrzałem go w Genewie, za pirwszym razem kiedy byłem we Włoszech, bowiem wówczas droga tamtędy była zwyczayna Francuzom y więdła poprzez Szwaycaryą a Gryzony z przyczyny woyen. Wraz zapytałem go, co by porabiał w tem mieście y czy by tu bawił, aby kurować piękne panny, iako czynił we Francyey. Odpowiedział mi, iż przybył tu, aby czynić pokutę. "Iakże to! (rzekłem) zali nie iadacie tu tak smacznych kąsków iako tam?" - "Nie, wasza miłość (odparł mi), a to dlatego, iż Bóg mnie przyzwał a oświcił mi umysł, tak iż obecnie mam poznanie iego świętego słowa." - "Tak (rzekłem), toć iuż wówczas należeliście do oney religiey y paraliście się kurowaniem ciała y duszy, y kaznodzieiliście a dawali nauki dziwczętom." - "Ha, wasza miłość, w tey godzinie lepiey poznałem moiego Boga (tak odparł ieszcze) niż wówczas y nie chcę iuż grzyszyć."

Przemilczę siła inych rozmów, iakieśmy wiedli w tym przedmiocie, tak statecznych, iako y błaznuiąc co nieco; wszakoż prawda iest, iż ów obwieś posmakował tego kąska, który wiele barziey był godny iakiego poczciwego człowieka niż iego. Wszelako barzo miał rozum, iż opuścił ów dom co rychley, bowiem niczego dobrego nie byłby się doczekał. Owo zostawmy to. Niechay będzie przeklęty dla nienawiści a zazdrości, iaką mam ku niemu, iako powiedał pan Romsar do iednego medyka, który przychodził zazierać na iego miłą rano a wieczór, aby iey obmacać piersi, łono, brzuch, biedra y piękne ramiona, więcey niż aby leczyć ią z frybry, iaką cirpiała, na co uczynił pan Romsar barzo wdzięczny sonecik, zamieszczony w drugiey xiędze iego Amorów, który się zaczyna:


Ha! iakaż sroga zazdrość y gniw we mnie płoną
Przeciwko medykowi, co, późniey czy raniey,
Zachodzi po próżnicy obmacywać łono,
Brzuch, cycuszki a biedra moiey wdzięczney paniey.


Toż samo żywię wielgą zazdrość ku medykowi, który podobne sztuki świadczył z iedną cudną wielgą panią, którą miłowałem y u którey nie miałem takiey y podobney konfidencyi, a byłbych iey barziey pragnął niźli małego królestwa. Tacy ludzie, wierę, są barzo mile widziani u panien y niewiast y trefiaią się im ładne potrzeby, ieśli chcą się o nie zabiegać. Znałem dwóch medików na dworze, którzy zwali się: ieden pan Kasztelan, lekarz królowey matki, a drugi imć Kabryan, medyk pana Niewierskiego y który był wprzódzi u Fernanda Gonzagi. Obay mieli przygody miłosne (wedle tego, co powiedano) takie, iż co nawiętsi na dworze oddaliby duszę dyabłu (iako to się mówi), aby być ich współmiłośnikami.

Rozmawialiśmy iednego dnia, nieboszczyk baron Wito y ia, z panem Legrandem, wielgim medykiem pariskim, grzecznym w obcowaniu y barzo bystrego dowcipu, gdy ten odwidził rzeczonego barona, chorego na iakieś cierpienie miłosne; za czym gdyśmy go oba wyciągnęli na różne pogwarki a sprawy białogłowskie, na mą duszę, opowiedział nam tego co niemiara y przytoczył nam z tuzin opowiastek, od których przyroda człowiecza dęba stawała; y zapamiętał się w nich tak, iż za uderzeniem dziewiątey godziny rzekł nam powstaiąc ze swego siedzenia: "Dalibóg, więtszy ze mnie głupiec niźli wy, którzyście mnie tu zatrzymali dwie dobre godziny na blazgonieniu z woma, wżdy podczas przepomniałem o sześci czy siedmi chorych, których trzeba mi odwidzić"; za czym pozdrowiwszy nas odchodzi, my zasię krzyczymy za nim: "Ha! panowie medycy, wy tam znacie a wyczyniacie dobre sztuki, a zwłaszcza wy, panie, którzyście rozprawiali o tem, wierę, mistersko." Odparł nam pochylaiąc głowę: "Day wam Boże! day Boże! Ha, tak tak, wiemy y świadczymy dobre sztuki, bowiem wiemy sekrety, których cały świat nie wie; wszelako teraz, kiedym iuż stary, pożegnałem się iuż z Wenerą a iey synaczkiem. Ha, ha! Zostawiam to wam, którzy iesteści młodsi."

Iny rodzay ludzi, którzy dużo napsuli dziwcząt, kiedy się ich weźmie, aby ie uczyli nauk, to są ich bakałarze; ci łatwo mogą zło czynić, kiedy zapragną: bowiem przy takich lekcyiach, będąc sami z niemi w kownacie abo w ich kabinecie, możecie mnimać, iakie dogodności maią y iakie historye, baśnie y powiastki mogą im w porę podsuwać, aby ie wprawić w żarkość, y skoro ie uźrzą w takowey alteracyi y appetycie, iak umieią chwycić okazyią za połę.

Znałem pannę z barzo dobrego domu, y znaczną, powiedam wam, która zepsowala się y stala się k...ą stąd, iż usłyszała od swego bakałarza historyą, a radniey rzkąc baśnię o Tyrezyaszu, który, iż kosztował iedney y drugiey płci, obrany był za sędzię przez Iupitera y Iunonę w sprawie pomiedzy niemi dwoygiem, a mianowicie: kto ma y doznaie więcey rozkoszy w społkowaniu y uczynku wenericznym, mężczyzna czy biała głowa? Tenci umocowany sędzia rozsądził przeciw Iunonie, iż biała głowa; za czym ona, z urazy, iż była odprawiona iego wyrokiem, uczyniła ubogiego sędzię ślepcem y odięła mu zwrok. Nie trzeba się zdumiewać, iż oną pannę przywiedła na pokuszenie takowa opowieść; wżdy słyszała bowiem często, abo od swoich kompanionek, abo od inych niewiast, iże mężczyźni byli tego tak chciwi y naydowali w tym tak wielgą lubość, za czym mnimała, iż białe głowy (zważywszy osąd Tyrezyasza) musiały naydować ieszcze wiele więtszą; owo dlatego trzeba wypróbować, powiedaią. Ha! czyż takowych lekcyi godzi się, wierę, udzielać dziwczętom? Zali nie ma iuż inych? Wszelako ich mistrzowie powiedzą, iż chcą wszytko wiedzieć y że, skoro są przy nauce, skoro trefi się na ustępy y historye, które potrzebuią być wyłożone (abo też wykładaią się same), trzeba im ie wyłożyć y odczytać, nie przeskakuiąc ani przewyrtaiąc kartki; zaś ieśli ie przewyrtną, a zaś tamte zapytała o przyczynę y rzecze się im, iż miesce to iest mało obyczayne, hnet staią się barziey chciwe poznać ie y napieraią barzo sielnie swego mistrza, iżby ie im wyłożył; iako że przyroda ich iest pożądać tego, co im iest zbronione y czego się im nie chce powiedzieć. Ile panien studiuiących zgubiło się czytaiąc ową historye, którą opisałem, y ową Biblis, o Kaunusie y siła inych podobnych, opisanych w Metamorfozach Owidego lub też w xiędze, iaką ów napisał o Sztuce milowania; dorzućcie ieszcze bezlik inych sprośnych baiek y lasciwnych słówek inych poetów, których wydano drukiem, tako francuskich, łacińskich, iako greckich, italskich, iszpańskich. Owo tyż powieda przyśpiewka iszpańska: "De una mula que haze hin, y de una hija que habla latin, libera nos Domine."

Y Bóg wie, iak ci ich bakałarze, kiedy chcą zło czynić y daią takie lekcyie swoim uczenicom, iak umieią to przypieprzyć a podlać sosem, iż naypoczciwsza we świecie dałaby się znęcić. Czyż nawet święty Augustyn czytaiąc otwartą xięgę Eneidy, w którey się mieszczą amory a śmierzć Dydony, nie wzruszył się współczuciem y boleścią? Chciałbych mieć tyle setek talerów, ile było panien tak świeckich, iako y zakonnych, które się niegdy wzruszyły, zmazały a zbyty dziewictwa przez czytanie Amadysa z Galliey. Możecie zgadnąć, co zdolne są wskórać xięgi greckie, łacińskie y ine, wykładane, kommentowane a obiaśniane przez ich mistrzów, szczwanych lisów y wygów, wielgich nicponi, w ich sekretnych kownatach a kabinetach wśrzód onych wywczasów.

W żywocie świętego Ludwika, w historyey Pawła Emiliana, czytamy o iedney Margerycie, grebini Flandryey, siestrze Iohany, córki pirwszego Baldwina, cysarza Greków, która po niey nastąpiła, ile że tamta nie miała potomstwa; owo powieda o niey historyia to: dano iey w pirwszey młodości bakałarza zwanego Wilhelmem, człowieka szacowanego za swóy święty żywot y który złożył iuż nieiakie śluby kapłańskie, co mu niiak nie przeszkodziło spłodzić dwoyga dzieci swoiey uczenicy, które nazwano Iehanem y Baldwinem; co odbyło się tak sekretnie, iż niewiele ludzi się w tym postrzegło, wszelako potem byli uznani iako prawi dziedzice iey od papieża. Co za wyrok y co za pedagogus! Czytaycie w historyey.

Znałem na dworze iedną wielgą damę, która miała reputacyą, iż daie sobie wygadzać swemu lektorowi a bakałarzowi; tak iż Szykot, trefniś królewski, wycylował w nią iednego dnia uszczypek przed I.K.Mością y mnogiemi inemi osobami ze dworu, powiedaiąc iey, zali nie wstyda się dawać sobie wygadzać (tu rzekł całe słowo) tak brzydkiemu a szpatnemu samcowi y nie ma tyle rozumu, aby sobie wybrać pięknieyszego. Kompania zaczęła się sielnie śmiać, a zaś dama płakać, podeźrzewaiąc, iż to król kazał iey wyrządzić tę posługę: bowiem zwyczayny był takich igrów. Ine znałem barzo wielgie damy y znaczne xiężniczki, które co dnia zabawiaiąc się w swoich kabinetach pisaniem, abo, lepiey rzekłszy, udaiąc tę zabawę, wygadzały sobie sumniennie ze swemi sekretarzami, których znałem; a zaś kiedy nie wołały ich do pisania, nie maiąc przyczyny po temu, kazały im czytywać, aby lepiey ubarwić wszytko, powiedaiąc, iż gdy czytaią same, zwrok im się niszczy.

Owe damy, które czynią wybór tego rodzaiu ludzi, nie zasługuią na wymówkę, owszeyki na wielgie potępienie, ile że maią wszelaką swobodę a dogodność uczynienia wyboru, iaki im przypada do smaku. Wszelako ubogim pannom, które są niewolnemi ieńczyniami swoich oćców a matek, krewnych a opiekunów abo pań swoich y żyią w lękliwości, mus iest podiąć każdy kamień, iaki naydą na drodze, aby się brać do roboty, nie bacząc, czy iest gorący czy zimny, czy pieczony, czy gotowany, y przeto, wedle tego, iak się okazyia nastręczy, posługuią się nayczęściey swoimi pokoiowcami, swemi preceptorami a bakałarzami, onemi psuycami papieru, graykami na fletni, skrzypkami, tancmistrzami, malarzami, prosto tymi, od których uczą się onych sztuk a rzemięsł, ba, nawet czasem duchownemi kaznodzieiami a mnichami, iako o tem mówi Bokacyusz y królowa Nawarry w swoich Opowieś ciach; bierą też czasem y paziów (widziałem takie), y lokalów, komedyantów, iako znałem dwie panny na dworze, rozmiłowane w dwóch, a zażywaiące więtszey mnogości; poetów także, iakoż znałem ich wielu, którzy pouwodzili piękne panny, niewiasty a wdowy, bowiem takie osoby barzo rade widzą hołdy pochlebstwa y łapią się na tę wędę; prosto, bierą wszytkich, których naydą pod ręką y mogą dołapić.

Adwokaci a prokuratorowie są takoż barzo nieprzezpieczni. Y oto dlaczego tenże sam Bokacyusz y ini z nim nayduią, iż panny są barziey wytrwałe w miłowaniu y barziey w tym ustawiczne niżeli niewiasty a wdowy, ile że są podobne osobom, które są na wodzie w tonącym statku: ci, co nie umieią zgoła pływać, chytaią się pirwszych gałęzi, iakich się mogą uczepić, y dzierżą się ich stale a uparcie, aż dopóki kto nie przydzie; ine zasię, umieiące dobrze pływać, rzucaią się we wodę y dzielnie pływaią, aż dopóki nie zawiną do brzegu: tak samo panny, skoro ułapiły iakiego służkę, trzymała go y strzegą wytrwale tego, którego pirwszego wybrały, tak iż nie chcą go wypuścić y miłuią go stale, z obawy iżby mogły nie mieć swobody a okazyey ziednania sobie drugiego, iak by chciały; natomiast niewiasty zamężne a wdowy, które przeźrzały chytrości miłosne y są w nich misterkiniami, y maią do syta swobody a dogodności pływać po wszytkich wodach bez nieprzezpieczeństwa, bierą taki towar, iaki im smakuie; y ieśli sobie omierżą takiego służkę abo go utracą, umieią hnet naleźć drugiego abo też dadzą się obsłużyć dwom, bowiem dla nich na iednego straconego hnet naydą się dway nowi. Co więtsza, panny niebożątka nie maią ani sposobów, ani maiętności, ani talerów, aby sobie sprawiać codziennie nowych służków: wżdy wszytko, co mogą dać miłośnikowi, to iakieś ubogie pamiąteczki ze swoich włosków abo liche perełki, abo paciorki, abo naramienniczki, iakieś ubogie pirzścionki abo szarfeczki y ine drobne, liche podarki, nie kosztuiące zgoła; bowiem chociaby panna, iako widziałem takie, była nabarziey znaczna, z możnego domu a bogata dziedziczka, zawżdy iey ociec, matka, krewni a opiekunowie trzymaią ią tak kuso z iey zasobem, iż nie ma sposobu użyczyć ich swoiemu służce ani też szyrzey rozwiązać swoią taszkę, cheba ieno oną od przodku; a także iż same z się są skąpe,chociaby ieno dla tey dobrey przyczyny, iż maią z czego być rozrzutne; bowiem szczodrość zawisła y zależy od śrzodków; zasię niewiasty a wdowy mogą swoiemi maiętnościami rozrządzać barzo swobodne, ieśli ie maią; a zwłaszcza kiedy czuią chuć ku mężczyźnie y rozmiłuią się w nim a rozdurzą, sprzedałyby a oddałyby wszytko, aże do koszuli, radniey, niżby miały go nie posmakować; tak iako łakomce a tacy, co nadmierne smaki maią w gębie, kiedy maią ochotę na dobry kąsek, muszą go posmakować, choćby nie wiedzieć co kosztował na targu. Bidne panny nie maią tey samey wolności, ieno wedle tego, co im się trefi, czy dobre, czy lichsze, mus im iest na tym poprzestać.

Przyczyniłbych niezmierną mnogość przykładów onych ich amorów y ich różnych appetytów a cudacznych rozkoszek; wszelako nigdy bych nie skończył: przy tym takie powieści niewiele miałyby smaku, gdyby ich nie nazywać po imieniu a po nazwisku, czego nie chcę uczynić dla powszechnego dobra, bowiem nie życzę ich podawać w osławę, a przyrzekłem sobie unikać w tey xiążce wszelakiego zgorszenia, tak iżby mi nikt nie mógł przyganić niiakiey omowy. Owo gdy się przytacza nieiakie powiastki, a zaś zmilcza imiona, nie masz w tym żadnego zła; wey pozwalam odgadywać światu osoby, o które chodzi: zgoła barzo często będą myśleli ludzie iedną, a to będzie cale ina.

Owo, tak iako widzi się drzewo takiey y odmienney przyrody, iż iedno pali się cale zielone iako iesion a buk; ine zasię, które, chociaby były suche, stare a połupane od dawna, iako wiąz, olcha y ine, palą się dopiero barzo powolnie, zasię siła inych (iako to iest powszechna przyroda wszytkich drzew suchych a starych), skoro wyschną a postarzeią się, płoną tak nagle, iż zdadzą się raczey strawione a spopielone niżeli spalone, tak samo rzecz się ma z pannami, niewiastami a wdowami: iedne, skoro tylko są w zieloności swoiego wieku, płoną łacno y tak dobrze, iż, rzekłbyś, z żywota swoiey matki wyniosły gorącość miłosną a stateczne k..ewstwo; iako piękna Lais wzięła to po Tymandrze, swoiey matce, k..wie barzo niepospolitey; y sto tysięcy inych, które wzięły to po tęgich maciach wyciruchach, iż nie czekaią nawet wieku swoiey źrałości, który przypada w dwunastu abo trzynastu leciech, aby nadpocząć owocu miłości, ieno rychley imaią się tego, iako zdarzyło się przed niespełna dwunastu laty w Pariżu z iedną córką pasztetnika, którey trefiło się popaść w ciążę w wieku dziewięci lat; za czym, gdy zaniemogła na skutek swoiey ciąży y ociec iey zaniósł iey urynę medykowi, ów medyk hnet zaświadczył, iż nie może tu być iney słabości, ieno iż zastąpiła. "Iakże to, panie! (odparł ociec) Toć moia córka nie ma więcey dziewięci lat." Któż owo był zdumiony? Wierę, ów pan medyk. "To iedność (rzekł); pewne iest to, iż iest w ciąży." Y zwizytowawszy ią szczegółowiey nalazł, iż w rzeczy tak było; za czym, skoro wyznała, z kim miała sprawę, ukarano iey galana śmierzcią z wyroku sądowego, iż wszedł z nią w porozumienie w wieku tak nieźrałym y zapłodnił ią tak z młoda. Barzom iest nierad, iż mi wypadło przytoczyć ów przykład y pomieścić go tutay, ile że dotyczy osoby pospolitey y niskiego stanu; bowiem intencyą moią było nie mamić moiego papieru dla tak lichych osób, ieno dla znacznych a wysokich. Odbieżałem w tym nieco od mego zamiaru; wszelako wymawia mnie to, iż opowieść iest barzo rzadka a niezwyczayna; wey nie znałem też iney, aby się taki cud wydarzył (to iest, rozumiem, aby wyszedł na iaw), u naszych wielgich dam, o których dobrze znam, iż, wierę, w takim wieku y w dziewięci, dziesięci, dwunaściech y trzynaściech lat nosiły a cirpiały barzo snadnie samczyka, czy to w porubstwie, czy też w węźle małżenskim, iakobych mógł przytoczyć siła przykładów o wielu zbawionych dziewictwa w takowem dziecięctwie, a wżdy nie pomarły z tego ani też nawet nie omdlały z udręczenia, ieno cheba z lubości.

K'czemu przypominam sobie opowieść o iednym bywałym a dzielnym panie, iak tylko może być iaki żyw we świecie, zmarłym iuż; owo ten użalał się iednego dnia na przestronność przyrody u paniey y niewiast, z któremi miał sprawę. Powiedał, iż w końcu mus mu będzie szukać dziwczątek nieletnich y iakoby wyszłych świżo z kolebki, aby w nich nie czuć się tak przestrono iakoby na pełnem morzu, iako mu się to zdało z inemi, y dla więtszey rozkoszy pływania w ciasnem miescu. Gdyby był zwrócił te słowa do iedney godney a wielgiey paniey znaiomey mi, byłaby mu dała tę eamą odpowiedź, iaką uczyniła iednemu szlachcicowi skądsiś; temu, gdy do niey przyszedł z temi samemi żalami, tak mu odparła: "Nie wiem, komu lza iest radniey się użalać, czy wam mężczyznom na naszą obszyrność a przestroność, czy nam białym głowam na waszą małość a nikłość abo radniey na wasze małe y misterne przybory; bowiem tyleż przystało nam się użalać na was co wam na nas. Owo gdybychcie mieli waszą miarę sposobną do naszego kalibru, nic bychmy sobie nie mieli do przyganiania wzaiem."

Owo ta dobra pani miała szczyrą racyią; y dlatego to nieiaka wielga dama iednego dnia na dworze patrząc a poglądaiąc na onego wielgiego Heraklesa z brązu, wzniesionego na studni we Fontenełbie (a prowadził ią pewien godny szlachcic trzymaiąc ią pod pachę), rzekła mu, iż ten Herakles, mimo że iest barzo dobrze obrobiony a wyobrażony, wszelako nie iest tak dobrze ukształcony we wszytkich swoich członkach, iakoby było potrzeba, a zwłaszcza ten od śrzodka iest nazbyt mały y nierówny a mało zgodny naprzeciw iego olbrzymiemu ciału.

Szlachcic odpowiedział iey, iż nie ma na to co rzec, iedno iż trzeba mnimać, iż w onym czasie białe głowy nie miały swoiey rzeczy tak przestroney iako w czasie dzisieyszym.

Iedna barzo wielga pani a xiężniczka dowiedziawszy się, iż niektórzy okrzcili iey imieniem barzo wielgą a grubą kolubrynę, zapytała o przyczynę tego. Nalazł się ktoś, kto iey odpowiedział: "Owo, pani, z tey przyczyny, iż iest więtszego a obszyrnieyszego światła niźli ine."

Prawda iest wszelako, iż nalazły dość likarstw y nayduią ich codziennie dosyć, aby uczynić swoie wrota barziey wąskiemi, ściśnionemi a opornieyszemi do wniścia; których lików niektóre używaią, ine zasię nie; wszelako mimo to, kiedy droga iest dobrze ubita y wyieżdżana często przez ustawiczne społkowania a obcowania abo przechody dziecek, otwór u wielu iest coraz więtszy a przestronieyszy. Zgubiłem się nieco a zabłąkałem w tey rzeczy; wszelako, iże było to zgodne z przedmiotem, nie masz w tym złego; owo wracam do moiey drogi.

Wiele inych panien bywa, które daią minąć oney wielgiey młodości a zieloności swoich lat y czekaią więtszey źrałości a wysuszenia, czy to że z przyrody swoiey są barzo zimne z samego początku y doźrzewania (bowiem bywaią y trefiaią się takie), bądź że to są krótko trzymane, iako barzo iest potrzeba u niektórych; bowiem, iako powieda przyśpiewka iszpańska: "Vinas e ninas son muy malas a guardar" - "Winne grona a dziwczęta barzo trudne są do ustrzeżenia", aby bogday iaki przechodzień, kraian abo obcy, ich nie posmakował; a zwłaszcza kiedy poczynaią czuć przyrodzoną wilgotność swoiego ciała; wżdy ine bywaią, które są tak nieczułe, iż wszytkie akwilony a wichury zimowe nie zdołałyby ich wzruszyć a zachwiać. Ine bywaią tak głupie, tak prostacze, tak grubaśne a nie nauczone, iż nie chciałyby nawet usłyszeć owego imienia miłości; iako słyszałem o iedney białey głowie podaiącey się za surową y reformatkę, która, gdy usłyszała, iż mówiono o iakiey k...ie, hnet wpadała w omdlenie; owo kiedy opowiedziano tę wiadomość iednemu wielgiemu panu przed iego żeną, ów odparł: ,,Niechże tedy ta pani nie przychodzi tutay, bowiem ieśli iuż mdleie, iż usłyszy, gdy mówią o k...ie, hnet by na miescu pomarła, skoroby uźrzała taką."

Bywaią wszelako panny, które, skoro zaczną nieco czuć wolą bożą, oswaiaią się tak dobrze, iż hnet przychodzą iadać z ręki. Ine są tak nabożne a sumnienne, tak lękaiące się przykazań Boga, naszego Pana, iż precz od się oddalaią przykazanie miłości. Przedsię widziałem mnogo takich świętulek a oćczenaszek, wylizuiących obrazki y mieszkanek ustawicznych kościołów, które pod tą obłudą żywiły a chowały swóy ogień, aby przez takowe fałsze a udania świat się na nich nie obaczył y miał ie za barzo wstydliwe, wierę, na wpół święte, iako ową świętą Katarzynę Sieneńską. Iakoż barzo często oszukały świat y ludzi, iako słyszałem o iedney wielgiey xiężniczce, ba, królowey, zmarłey iuż, która, kiedy chciała nagabnąć kogoś wedle amorów (bowiem barzo była im podległa), zaczynała swoie rozmówki zawżdy od miłości bożey, iaką mu iesteśmy winni, y hnet przeprowadzała ie ku miłości świeckiey y na swóy zamiar żądania iey od tego, z którym więdła rozmowę, z czego potem przychodziła iuż do wielgiey sprawy abo co namniey do quintey esencyey. Oto iako owe dewotki abo raczey bigotki nas mamią; rozumiem tych, którzy będąc mało bystrzy nie przeznali ich obyczaiu.

Słyszałem iedną opowieść, nie wiem, czy jest prawdziwa: kiedy w niedawnych leciech odbywała się procesyia w iednem mieście we świecie, poiawiła się biała głowa, mnieysza z tem wielga czy mała, boso y w wielgim umartwieniu, kaiaiąca się a zawodząca więcey niż dzie- sięć inych; a było to w post. Owo gdy stamtąd odeszła, poszła obiedować ze swoim gachem, pożywaiąc ćwierć iagnięcia y szynkę: od czego zapachy szły aż na ulicę; zaźrzano do wnętrza y naleziono ich przy takim festynie. Poymano ią y skazano, aby się przechadzała po mieście ze swoią ćwiartką iagnięcia na rożnie na ramieniu, a szynką uwieszoną u szyie. Nie dobrzeż to wymyślono, aby ią ukarać w takim sposobie ?

Ine bywaią białe głowy dumne, wyniosłe, które, rzec by można, zieią wzgardę dla nieba y ziemi, poniewiraią mężczyzn y ich miłosne przymówki y pędzą ie precz daleko; wszelako przeciw takim trzeba ieno zyskiwać na czasie y mieć cirpliwość a wytrwanie, bowiem z tym wszytkim y z czasem dostaniesz ie y uiarzmisz zgoła aż do pokory, iako iż przyrodzeniem iest hardości a pychy, skoro iuż pokazała swoie sztuki y wyniesła się barzo wysoko, iż zstępuie y podupada. Owo właśnie z owych hardych siła takich widziałem, które, nagardziwszy się tyle miłością a tymi, którzy im o niey prawili, hnetki spokomiały a miłowały, ba, nawet poślubiały ludzi niskiego stanu y zgoła w niczym im nie równych. Tak sobie dworuie z nich amor y karze ich za ich hardość, y rad ie napastuie uparciey niż ine, bowiem zwycięstwo tym chłubnieysze, skoro przezwycięża samą chlubę.

Znałem niegdy na dworze pannę tak wyniosłą y wzgardliwą, iż gdy iaki kawaler a galant nagabnął ią y chciał coś uradzać o miłości, hnet odpowiedała mu tak hardzie y z taką wzgardą dla spraw miłosnych, słowami tak wyniosłemi a nieznośnemi (bowiem była ostrego ięzyka), że iuż nie ważył się wracać; a zaś gdy trefunkiem niekiedy kto chciał ią nagabnąć y zaczypić, hnet odprawiła takiego y zmyła do czysta, y słowem, y postawą ze wzgardliwemi minami, iakoż była barzo ostro kuta. Wreszcie miłość zagarnęła ią a pokonała; y podała się tak sielnie ku iednemu, iż zaszła czysto w ciążę trzy niedziele przed swoiem zamężciem, a wżdy ten ktoś cale nie mógł iść w paragon z mnogością iney godney szlachty, która żądała iey sługiwać. W czym trzeba powiedzieć z Horacym: "Sic placet Veneri" - "Tak spodobało się Wenerze"; y to są owe iey cuda.

Przyszła mi raz ochota na dworze sługiwać iedney cudney y godney pannie, barzo bystrego dowcipu, z wieldze poczciwego domu, wżdy barzo hardey y wyniosłego umysłu; wszelako rozmiłowałem się w niey nadmiernie. Umyśliłem iey sługiwać y przemawiać do niey tak samo górnie a z piętra, iako ona mogłaby mi mówić y odpowiadać; niechże, iako to mówią, trefi kosa na kamień. Nie czuła się przez to by namniey zelżona, bowiem, poczynaiąc sobie z nią takowym strychem, schlibiałem iey przy tem sielnie, ile że nie masz nic, co by snadniey zmiękczało twarde serce białogłowskie, iako pochwały tak iey cudności y wyborności, iako iey pychy; wierę, prawiłem iey, iż to iey przystało barzo dobrze, ile że przez to nie iawiła nic pospolitszego, y że panna abo pani, gdy się okazuie nazbyt łaskawą a przystępliwą, nie niesącą się górnie y nie wspiraiącą się na hardey reputacyey, nie iest godna, iżby iey pilnie służono; wżdy przez, to szacowałem ią iakoby więcey ieszcze y nie chciałem iey inaczey nazywać ieno "moia chluba". W czym sobie tak podobała, iż równie y ona chciała mnie nazywać swoim "harogantem". Iadąc tak wciąż daley, sługiwałem iey długo y owo mogę się poszczycić, iż miałem w iey łaskawości udziału tyleż abo więcey niźli iaki bądź wielgi pan na dworze, z tych, co żądali iey sługiwać; wżdy ieden, barzo ulubiony od króla, wierę, dzielny a sierdzity szlachcic, wydarł mi ią y za łaską królewską mi ią sprzątnął y poślubił. Wszelako, póki żyła, takowe porozumienie trwało ciągle pomiedzy nami y zawżdym ią wieldze szacował. Nie wiem, zali mi kto przygani, iż umieściłem tu tę opowieść, bowiem powiedaią snadnie, iż wszelka opowieść o sobie nie iest smaczna; wszelako tym razem złapałem się w tym, mimo iż w tey xiędze wiele zamieściłem opowieści o sobie wszelakiego rodzaiu, wszelako zmilczałem imię.

Bywaią ieszcze ine panny, tak wesołey przyrody y które są tak ucieszne, takie figlarki y wesołeczki, y nie maią iney rzeczy w myśli iak ieno śmiać się, spędzać chwile na trefnowaniu, tak iż nie maią czasu posłuchać ani pomyśleć o czym inym iak ieno o swoich małych igraszkach. Znałem siła takich, które radsze byłyby słyszeć skrzypki abo tańczyć, abo skakać, abo biegać niźli wszytkie pogwarki miłosne; ine znów polowanie, tak iż można ie było snadniey nazwać siestrami służebnemi Dyiany niżeli Wenery. Znałem iednego dzielnego a sierdzitego szlachcica (pomarł iuż), który tak się zatracił przez miłość do iedney panny, potem zasię wielgiey paniey, iż ginął od tego: "Bowiem - powiedał - kiedy ia iey chcę okazać moie chucie, ona prawi mi ieno o swoich psach a łowach; tak iż rad bych z szczyrego serca przeczarować się w iakiego pięknego charta abo ogara y żeby dusza moia weszła do ich ciała, wedle mnimania Pythagorasa, aby ta panna mogła zatrzymać się chwilę przy moiey miłości, a zaś ia zleczyć się z moiey rany." Wżdy potem poniechał iey, bowiem nie był z niego dobry doieżdżacz ani myśliwiec y nie mógł iey nadążyć y towarzyszyć iey wszędy, gdzie iey puste żądania, iey ucieszki a igry ią powoływały.

Owo trzeba zważyć iedną rzecz: iż takie panny, skoro iuż zbyły się swego źrebięcego stanu y poczuły iuż swoią przyrodę (iako to się powieda o źrebiętach), y skoro się tak wyigrały w pomnieyszych igrach, chcą spróbować oney więtszey, chocia późno; y młodość taka podobna iest oney u młodych wilczków, które są wszytkie ładne, wdzięczne a ucieszne czasu swey mleczney sierci, wszelako przyszedłszy do wieku zmieniaią się w złoczyńce a utrapieńce. One panny, o których powiedam, czynią tak samo; dobrze się naigrawszy a nasyciwszy swoie chętki w ucieszkach y figlach młodości, w łowach, balach, gierkach, kurantach, pląsach, późni zasię chcą się imać wielgiego tańca y onego słodkiego korowodu bogini amorów. Prosto (aby zrobić ostateczny koniec), nie zdarza się widzieć panien, niewiast abo wdów, aby wcześni lub późni wszytkie nie zapłonęły, abo w swoim czasie, abo poza swoim czasem, iako wszytkie drzewa za wyiątkiem iednego, nazwanego modrzewiem, do którego one cale nie są podobne, mimo iż wielu by życzyło ie widzieć podobnemi.

Ów tedy modrzew to iest drzewo, które nigdy nie płonie y nie daie ognia ani płomienia, ani węgla, iako doświadczył tego Iuliusz Cezar. Powracaiąc z Galiey polecił mieszkańcom Piemontu, aby mu dostarczyli żywności y przygotowali postoie na gościńcu iego marszu. Usłuchali go wszytcy, iedno niektórzy, z zamku zwanego "Modrzewiówka", nie, gdzie zamknęło się co nieco leda iakich nicponiów, którzy bawili się w opornych a buntowników, tak iż Cezar musiał zawrócić a iść ich oblegać. Zbliżaiąc się do fortycy uźrzał, iż była warowna ieno drzewem, z czego hnet począł sobie dworować, powiedaiąc, iż wraz ich dostanie. Za czym kazał naznosić siła drewek y słomy, aby zażec ogień; iakoż buchnął tak wielgi y płomień dał tak znaczny, iż hnet nadziwano się uźrzeć zgliszcza a gruzy; wszelako kiedy ogień się strawił a płomienie przycichły, wszytcy byli barzo zadziwieni, bowiem uźrzeli fortycę w tym samym kształcie, iako była wprzódzi, y w całości, zgoła nie spaloną ani wniwecz obróconą; za czym trzeba było Cezarowi wspomóc się inym likarstwem, ba, czystym podkopem, co było przyczyną, iż ci z wewnątrz weszli w układy a poddali się; od nich to poznał Cezar cnotę owego drzewa modrzewiu, od którego nosił ów zamek nazwę "Larignum", bowiem był zeń zbudowany y obwarowany. Siła iest oćców, matek, krewniaków a mężów, którzy chcieliby, aby ich córki a żeny podane były na przyrodę tego drzewa, aby płonęły sielnie bez śladu y bez skutku; z czego byliby barziey spokoynego umysłu y czoło nie swędziałoby ich tak często, y nie byłoby tyle iawnych k...w y tylu odkrytych rogalów. Wszelako to nie iest godziwe ani w ten, ani w iny sposób, bowiem świat barziey by stał się wyludniony y ludzie żyliby na nim iakoby z marmoru, bez żadney rozkoszy ani lubości, iako to powiedali ieden y iedna (których wiem), y Natura byłaby niedoskonała, zasię tak iest barzo doskonała; za którą idąc, iako za dobrym hetmanem, nie obłądzimy się nigdy z dobrey drogi.



ARTYKUŁ TRZECI

O MIŁOŚCI WDÓW

Tedy dość iuż uradzać o pannach, słusznie się godzi teraz, abychmy pomówili z kolei o paniach wdowach.

Miłość wdowia iest dobra, dogodna y pożyteczna, ile że wdowy zażywaią pełney wolności y bynamniey nie są niewolnicami oćców, matek, krewnych a mężów ani, co więtsza, żadnego tribunału; za czym można do syta świadczyć miłość wdowie y sypiać z nią y nie iest się za to pokaranym iako za panny a niewiasty zamężne; nawet Rzymiani, którzy nam przekazali co nawięcey praw, iakie żywią u nas, nigdy ich nie dawali karać za ten postępek ani na ciele, ani na maiętności, iako to wiem od iednego barzo uczonego w prawie, który mi ku temu przytoczył Papiniana, owego wielgiego prawodawcę. Ten, rozważaiąc kwestyę cudzołóstwa, powieda to: iż spadkobierca nie ma żadney zaczypki ani prawa względem obyczayności wdowy zmarłego, gdyż ieno telko mąż za swego życia mógłby był pozwać za to swoią żenę przed sądy; owo wówczas mógłby spadkobierca przeiąć prawo ścigania iey daley, wszelako nie w inym razie. Iakoż, w rzeczy, nie naydzie się zgoła w całem prawie rzymskiem żadney kary nałożoney wdowie, chyba tey, która ponownie poymie męża w roku swoiey wdowskiey żałoby abo też która, nie wydawszy się ponownie, urodzi dziecię po iedynastym miesiącu, tegoż roku, iako że pirwszy rok iey wdowstwa mnima się być poświęconym czci iey pirwszego łoża.

Było też prawo ogłoszone przez Eliogabala, iż wdowa nie ma się wydawać w roku po śmierzci męża, iżby miała swobodę płakania przez cały rok y pilnego myślenia o wzięciu sobie nowego. Co za prawo! Oto mi dobra przyczyna. Co się tycze iey wdowiego wyposażenia, spadkobierca nie może iey odiąć takowego, chociaby nawet wyprawiała ze swoim ciałem wszytkie błazeństwa we świecie; na co ten, od którego to wiem, przytoczył mi piękną racyią; bowiem, gdyby spadkobierca, który nie ma iney myśli niż ku maiętności, miał otwarte wrota, aby obwinić wdowę o to przestępstwo y zbawić ią iey wiana, byłyby tem samem otwarte drzwi dla iego potwarzy; y nie byłoby wdowy, by nawet naycnotliwszey, która by się mogła uchronić od oszczerczych prześladowań onych lubych spadkobierców.

Wedle tych wiadomości, iako widzę, białe głowy rzymskie miały dobre czasy y dobrą przyczynę folgowania sobie; y nie trzeba się dziwić, iż iedna za czasu Marka Aurelego, iako to mieści się w iego żywocie, idąc za orszakiem pogrzebnym swoiego męża, pośród nawiętszych krzyków, szlochów, wzdychań, płaczów a lamentacyi, ściskała rękę barzo ciasno temu, który ią podtrzymywał a prowadził, czyniąc tem znak, iż to było ku miłości a małżenstwu, wżdy po upływie roku (gdyż inaczey mogłaby go zaślubić ieno za dispensą, iako takową dispensę otrzymał Pompeiusz, kiedy poiął córkę Cezara, wszelako udzielana była ieno barzo wielgim); takoż po roku ią zaślubił; wey iuż przez ten czas miał z niey zawżdy same smaczne kąski y siła dobył placuszków z iey pieca, iako to powiedaią. Owa pani nie chciała nic stracić, ba zaopatrowała się zawczasu; wżdy dlatego nie uroniła nic, ani ze swoiey maiętności, ani wdowiego wiana.

Oto iak wdowy rzymskie były szczęśliwe, iako są ieszcze y nasze wdowy francuskie, które przez to, iż daią radość swemu sercu a swemu wdzięcznemu ciałku, nie tracą nic ze swoich praw, mimo iż tribunały nasze siła takich spraw rozważały; iako wiem iednego możnego a bogatego pana we Francyey, który długo prawował swoią bratową o wiano, obwiniaiąc ią, iż iey życie było cokolwiek wszeteczne, y ieszcze domieszał do tego iakąś iną, ba cięższą zbrodeńkę; wey mimo to wygrała ów proces; y trzeba było onemu dobremu szwagrowi wyposażyć ią uczciwie y dać iey, co się iey należało; tyle ieno, iż odebrano iey opiekę nad synem y córką, zwłaszcza iż się ponownie wydała; na co sędziowie y wieldzy senatorowie tribunału maią wzgląd y nie dozwalaią wdowom, które ponownie się wydaią, opieki nad swemi dziećmi; mimo iż, niedawno temu, wiadome mi są wdowy cale nieledacyiakiego stanu, które poiąwszy męża zabrały swoie córki nieletnie, wbrew swoim szwagrom y inym krewnym; wszelako barzo im w tym była pomocna łaska xiążęcia, który z niemi miał porozumienie. Iako iż nie ma prawa, którego by gładki kuper nie obalił. Wszelako wyrzekam się rozprawiania o tym przedmiocie, ile że iest to nie moia professyia y że, mnimaiąc rzec co dobrego, możebna rzekłbych nic do rzeczy: zdaię się w tym na naszych wielgich prawodawców.

Owo, spomiędzy naszych wdów iedne podobaią sobie ieszcze wrócić w małżenstwo y ieszcze raz zmacywać ten bród, iako marynarze, którzy, ocaleni po dwóch, trzech, czterech rozbiciach, powracaią ieszcze na morze, y iako też czynią y niewiasty zamężne, które, będąc w boleściach rodzenia, przysięgaią, przeklinaią się, iż nigdy ku temu nie wrócą, wszelako zaledwie że ieszcze wywód odprawią, a iuż imaią się znowu chwierutać swoie łóżeczka. Iako iedna pani iszpańska, która będąc w boleściach rodzenia kazała sobie zapalić gromnicę Nayświętszey Panny z Monseratu, która znacznie pomaga do rodzenia z przyczyny mocy oney Nayświętszey Panny. Mimo to nie przestała doznawać srogich boleści y przysięgać, iż nigdy k'temu nie powróci. Owo zaledwie zległa, iuż rzekła pokoiowey, która trzymała świcę zapaloną: "Serra esto cabillo de candela para otra vez" - "Schoway ten koniuszek świcy na następny raz."

Ine panie nie chcą iuż brać męża; y z tych, które nie chcą tego, wiele iest y było, które, popadłszy we wdowstwo w kwiecie swoiego wieku, poprzestały na tym.

Widzieliśmy królową matkę, iak, owdowiawszy w trzydziestym siódmym lub ósmym roku życia, statecznie pozostała iuż wdową; y mimo iż była pani cudna, barzo powabna a godna miłości, nie pomyślała ni o iednym, iżby go zaślubić. Wżdy może mi kto powiedzieć, iż kogóż mogła zaślubić, który by był dorosły do iey wielgości y równy owemu wielgiemu królowi Hendrykowi, iey nieboszczykowi panu a mężowi, y że byłaby straciła rząd królestwa, sto razy więcey warty niżeli sto mężów y którego utrzymanie było wiele lepsze y wiele uciesznieysze! Wszelako nie ma rzeczy, którey by miłość nie dała przepomnieć; owo tym więcey należy chwalić tę panią y chować ią w świątyni chluby a nieśmiertelności, iż się powściągnęła a przezwyciężyła y nie uczyniła iako iedna królowa wdowa, która nie mogąc tego strzymać zaślubiła swoiego marszałka dworu, nazwiskiem pana Rabodansza: co królowi, iey synowi, zdało się barzo nieprzystoynem a dotkliwem; wszelako potem, iż była iego matką, odpuścił iey y darował onemu Rabodanszowi, iż ią zaślubił, z tem iż w dzień przed światem ma iey sługiwać zawżdy iako marszałek dworu, aby nie zbawiać matki iey dużości a maiestatu, zasię w nocy może z nim robić, co zechce, może się nim posługiwać iako swoim sługą abo panem, zdaiąc to na ich diskrecyą a wolą iednego y drugiego; wżdy można mnimać, iż to on nad nią przewodził; bowiem chociayby nawiętsza była, gdy przydzie na to, zawżdy iest uiarzmiona od swoiego zwierzchnika, wedle prawa natury y narodów w tey rzeczy. Wiem tę powieść od nieboszczyka wielgiego kardynała Lotaryngskiego ostatniego, który opowiedał ią w Połasie królowi Franciszkowi Drugiemu, gdy ów promował ośmnastu kawalerów ordyru św. Michała, liczba barzo wielga, nie widziana ani słyszana dotąd; y miedzy inemi był tam pan Rabodansz, barzo szedziwy, którego od dawna nie widziano na dworze, cheba w niektórych naszych dawnych wyprawach woyennych, ile że usunął się nieco po śmierzci pana Lotreka, z żałości a smutku (iako to widzi się nieraz), iż utracił swoiego dobrego pana: był iego kapitanem gwardyey w iego podróży do królestwa Neapolu, gdzie tamten umarł; owo powiedał ieszcze pan kardynał, iż mnimał, że ten pan Rabodansz pochodził z tamtego małżenstwa. Niedawno temu iedna pani francuska zaślubiła swego pazia, ledwie wyzwoliwszy go z paziowstwa, a przedsię dosyć długo wytrwała we swoiem wdowstwie.Zostawmyż teraz owe obyczaie wdowskie, a pomówmy o więtszych y o statecznieyszych.

Mieliśmy naszą królowę Francyey, donnę Izabellę Austryacką, zaślubioną nieboszczykowi królowi Karlowi Dziewiątemu, a którą możemy wszędy sławić, iż była iedna z nalepszych, naysłodszych, nayroztropnieyszych y cnotliwszych królowych, iakie panowały od czasu panowania wszytkich królów a królowych, iacy kiedy bądź panowali; mogę to powiedzieć y każdy ze mną, który ią widział abo słyszał w rozmowie, nie czyniąc krzywdy inym y z barzo wielgą prawdą. Była to barzo cudna xiężniczka, z płcią na twarzy tak piękną a subtylną, iakiey nie miała żadna dama na iey dworze, y wieldze lubą. Miała postawę równie barzo nadobną, mimo iż średnicy dużości. Była też barzo roztropna, barzo cnotliwa y dobra y nigdy nie wyrządziła zła ani przykrości nikomu ani kogo obraziła by namnieyszem słowem we świecie: owo też była barzo w nich umiarkowana, mówiąca barzo mało y zawżdy swoiem iszpańskiem. Była barzo nabożna, a wcale nie świętula, nie okazuiąca swoiey nabożności znaki zewnętrznemi y nazbyt skaczącemi w oczy ani zbyt przysadnemi, iako widywałem takowe niektóre oćczenaszki; wżdy nie chybiaiąc zwyczaynym godzinom modlitwy przestrzegaią ich barzo pilnie, nie przyczyniaiąc inych, niezwyczaynych. Wierę, prawda iest, co słyszałem od niektórych iey pań dworskich, iż kiedy nalazła się w łożu sama a niewidoczna, przy dobrze zasłonionych kotarach, przyklękała sobie w koszulce y modliła się ieszcze całą abo pół godziny, biiąc się w piersi a umartwiaiąc się w nabożności. Na czym nierychło się postrzeżono, dopiro kiedy król Karol, iey małżonek, pomarł; bowiem gdy się położyła y wszytkie iey panie dworskie opuściły ią, iedna z tych, które spały w iey kownacie, słysząc ią wzdychaiącą odważyła się zerknąć przez kotarę y uźrzała ią w takiey postawie, modlącą się y proszącą Boga w takowym sposobie, iako czyniła tak co wieczora; tak iż ta dworka, będąca z nią dość poufale, ośmieliła się iey przedstawić iednego dnia, iż ze szkodą czyni dla swego zdrowia. Pogniwała się pani przeciw niey, iż ią odkryła y zaźrzała na nią, chcąc iakoby temu zaprzeczyć, y rozkazała iey nie pisnąć o tym słowa ; dlatego zaniechała tego owego wieczora; wszelako w nocy naprawiała wszytko, mnimaiąc, iż iey niewiasty się nie obaczą; wżdy one widziały ią y postrzegły przez cień od światła iey słoia pełnego wosku, który miała zapalony w alkówce kole łóżka, aby czytać y modlić się do Boga niekiedy na swoiey xiążce, nie tak iak ine xiężniczki a królowe, które stawiaią go na swoiey kredency. Takowy obyczay modlitwy nie był w niczym podobny onemu hipokritek, które, chcąc popisać się przed światem, odprawuią swoie modły a nabożenstwa iakoby publicznie y mamrocząc głośno, iżby ie miano za barziey nabożne a święte. Tak modliła się nasza królowa za duszę króla, swoiego małżonka, którego żałowała wieldze, odprawiaiąc swoie żale a wspominki nie kształtem iakiey niewiasty zrozpaczoney a oszalałey, wydaiąc głośne krzyki, rozdzieraiąc sobie lico, wytarguiąc włosy, ani też udaiąc białą głowę, którey chwalą to, iż płacze, ieno użalaiąc się łagodnie, wylewaiąc swoie cudne a kosztowne łzy tak tkliwie, wzdychaiąc tak słodko a cicho, iż poznać było hnet po niey, iż powściąga się w swoich boleściach, aby nie dawać światu mnimania, iż chce przybierać piękne weźrzenie a wdzięczny pozór, iako to widziałem u wielu białych głów; wszelako mimo to znać było w iey duszy srogie cirpienia. Iakoż strumień wody zatrzymany w biegu gwałtownieyszy iest niźli ten, który ma odpływ swobodny. Ku czemu przypominam sobie, iż przez cały czas choroby króla, iey pana a męża, gdy on leżał w łożu, a ona go nawiedziła, hnet usadzała się wpodle niego, nie blisko wezgłowia, iako to iest obyczay, ieno nieco na stronie y ku iego widoku, gdzie zostawała nie mówiąc zgoła do niego, iako iest obyczay, ani też on do niey, dopóki tam była, ieno rzucała zwrok na niego tak usilnie, nie odwracaiąc go odeń na chwilę, rzekłbyś, iż brała go w serce z oney miłości, iaką miała ku niemu; a potem widać było, iak wylewała łzy tak czułe y taiemne, iż kto by dobrze na to nie baczył, nic by nie uźrzał; osuszała mokre oczęta, przybierała pozór, iż nosem siąka, tak iż litość była patrzeć dla każdego (bowiem widziałem ią podczas) widząc ią tak mocuiącą się, aby nie odsłonić swoiey boleści a miłowania y aby król też się w tym nie obaczył. Oto ćwiczenie nabożne, iakie pełniła przy łożu chorego króla; a potem wstawała y szła prosić Boga za iego zdrowie; bowiem miłowała go y czciła niezmiernie, mimo iż wiedziała, że iest łasy na postrone amory y że miał miłośnice, bądź dla czci swoiey, bądź dla rozkoszy; wżdy ona nigdy dlatego go nie przyięła gorzey ani rzekła mu gorsze słowo, znosząc cirpliwie swoią małą zazdrość y rabunek, iaki na niey czyniono.

Była barzo godna y sposobna dla niego: bowiem był to ogień y woda ziednoczone razem; ile że król był nagły, ruchliwy a krewki; ona zasię była chłodna y barzo umiarkowana.

Opowiedano mi z dobrey strony, iż po iey owdowieniu naydowały się niektóre z iey pań, co naypoufalszych, które brały się pocieszać ią tym a owym: owo była iedna (iako to wiecie, iż w gromadzie zawżdy się trefi iaka mniey roztropna), która mnimaiąc ią dobrze uraczyć rzekła iey: "Gdybyż to chocia, pani, król nieboszczyk miasto córki był wam ostawił syna, bylibychcie teraz królową matką królewską y wasza dużość tem barziey by się zwiętszyła a umocniła od tego." - "Ha! - odparła tamta - nie przychodźcież do mnie z taką niewczesną mową. Iak gdyby iuż Francyia nie dosyć miała niedoli, abych ia iey przyczyniła ieszcze tego iednego, aby dopełnić ze wszytkim iey upadku: bowiem gdybych miała syna, byłoby tyle swarów, buntów a zamiszek o posięście zarządu a opieki w czas iego dziecięctwa a nieletniości, iż z tego wynikłoby więcey woyen niż kiedy y każdy chciałby stąd mieć a wyciągnąć własną korzyść, obłupiaiąc to ubogie dzicię, iako chciano uczynić nieboszczykowi królowi, memu mężowi, kiedy był mały, gdyby królowa iego matka a iego wierne sługi nie byli się przeciwili temu: ot co by było, gdybych go miała; a ia, nieszczęsna, byłabych przyczyną tego, żem go poczęła, y cirpiała z tego tysiące przeklęctw ludu, którego głos iest iakoby głosem Boga. Oto dlaczego chwalę moiego Boga y z radością przyimuię owoc, iaki mi zesłał, bądź na moię niedolę, bądź na moie dobro."Oto dobroć oney dobrey xiężniczki naprzeciw kraiowi, w który została zesłana.

Słyszałem,iż w czas rzezi św. Bartłomieia ona, nie wiedząc ni o czym ani nie przewąchawszy bynamniey tey rzeczy, położyła się spać o zwyczayney porze; owo, kiedy zbudziła się rano, oznaymiono iey o pięknem widowisku, iakie się odgrywa. "Ha! (rzekła na to) żaliż król, móy małżonek, wie o tem?" - "Tak, pani - odrzeczono iey - ówże to sam nakazał czynić!" - "O móy Boże! (wykrzyknęła) możeż to być? y cóż to za rayce były, które mu dały takową doradę? Móy Boże, błagam cię y proszę, iżbyś mu chciał przebaczyć: bowiem, ieśli ty się nie ulituiesz, lękam się, iż ten wielgi grzych snadno może być nie do odpuszczenia." Hnet zażądała swego modlitewnika y zaczęła kaiać się a prosić Boga ze łzami w oczach.

Niechże kto zważy (proszę was) dobroć a obyczayność oney królowey, iż nie przychwaliła bynamniey onemu świętu ani igrze, iaką święcono, mimo iż wielgą miała przyczynę życzyć całkowitego wytracenia y pana admirała, y wszytkich z iego wiary, ile że była cale przeciwna i ey własney, którą wielbiła a czciła więcey niż co bądź we świecie; y z drugiey strony iż widziała, ile mącili w państwie króla, iey pana a męża, y także iż cysarz, iey ociec, rzekł iey, gdy odiżdżała z nim, aby przybyć do Francyey: "Moia córko (rzekł iey), iedziesz iako królowa do królestwa nabarziey cudnego, potężnego a wielgiego, iakie iest we świecie, y w tym masz się za barzo szczęśliwą; wszelako barziey szczęśliwą byś była, gdybyś ie nalazła całe w tym stanie y tak kwitnące, iako było niegdy: owo naydziesz ie wieldze rozprószone, rozczłonkowane, podzielone a osłabłe, ile że, ieśli król, twóy małżonek, dzierży iego dobrą część, xiążęta y panowie tamtey wiary dzierżą ze swey strony drugą część." Y iako iey to przyrzekł, tak też to y nalazła.

Owoż skoro owdowiała, wiele osób, tak mężczyzn, iak y pań na dworze, z nabarziey ostrowidzących, iakich znałem, żywili mnimanie, iż król za swoim powrotem z Polszczy zaślubi ią, mimo iż była iego bratową; wszelako mogło to się stać za dispensą papy, który wiele może w takiey materyey, a zwłaszcza gdy chodzi o wielgich, z przyczyny dobra publicznego, iakie idzie za tym. Wżdy siła było racyi, aby się to małżenstwo zawarło, których wywiedzenie zostawiam biegleyszym statystom, sam się nad tem nie rozszyrzaiąc. Wszelako miedzy inemi iedna była ta, aby odwdzięczyć wielgą łaskawość, iakiey król doznał od cysarza w swoiem powrocie a wyieździe z Polszczy: bowiem nie ma wątpienia o tym, iż gdyby cysarz chciał był mu uczynić by namnieyszą przeszkodę we świecie, nie mógłby nigdy wyiachać ani przebyć tey drogi, ani też dotrzeć przezpiecznie do Francyey. Polacy chcieliby go zatrzymać, gdyby nie był wyiachał nie żegnaiąc się z niemi: bowiem Niemcy śledzili go ze wszytkich stron, aby go przychwycić (iako się to trefiło onemu dzielnemu królowi Ryszardowi Angielskiemu w powrocie ze Ziemi Świętey, o czym czytamy w dawnych chronikach), y tak samo byliby go zatrzymali iako ieńca y kazali płacić okup abo, możebna, co gorsze: bowiem znacznie mieli z nim na pieńku z przyczyny owego festu św. Bartłomieia, przynamniey xiążęta protestanckie; wżdy on, z woley y bez iney ceremoniey, oddałsię na wiarę cysarza, który go przyiął barzo wdzięcznie a przyiaźnie y z wielgą częścią, przystoynością a poufałością, iakoby byli braćmi, y podeymował go barzo chłubnie; za czym, spędziwszy z nim kilka dni, sam go przeprowadził dzień abo dwa y dozwolił mu barzo pewnego przechodu przez swoie ziemie; tak iż za iego łaską dostał się do Karinthyey, do ziem wenecyańskich, do Wenecyey, potem do swoiego królestwa. Otoć zobowiązanie, iakie król miał względem cysarza, z którego wiele osób, iako powiedałem, wzięło mnimanie, iż król wywiąże się zeń zadzierzgaiąc iszcze ciaśniey one związki.

Wszelako wówczas, gdy iachał do Polszczy, uźrzał w Blamoncie, w Lotaryngiey, pannę Wademonciankę, Luizę Lotaryngską, iedną z nabarziey cudnych, zacnych a wybornych xiężniczek krześciiaństwa, na którą obrócił zwrok tak palący, iż hnet zgorzał od tego, y w taki sposób, iż, żywiąc ów ogień przez cały czas podróży, za swoiem powrotem do Lyionu wyprawił pana Guię (iednego z wielgich swoich faworitów, czego, wierę, we wszytkim był godzien) do Lotaryngiey, gdzie ułożył y zawarł małżenstwo miedzy nim a nią, łatwie y bez wielgiey sprzyczki, iak to możecie mnimać, skoroć dla oćca było to szczęście niezrównane, iako y dla córki; temu być teściem króla Francyey; a zaś iego córze być iey królową. Pomówię o niey w inem miescu.

Aby powrócić ieszcze do naszey wdzięczney królowey, ta, omierziwszy sobie długszy pobył we Francyey dla wielu racii, a zwłaszcza dlatego iż tam iey nie świadczono ani nie oddawano czci tyle, ile była godna, namyśliła się iachać spędzić resztę swoich pięknych dni przy cysarzu, swoim oćcu, a cysarzowey, swoiey matce. Tam gdy bawiła, trefiło się, iż król katolicki ostał się wdowcem, utraciwszy królowę Annę Austryaczkę, żenę, siestrę cioteczną naszey królowey Elizabety; owóż ten zapragnął ią poiąć y posłał prosić cysarzową, rodzoną siestrę króla katolickiego, aby przedstawił iey pirwsze zaczypki, wszelako nigdy nie chciała o tym słyszeć, ani za pirwszym, ani za drugim, ani za trzecim razem, kiedy cysarzową, iey matka, iey o tem mówiła, wymawiaiąc się chłubnemi popiołami nieboszczyka iey męża, iż nie chciała ich gwałcić powtórnem małżenstwem, a także z przyczyny zbyt bliskiego krewieństwa a powinowactwa, iakie było miedzy nimi, z czego Bóg mógłby się wieldze pogniwać. Przeciw czemu cysarzową a król, iey brat, umyślili przemówić do niey przez iezuitę iednego, barzo uczonego a wymownego, który ią nakłaniał a kazał iey ile tylko mógł, nie przepominaiąc przytoczyć co nieco z onych wielgich ustępów pism świętych y inych mogących przydać się do iego zamiaru; wszelako ona pomieszała go hnet inemi, równie pięknemi a barziey prawdziwemi przytoczeniami, bowiem od czasu swoiego wdowstwa ięła się pilnie do studiowania Pisma bożego; po czym oznaymiła mu swoią niezłomną rezolucyą, która była iey nayświętszą obroną, aby nie zaniedbać swego męża przez drugie małżenstwo, tak iż pan iezuita czas stracił, nic nie zdziaławszy. Pilony listami króla Iszpaniey, powrócił ieszcze, nie zadowalniaiąc się stateczną odpowiedzią oney xiężniczki; za czym ta, nie chcąc tracić iuż czasu na prawowanie się z nim, potraktowała go ostrymi słowy a groźby y ucięła mu zwięźle, iż ieśli się ieszcze waży iey tym kołować głowę, da mu to pożałować, zgoła nawet zagroziła mu, iż da go ochłostać w czeladney.

Słyszałem więcey ieszcze, wszelako nie wiem, zali to prawda, iż gdy ieszcze raz trzeci powrócił ku temu, posunęła się daley y dała go skarcić za iego natręctwo. Wszelako nie sądzę tego, bowiem ta pani barzo szacowała ludzi świątobliwego życia, iako ci są. Oto wielga ustawiczność y piękna rezolucya oney cnotliwey królowey, która zaiste aż do swoich ostatnich dni dochowała wiarę czcigodnym kościom króla, swoiego małżonka; które onoruiąc nieustannie żalami a łzami y nie mogąc ich nastarczyć (wierę, źrzódło byłoby wyschło), podupadła z tego y zmarła tak młodo, iż nie mogła mieć ieszcze trzydziestu pięci lat, gdy pomarła; z czego strata była zaiste zbyt nieoszacowana, bowiem byłaby ieszcze służyła za zwierzciadło cnoty przezacnym białym głowam całego krześciiaństwa.

Owo zaiste, ieśli okazała miłość do króla, swoiego męża, swoią ustawicznością a strzemięźliwością cnotliwą, a lamenty wytrwałymi, lepiey ią ieszcze obiawiła naprzeciw królowey Nawarry, swoiey szwagierki: bowiem wiedząc o niey, iż pędzi żywot w wielgiey ostateczności nędzy y uszczuplenia w zamku swoim w Owerniey, cale opuszczona od nawiętszey liczby swoich y tych, którym dobre świadczyła, kazała ią odwidzić y ofiarować iey wszytkie swoie dostatki; tak iż oddała iey połowę swey wdowiey pensyi, iaką miała we Francyey, y dzieliła się z nią, iak gdyby to była iey rodzona siestra; powiedano nawet, iż ona wielga królowa byłaby miała wiele do cirpienia bez oney wielgiey szczodrości swey dobrey y nadobney siestry.

Owo tyż zawdzięczała iey wiele; y czciła ią, y miłowała tak, iż niełacno iey przyszło przenieść iey śmierzć cirpliwie świeckim sposobem; ba trzy niedziele od tego pozostała w łóżku, podsycaiąc boleść płaczem a ustawnemi łzami y wytrwałemi ięki; y późniey ciągle ieno ią opłakiwała a żałowała iey, przyozdabiaiąc iey pamięć naywdzięcznieyszemi słowy, tak iż nie byłoby trzeba zapożyczać inych, aby ią wysławić y przekazać nieśmiertelności; powiedano mi zgoła o niey, iż złożyła a dala wypisać piękną xięgę tyczącą słowa bożego y drugą z historycy tego, co się działo we Francyey, iak długo w niey bawiła. Nie wiem, zali to prawda, ale upewniano mnie o tem y że widziano te xięgi w rękach królowey Nawarry, iakoby iey ie posłała przed śmierzcią; o których miała wysokie mnimanie y powiedała ie być barzo pięknym utworem. Skoro tak wielgie y boskie orędzie to wyrzekło, trzebaż temu wierzyć.

Oto co pokrótce mogę powiedzieć o naszey dobrey królowey Lizbecie, o iey dobroci, iey cnocie, iey ustawiczności a strzemięźliwości y iey źrzetelney miłości przeciw królowi, swoiemu mężu. Słyszałem to od pana Lansaka, który był w Iszpaniey, gdy iey się zmarło, iż cysarzowa mu rzekła: "El mejor de nosotros es muerto." Można by mnimać, iż w takowych uczynkach ta królowa chciała naśladować swoią matkę, swoie cioteczne babki a ciotki: bowiem cysarzowa matka, mimo iż ostała się wdową, y dosyć młodą, y barzo cudną, nigdy nie chciała się iuż wydać y powściągnęła się, y powściąga we swoiem wdowstwie barzo statecznie a strzemięźliwie, opuściwszy Austryią a Niemcy, siedzibę swoiego państwa, po śmierzci cysarza, swoiego małżonka. Udała się do swego brata do Iszpaniey, będąc wezwana od niego a uproszona, iżby przybyła pomagać mu w wielgiem brzemieniu iego spraw, iako y uczyniła; bowiem była to barzo bystra y oświecona xiężniczka. Słyszałem to z ust króla Hendryka Trzeciego, który znał się na ludziach iak nikt w iego królestwie, iż to była, wedle iego osądu, iedna z godnych a roztropnych xiężniczek świata. Kiedy iachała do Iszpaniey, przemierzywszy Niemcy przybyła do Włoch a do Genui, gdzie wsiadła na okręt; że zaś to było w zimie, y w miesiącu grudniu przypadł czas oney morskiey podróży, psota ią przyłapiła w Massyliey, gdzie trzeba iey było spuścić y zaczypić kotwicę. Żadnym sposobem nie chciała wszelako wniść do portu ani dać wniść swoim statkom, z obawy by nie obudzić iakich podeźrzeń a niepokoiu; sama też ledwie ieden dzień wstąpiła do miesta, aby ie obeźrzeć. Pobyt iey tam trwał siedm abo ośm dni, w oczekiwaniu sposobnieyszey aury. Iey naypięknieysze a naygodnieysze ćwiczenie było to, iż, co rano, opuszczaiąc swóy statek (bowiem zwyczaynie nocowała na nim) szła rankiem wysłuchać msze a obrzędy w kościele Świętego Wiktora z barzo gorącem nabożenstwem; potem zaś, gdy iey przynieśli obiad y przyrządzili go w opactwie, pożywała go; zasię po obiedzie zabawiała się rozmową abo ze swemi niewiastami y swoią świtą, abo z panami z Massyliey, którzy iey oddawali wszelką cześć a rewerencyą, winne tak wielgiey xiężniczce, ile że król rozkazał im ią podeymować iak gdyby iego własną osobę, w odwdzięczeniu za dobre przyięcie y gościne, iakiey doznał od niey we Wiedniu. Iakoż zauważyła to dobrze y dlatego rozmawiała z niemi barzo swobodno y okazowała się barzo poufałą, więcey niemiecką modą abo francuską niźli iszpańskim strychem: tak iż oni byli barzo radzi z niey, a zaś ona z nich, iako to umiała barzo dobrze napisać królowi y podziękować mu za to, pisząc mu wręcz, iż byli to naygodnieysi ludzie, iakich trefiło iey się napotkać w iakiem mieście; w czym wymieniła ich z iakich dwadzieścia, tako pana Kasztelana zwanego panem Altywitą, kapitana galerów, dosyć głośnego tem, iż zaślubił piękną Szatonewiankę ze dworu y zabił wielgiego pryora, y sam był przy tym zabity, iako inedy nadziwam się to opowiedzieć.

Własna iego żena opowiedała mi to, co tu rzekłem; y rozwodziła się przede mną nad wybornościami tey wielgiey xiężniczki y iako iey pobył w Massyliey zdawał się barzo pięknym, iako się nim zachwycała y gwarzyła o tem sielnie na swoich spacerach, a zaś kiedy wieczór nadszedł, nie omieszkiwała nigdy wrócić spać na swóy statek, aby, skoro piękny czas abo dobry wiatr się obiawi, móc hnet, nie mieszkaiąc, rozwinąć żagle, iako że nie chciała w niczym się stać podeźrzaną. Byłem podczas na dworze, kiedy opowiedano te wiadomości o iey przeieździe królowi, który barzo się był frasował, zali ią dobrze przyięto, tak iak się to iey godziło y iak tego życzył.

Ta xiężniczka żywie ieszcze y trwa w swoich pięknych cnociech; y przypomogła się sielnie królowi, swoiemu bratu, iako to słyszałem. Schroniła się późniey na swóy ostatni pobył a pomiszkanie do klasztoru pań zakonnych zwanych descalcadas, bowiem nie noszą trzewików ani pończoch; który zakon ustanowiła xiężniczka Iszpaniey, iey siestra. Owa xiężniczka Iszpaniey była to barzo urodziwa xiężniczka y barzo wspaniałego maiestatu: ba, nie byłaby też inaczey iszpańską xiężniczką; bowiem snadnie piękna postawa a wdzięczne weźrzenie wtóruie zawżdy maiestatowi, a nabarziey w Iszpaniey.

Miałem tę cześć ią widzieć y rozmawiać z nią dość poufale wróciwszy do Iszpaniey z Portugaliey. Otóż, kiedy byłem pirwszy raz pokłonić się przed naszą królową Lizbetą Francuską y rozmawiałem z nią (przy czym pytała się mnie o siła nowin z Francyey y Portugaliey), doniesiono królowey, iż pani xiężniczka nadchodzi. Hnet rzecze do mnie: "Nie umykay - mówi - Burdeilu; uźrzysz nie co insze, ieno godną y cudną xięzniczkę; czystą uciechę sprawi ci ią oglądać. Rada będzie cię widzieć y spytać cię o nowiny króla, swego syna, skoroć się go trefiło oglądać." Owo na to hnet iawi się pani xiężniczka, która zdała mi się barzo cudna, wedle moiego smaku, barzo dwornie przybrana, przystroiona na głowie toczkiem mody iszpańskiey, z białey krepy, który iey schodził barzo nisko w szpic ponad nosem, y odziana po wdowiemu, iszpańskim obyczaiem, bowiem zwyczaynie chadzała w iedwabiu. Poglądam na nią a dziwuię się zrazu, y tak uparcie, iż stałem iakoby w zachwyceniu; aż królowa krzyknęła na mnie y rzekła mi, iż pani xiężniczka żąda ode mnie słyszeć nowiny o królu, swoim synie; bowiem słyszałem dobrze, iż iey rzekła, że mówi y rozmawia z dworzaninem króla, swoiego brata, y powracaiącym z Portugaliey.

Na to zbliżam się ku niey y całuię iey suknię iszpańskim obyczaiem, za czym przyięła mnie barzo łaskawie a poufale; a potem zaczęła przepytywać nowin o królu, swoim synie, o iego wybryczkach y co by mi się o tem zdało: bowiem podczas mówiono iakoby o chęci traktowania małżenstwa pomiedzy nim a panią Margaretą Francuską, siestrą króla, obecnie królową Nawarry. Opowiedziałem iey o tem co nieco; bowiem mówiłem podczas po iszpańsku równie dobrze abo lepiey iako po francusku. Miedzy inemi swemi pytaniami zadała mi to: czy ten iey syn był urodny y komu był podobien. Rzekłem iey, iż był to ieden z nayurodnieyszych władców krześciiaństwa, iako wierę był taki, y że we wszytkim był iey podobien, tak iż był to prawy obraz iey piękności: na co uśmichnęła się, rada z tego, co iey powiedziałem. Wreszcie kiedy już dość długo z nią nauradzałem, przybyto prosić królowę na wieczerzę, za czym obie siestry się rozłączyły, zaś królowa (która zabawiała się nieco wpodle okna, wszelako przysłuchiwała się nam) rzekła mi wówczas śmieiąc się: "Wielgą radość uczyniliście iey tem, coście iey rzekli o podobieństwie z synem." A potem się mnie spytała, co mi się o tym zdawało y czy nie widziała mi się barzo godną panią y taką, iak mi to przyrzekła; w końcu zasię mi powiedziała: "Mnimam, iż pragnęłaby barzo wydać się za króla, moiego brata, y ia bych iey tego życzyła." Co pamiętałem dobrze, skoro się nalazłem z powrotem na dworze, donieść o tem królowey, matce królewskiey, która była podczas w Arlesie w Prowancyi.

Wszelako rzekła mi, iż iest zbyt szedziwa dla niego, że mogłaby mu być matką. Rzekłem iey daley to, co mi powiedano w Iszpaniey y com wiedział z dobrego miesca: iż gdyby nie zaślubiła króla Francyey, była barzo gotowa nie wydać się za nikogo, ba zgoła usunąć się ze wszytkim od świata. Iakoż, w rzeczy, nabiła sobie głowę tak sielnie owem wspaniałem stadłem y tą nadzieią tak piękną, ile że była pani wyniosłego serca, iż mnimała doprowadzić ie do końca ku swoiemu zadowoleniu abo też cale myślała dokonać reszty dni swoich w monastyrze, o którym mówiłem, gdzie iuż kazała budować co dla się, aby się tam schronić. Owo w ten sposób utrzymała się tak długo w owem spodziewaniu a wierze, przestrzegaiąc wciąż barzo obyczaynie swoiego wdowstwa, aż dokąd nie dowiedziała się o małżenstwie króla z iey siestrzenicą; wówczas, straciwszy wszelką nadzieię, rzekła one słowa żałośliwe abo też tym podobne, iako słyszałem: "Aungue la nieta sea por su verano mas moza, y ménos cargada de anos que la tia, la hermosura de la tia, ya en su estio, toda hecha y formada por sus gentiles y fructiferos anos, vale mas que todos los frutos que su edad florecida da esperanza á venir; porque la menor desdicha humana los hará caer y perder, ni mas ni ménos que algunos árboles, los quales, en el verano, por sus lindos y blancos flores nos prometen linda fruta en el estio, y el menor viento que acade los lleva y abate, no quedando que las hojas. Ea! dunque pasase todo con la voluntad de Dios, con el qual desde agora me voy, no con otro, para siempre jamas, me casar" -

"Mimo iż siestrzenica młodsza iest w swoiey krasie y mniey obciążona laty niżeli ciotka, piękność ciotki będącey iuż w swoiem lecie, cale ukształtowana a wykończona iey wdzięcznemi laty, bogatymi w owoce, więcey iest warta niż wszytkie te owoce, które wiek tamtey, teraz kwitnący, przyrzeka na przyszłość; bowiem namnieysza przygoda ludzka może ie zniweczyć y sprawi, iż opadną a zmarnieią, ni mniey ni więcey iako widzimy u niektórych drzew na wiesnę, które przez swoie piękne y białe kwiaty obiecuią nam piękne a smaczne owoce w lecie, ku czemu niech ieno leda złośliwy wiater powieie, iuż ie uniesie a postrąca, a zniweczy y zostanie ieno samo listowie. Niechay więc wszytko się dzieie wedle woli Boga, z którym ieno pragnę się zaślubić na wiek wieka, wey nie z kim inym." Iako to rzekła, tak uczyniła y wiedła tak zacny a święty żywot, cale odstrychnięta od świata, iż zostawiła białym głowam, tak wielgim, iak pomnieyszym, piękny przykład dla naśladowania.

Mogliby się naleźć niektórzy, którzy by rzekli: "Boguż chwała, iż nie dane iey było zaślubić króla Karla! bowiem gdyby się to stać mogło, byłaby odrzuciła precz daleko twarde kondycye wdowstwa, a podięła one słodsze, małżenstwa." Można to podeźrzewać; wszelako można też mnimać z iney strony, iż ona sroga chuć, iaką iawiła światu ku zaślubieniu owego wielgiego króla, była to barwa a pozór iawny y wyniosły, wedle mody iszpańskiey, aby okazać swoie wspaniałe serce w tym, iż nie chciała się zgoła uniżyć y że, widząc swoią siestrę cysarzową, a sama nie mogąc nią być, a chcąc się iey przyrównać, życzyła być królową królestwa Francyey, które warte iest, wierę, cysarstwa abo więcey, y że przynamniey, skoro nie mogła tego osięgnąć w skutku, dążyła ku temu bogday dla tem więtszey pochoci swoiey ambicyey, iako to o niey słyszałem. Aby skończyć z tem, powiem, iż, wedle mego smaku, była to iedna z naywybornieyszych xiężniczek zagranicznych, takie kiedy widziałem, chociaby można iey przyganić owo odstrychnięcie się od świata, spełnione radniey z żalu niźli z wielgiey dewocyey; wszelako, tak czy owak, dopełniła tego y iey żywot zacny a święty ukazał w niey iakąś cale doskonałą świętobliwość.

Ciotka iey, królowa Maryia Węgierska, uczyniła toż samo, wszelako w wieku barzo nikłym, tak aby się odsunąć od świata, ile aby dopomóc cysarzowi, swoiemu bratu, ku więtszey chwale Boga. Owa królowa owdowiała w barzo wczesnym wieku, straciwszy króla Loisa, swego męża, który młodo barzo zginął w bitwie wydaney Turkom, nie tyle dla słuszności, ile dla namowy y upartości iednego kardynała, który nad nim sielnie przewodził, przedkładaiąc mu, iż nie trzeba wątpić o potędze Boga ani o dobrey sprawie; że gdyby nawet miał, iak to się mówi, iedno dziesięć tysięcy Węgrów, będących tak dobrymi krześciianami y walczącymi za sprawę bożą, pogromiłby sto tysięcy Turków; y popychał go y nakłaniał tak, aż tamten przegrał bitwę; y chcąc się cofać wpadł w bagnisko, gdzie się zadławił.

Toż samo przygodziło się ostatniemu królowi Portugaliey Sebastyanowi, który zginął nędznie, gdy ze zbyt słabą siłą ważył się wydać bitwę przeciw Maurom, trzy razy mocnieyszym od niego, a to na namowy, kazania y przypirania niektórych jezuitów, którzy mu stawiali przed oczy potęgę boską, iże samem swoiem spoyrzeniem może spieronować cały świat, zwłaszcza gdyby się porwał przeciw niemu, która, wierę, maxima iest barzo prawdziwa; wszelako nie trzeba go kusić ani nadużywać iego wielgości, bowiem ma on swoie sekrety, których my nie znamy. Niektórzy mówili, iż one iezuity czyniły to y mówiły w dobrey intencyey, iako można temu wierzyć, ini, iż byli umocowani a skorumpowani przez króla Iszpaniey, aby tak wydać na zgubę onego młodego a walecznego króla, cale pełnego ognia, iżby Iszpan mógł snadniey zagarnąć to, co zagarnął późniey. Tyle iest pewne, iż te dwa błędy stały się przez ludzi, którzy chcą mieszać się do woyny, a nie znaią tego rzemięsła.

Dlatego to owo wielgie xiążę pan Giz, gdy go srodze oszukano w czas iego wyprawy do Włoch, powiedał często: "Miłuię sielnie Kościół boży, wszelako nigdy nie dobędę oręża na słowo y wiarę klechy"; chcąc przez to oznaczyć papiża Karafę, zwanego Pawłem Czwartym, który nie dotrzymał mu tego, co przyrzekł wielgimi a uroczystymi słowy, abo też pana kardynała, swoiego brata, który poiachał tam zasięgnąć ięzyka y wymacać bród aż do Rzymu, a potem cale letko popchnął swoiego brata ku temu. Można mnimać, iż ów pan Giz rozumiał w tym y iednego, y drugiego, ile że, gdy ów pan często powtarzał te słowa w obliczu pana kardynała, tamten, mnimaiąc, iż to był kamyk rzucony do iego ogródka, wścikał się o to y barzo ciężko hamował gniw. Wtrąciłem tu ona digressią, bowiem przedmiot nastręczył się barzo k'rzeczy.

Owo, aby wrócić do naszey królowey Maryi, po takowem nieszczęściu króla, swoiego małżonka, została się wdową barzo młodą y wieldze cudną, iako słyszałem od mnogich osób, które ią widziały, y wedle wizerunków, na które pozierałem, przedstawiaiących ią za taką y nie daiących iey żadney rzeczy szpatney y do zganienia, iedno chyba usta wielgie, naprzód podane modą austryiacką, co nie pochodzi wszelako od domu austriackiego, ieno burgundzkiego, iako to słyszałem o tym powieść od iedney paniey na dworze z onego czasu: iż raz królowa Elionora, przeieżdżaiąc przez Dyżon y iadąc w pobożney pielgrzymce do monastyru tamecznych kartuzów y aby odwidzić czcigodne grobowce swoich przodków, diuków Burgundyey, nabrała chuci, aby ie dać otworzyć, iako mnodzy królowie uczynili to z grobem iey przodków. Uźrzała niektóre tak dobrze zachowane y nie uszkodzone, iż poznała różne formy, a miedzy inemi usta w ich twarzach. Aż hnet zakrzyknęła: "Ha! mnimalam, iż wzięliśmy nasze usta po domu austryiackim, przedsię, z tego, co widzę, mamy ie po Maryiey Burgundzkiey,naszey przodkini, y inych diukach Burgundyey, naszych przodkach.

Gdy uźrzę kiedy cysarza, moiego brata, powiem mu to; a y tak mu to przekażę." Owa pani, będąca podczas przy tym obecna, mówiła mi, iż to słyszała; y rzekła, iż owa królowa mówiła to iakoby nayduiąc w tym ukontentowanie, iakoż y słusznie: bowiem dom burgundzki wart był, wierę, domu austryiackiego, skoro wywodził się ze krwie Francyey, od Filipa Śmiałego, y że stąd poszły dlań mnogie bogactwa, wielgie szlachectwo y wspaniałe męstwo; bowiem mnimam, iż nie było nigdy cztyrech więtszych władców, następuiących ieden po drugim, iako byli owi czterey diukowie Burgundyey. Może mi ktoś przyganić, iż często odchodzę od przedmiotu; wszelako łacno mi to można wybaczyć, bowiem nie iestem bynamniey dobrze ćwiczony w sztuce pisania.

Tedy nasza królowa Maryia Węgierska była pani barzo cudna y powabna, y barzo luba, mimo iż zdała się trochę mężczyźńskiego weźrzenia; wżdy nie była przez to leniwsza ku miłości ani ku woynie, którą wzięła za swoie pryncypalne zatrudnienie. Cysarz, iey brat, znaiąc ią być barzo sposobną do tego y barzo ćwiczoną, posłał po nią y zaprosił do się, aby iey oddać szarżą, iaką miała iey ciotka Margareta z Flandryey, barzo roztropna xiężniczka y która wła- dała we swoich Nyderlandach łagodnością, iako tamta surowością; toteż, póki żywa była, król Franciszek nie obrócił ani raz swoiey broni a woyska ku tym stronom, mimo iż król Angliey do tego go nakłaniał; powiedaiąc, iż nie chciał wyrządzać zmartwienia oney godney xiężniczce, która się okazała tak dobrą przeciw Francyey y była tak stateczna a cnotliwa, wey przy tym nieszczęśliwa, barziey niż iey cnoty zasługiwały na to, w małżenstwach, z których pirwsze było z królem Karłem Ósmym; ten ią odesłał barzo młodą do domu a do iey oćca; drugie z synem króla haraigońskiego zwanym Iehanem, z którego miała dzicię pogrobowe, zmarłe hnet po swoiem urodzeniu, trzecie z pięknym diukiem Filibertem Sabaudzkim, z którego nie miała żadnego potomstwa i dlatego nosiła to za swoie godło: "Fortune infortune, fors une." Spoczywa ze swoim mężem w onym pięknym klasztorze breyskim, barzo wspaniałym, wpodle miesta Burgu w Bressyey, które widziałem.

Ona tedy królowa Węgrów przypomagała sielnie cysarzowi, bowiem był sam. Miał ci, prawda, Ferdynanda, króla rzymiańskiego, swoiego brata; wszelako dość on miał roboty stawiać czoło onemu wielgiemu sułtanowi Solimanowi. Cysarz miał także na karku sprawy Włoch, które stały podczas iakoby we wielgim pożarze; w Niemczech nie było lepiey z przyczyny sułtana tureckiego ani na Węgrzech, ani w Iszpaniey (gdy się zbuntowała pod panem Szyfrem), ani w Indyach, w Nyderlandach, w Barbaryey, we Francyey, która była nawiętszym ciężarem ze wszytkich; prosto mówiąc, tak się darzyło iakoby w całey połowie świata. Uczynił tę siestrę, którą miłował nad ine, generalną namiestniczką wszytkich swoich Nyderlandów, gdzie przez czas dwudziestu dwu lub dwudziestu trzech lat służyła mu dobrze, tak iż nie wiem, co byłby począł bez niey. Toteż zawierzał się iey we wszytkich sprawach swoiego rządu; tak iż sam cysarz, bawiąc we Flandryey, zdawał się cale na nią w sprawach onych kraiów; y rada zbierała się pod iey głową y u niey, wżdy barzo często cysarz był na niey y szedł na nią, iako to słyszałem. To prawda, iż ona, będąc barzo roztropna, iemu we wszytkim szła na rękę y donosiła mu wszytko, co się działo na radzie, gdy go nie było, co czyniło mu wiele radości. Wiedła tam piękne woyny abo przez swoie hetmany, abo sama na czele, zawżdy na koniu, iakoby wspaniała amazonka.

Ona to pirwsza zażegła wielgie ognie w naszey Francyey y wielgimi też poniszczyła nasze piękne pałace y zamki, iako ów folembryński, piękną y powabną siedzibę, którą królowie nasi kazali pobudować na uciechy a igry myśliwskie; o co król powziął taki gniw a urazę, iż po nieiakim czasie odpłacił iey pięknem za nadobne y pomścił się na iey pięknym pałacu beńskim, który sądzono być cudem świata, zawstydzaiącym, ieśli trzeba tak powiedzieć, wszytkie ine piękne budowle, ba nawet, iako słyszałem od tych, co go widzieli w całey wspaniałości, wierę, owe siedm cudów świata, tak wysławianych w starożytności. Podeymowała tam cysarza Karla wraz z całym iego dworem, kiedy iego syn król Filip przybył z Iszpaniey do Flandryey, aby go uźrzeć; ku czemu naczyniono wszelakich festynów w takowey wyborności a doskonałości, iż od tego czasu nie mówiono o czym inym ieno o tych las fiestas de Bains, iako powiedali Iszpanie. Toteż przypominam sobie, w czas podróży do Baiony, że wszytkie nawiętsze wspaniałości, iakie się tam odprawowały, wszytkie biegania do pirzścieni, turnieie, maszkary, uczty nie były niczem naprzeciw las fiestas de Bains: tak powiedali starzy dworacy iszpańscy, którzy ie widzieli, iako to mogłem był przeznać w iedney xiędze, umyślnie o tym po iszpańsku spisaney. I mogę to potwirdzić, iż nigdy nic nie dokonano ani oglądano pięknieyszego, bez urazy dla onych starożytnych wspaniałości rzymiańskich z ich igrami, za wyięciem walk gladyatorów y dzikich źwirząt; wszelako to pominąwszy one festy beńskie były cudnieysze, uciesznieysze, barziey rozmaite y powszechne.

Opisałbych tu ie chętnie, tak iak ie zaczyrpnąłem w oney xiędze iszpańskiey y dowiedziałem od niektórych podczas tam obecnych, zwłaszcza pani Fontenowey zwaney Torsią, będącey wówczas panną dworską przy królowey Lionorze; wżdy mógłby mi ktoś zadać zbytnie gadulstwo a odbieżanie od materyey . Za czym na iny raz zachowam ten kąsek, bowiem rzecz i